Tengrinews.KZ парақшасындағы ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабар таратты..
Осыдан 70 жыл бұрын, 1956 жылы күзде Суэц каналы төңірегінде Таяу Шығыстағы ең ауыр дағдарыстардың бірі болды. Іс жүзінде қырғи-қабақ соғыс басталып кеткеніне қарамастан, осы қақтығыс кезінде КСРО мен АҚШ тосын жерден Ұлыбритания, Израиль және Францияға қарсы бір жаққа шықты. Тарихшы әрі саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков Tengrinews.kz-тегі авторлық материалдар тізбегінде бір ғана баяндама екі бірдей отаршыл империяның тарихын қалай аяқтағанын, Лондон мен Париж каналды неліктен иелене алмағанын, бұған "Мұсылман бауырлар" мен Насердің панарабизмінің қандай қатысы бар екенін тарқатты.
Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін
1956 жылғы Суэц дағдарысы бетбұрыс кезең болды: АҚШ пен КСРО бірлесе отырып Ұлыбритания, Франция және Израиль әскерлерінің Мысырдан шығарылуына қол жеткізді. 1956 жылғы 26 шілдеде Гамаль Абдель Насер Асуан бөгетін қаржыландыру үшін Суэц каналын ұлттандыру туралы жариялады; акционерлерге өтемақы төленді. 1956 жылғы 29 қазанда Израиль Синайға шабуыл жасады; 31 қазанда Ұлыбритания мен Франция соғыс қимылдарын бастап, Порт-Саидқа (5–7 қараша) десант түсірді, бірақ БҰҰ қысымымен желтоқсанда кетті; Израиль әскерін 1957 жылғы наурызда шығарды. Дағдарыс Британ және Француз отаршылдық империяларының құлдырауын тездетіп, АҚШ–КСРО екі полюсті әлеміне өтуді бекітті. Насер панарабизмді ілгерілете отырып, араб әлеміндегі көшбасшылығын нығайтты; Мысыр мен Израиль қырғи қабақ соғыстың қақтығыс орталықтарына айналды, бұл 1967 және 1973 жылғы соғыстарға және Кэмп-Дэвид келісімдеріне әкелді. Контекст: Суэц каналының британдық коммуникациялар үшін маңыздылығы (Аден, Баб-эль-Мандеб), Екінші дүниежүзілік соғыс тәжірибесі (Эль-Аламейн), Мысырдағы ішкі күрес (либералдар, солшылдар, «Мұсылман бауырлар»), «Азат офицерлердің» келуі (1952) және Насердің президенттігі (1956).
1956 жылғы Суэц дағдарысынан кейін тарихтағы ең ірі екі отаршыл империя өз орнын идеологиялық ұстанымдар бойынша өзара күрес жүргізген басқа екі империяға босатып берді.
Ұлыбритания мен Францияның дәурені нақ осы 1956 жылдан кейін біте бастады. 1960 жылдары олар біртіндеп отарларынан айырылды. Сонымен қатар, АҚШ пен КСРО-дан ауқымды қолдау ала бастаған Израиль мен Мысырдың ықпалы күшейді. Таяу Шығыстағы бұл екі ел қастасқан екі блок арасындағы қырғи-қабақ соғысқа байланысты жаңа геосаяси ахуалдың ортасында қалды. Соңында бұл жағдай 1967 және 1973 жылдардағы екі ірі араб-израиль соғысына, ал кейінірек Израиль мен Мысыр арасындағы текетіресті тәмамдаған Кэмп-Дэвид келісімдеріне алып келді.
Қалай болғанда да, 1956 жылғы Суэц дағдарысы - тарихтағы маңызды бетбұрыс кезеңі. Оның үстіне, бұл оқиға бар-жоғы 70 жыл бұрын болғаны қызық. КСРО тарағанына көп болды, АҚШ-тың Иранмен арадағы соңғы соғысқа байланысты саясатына күмән туындады, бірақ Таяу Шығыс маңызды геосаяси шиеленіс ошағы болып қала бермек.
Осы тұста кейінгі уақытта Баб-эль-Мандеб бұғазындағы ұрыс қимылдары аясында Суэц каналы қайта назарға ілікті. Бүгінде Азия мен Еуропа арасындағы негізгі сауда осы бұғаз арқылы, содан кейін Суэц каналы арқылы өтеді. Бәрі қалай басталғанын білу қашан да қызық.
БасталуыНегізінде, Суэц дағдарысы Мысыр үкіметі 1956 жылы каналды мемлекет меншігіне алу туралы шешім қабылдаған сәттен басталды. Бұл - ағылшын әскері канал аумағынан шығарылғаннан кейін бірден болған жағдай. Бірақ бұл шешімге Мысырға Асуан бөгетін салу үшін қаржы бөлуден бас тарту тікелей себеп болды. Сондықтан Мысыр билігі Суэц каналын мемлекет меншігіне алу арқылы осы құрылысты қаржыландыруға қаражат тапқысы келгенін мәлімдеді.
Алайда бұл қақтығыстың түп негізінде меншікке қатысты екі түрлі ұстаным жатты. Бір жағында - Еуропаның отаршыл империялары өз отарлары мен тәуелді елдерінде қалыптастырған меншік тәртібі, екінші жағында - сол отарлардың орнында пайда болған жаңа тәуелсіз мемлекеттердің меншікке деген көзқарасы. Отаршыл державалар өз мүддесі үшін тәуелді елдерде жүзеге асырған ірі жобалар өздерінің меншігінде қалуға тиіс деп санады. Оған Мысырдағы инфрақұрылым нысандары немесе Африканың көптеген отарындағы егіншілікке арналған шаруашылықтар мысал бола алады.
Бұл үдерісті реттеу үшін отарларда құрылған әрі жергілікті билік пайдаланған еуропалық институттар жұмыс істеуге тиіс болды. Сондықтан Африка мен Азия елдері тәуелсіздікке бейбіт жолмен қол жеткізген кезде билік көбіне бұрыннан жұмыс істеп тұрған басқару құрылымдары мен жергілікті элитаның қолына өтті. Олар отарлық кезеңде қалыптасқан саяси, құқықтық және басқа да институттарға сүйеніп, мемлекеттік аппараттың жұмысын қамтамасыз етті.
Ал тәуелсіздік қарулы күрес арқылы келген жағдайда еуропалықтардың меншігі жаңа мемлекеттердің иелігіне өтті. Алжирде дәл осылай болды. Ұзақ әрі қанды күрестен кейін, 1962 жылы Эвиан келісімдері жасалған соң француз халқы елден кетіп, олардың меншігі алжирліктердің қолына өтті. Алайда тараптар өзгерістерді бірден емес, өтпелі кезең арқылы жүзеге асыруға келіскен жағдайлар да болды. Кейінірек Оңтүстік Африка Республикасында осындай келісім жасалды. Соған қарамастан, ақ нәсілді фермерлердің өздері де бірқатар қиындыққа тап болды.
Ұлыбританиялық Мысыр және каналдың маңызыМысырды 1922-1952 жылдары монархия басқарды. Бұл билік жүйесін Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ағылшындар құрды. Олар 1882 жылдан бері Мысырды өз бақылауында ұстап келген еді. Ал 1914 жылдан бастап ел Ұлыбританияның протекторатына айналды. Таққа кезінде Осман империясының хедив деп аталған билеушісінің туыстарының бірі отырды. Монархия құрылғаннан кейін де Ұлыбритания Суэц каналы маңындағы әскери күштерін сақтап, Мысыр үкіметінің саясатына ықпал етуін жалғастырды.
Суэц каналы Ұлыбритания үшін стратегиялық маңызы зор нысан болды. Оны бақылау империя сақталуына елеулі ықпал етті. Бұған қоса, ағылшындар қазіргі Йемен аумағындағы Баб-эль-Мандеб бұғазында орналасқан Аден портын да бақылауында ұстады. Бұл бағыт Ұлыбритания империясының ең маңызды отары саналатын Үндістанға және Азиядағы басқа да иеліктеріне жетудің ең жылдам әрі қолайлы жолы еді. 1947 жылы ұлыбританиялық Үндістан аумағында Үндістан, Пәкістан және Шри-Ланка тәуелсіз мемлекеттерге айналғанымен, Суэц каналы Еуропа мен Азия арасындағы сауда жолы ретінде маңызын жоғалтқан жоқ.
1941-1942 жылдары Ұлыбритания Мысыр мен Суэц каналын бақылауды уысынан шығарып ала жаздады. Неміс генералы Эрвин Роммель аздау әскерімен Ніл атырауына дейін жетіп қалды. Алайда Германия оған қосымша күш жібере алмады, өйткені бар әскери әлеуетін КСРО-ға қарсы Шығыс майданына жұмылдырған еді.
Ал Ұлыбритания Жерорта теңізі арқылы әскер тасымалдау кезінде үлкен шығынға ұшырағанына және Оңтүстік-шығыс Азияда жапондардан жеңіліс тапқанына қарамастан, Мысырға Англиядан, Үндістаннан, Аустралиядан және Жаңа Зеландиядан әскер жіберді. 1942 жылы Эль-Аламейн шайқасында ағылшындар Роммель әскерін жеңіп, Суэц каналына төнген қауіпті сейілтті.
Израиль, Мысыр және Насердің билікке келуі1947 жылы Израиль мемлекеті құрылып, бірден бірінші араб-израиль соғысы басталды, оған Мысыр да қатысты. Ол кезде КСРО негізінен Шығыс Еуропа елдері арқылы қару-жарақ пен еріктілерді жіберіп, Израильді қолдап отырған болатын. Күрес нәтижесінде Иордан өзенінің батыс жағалауы Иорданияның, ал Газа секторы Мысырдың бақылауында қалды. Негізінде, бұл аумақтар Израиль басып алған кейбір жерлермен бірге Палестина мемлекетінің құрамына кіруге тиіс еді. Дәл осы уақытта палестиналық босқындар мәселесі туындады, өйткені израильдіктер шайқас кезінде басып алынған аумақтан тұрғындардың үлкен бөлігін ығыстырып шығарды.
Мысыр армиясының офицерлерінің бірі подполковник Гамаль Абдель Насер еді. Ол ұлтшыл офицерлермен бірге "Азат офицерлер" ұйымын құрды. 1952 жылы олар әскери төңкеріс нәтижесінде билікке келіп, 1953 жылы монархияны жойды және реформалар жүргізе бастады.
Бұл тұста сол кезде Мысырда әртүрлі идеологиялық ағымдардың жақтастары арасында саяси күрес жүріп жатқанын ескеру қажет. Олардың арасында "Мұсылман бауырлар" қозғалысы ерекше көзге түсті. Бұл қозғалыстың негізін 1928 жылы Мысырда уағызшы Хасан әл-Банна қалаған болатын. Бұл уағыз айту, әлеуметтік саясат және білім беру арқылы ислам мемлекетін құруға ұмтылған саяси ұйым еді.
"Мұсылман бауырлардан" бөлек, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі КСРО-ның жетістіктерінен шабыт алған солшыл саяси қозғалыстардың да ықпалы зор болды. Сондай-ақ, Мысырда еуропашыл бағыттағы либерал саясаткерлер де болды, бірақ оларды қолдаушылар қала халқының аз ғана бөлігімен шектелді, бұл шығыс қоғамы үшін таңсық емес.
Осындай жағдайда Насер араб ұлтшылдығы идеясын тұжырымдады. Бұл еуропалық ұлт-мемлекет тұжырымдамасымен байланысты болды, бірақ оның шығыс нұсқасы әрі зайырлы идея еді. Ол осы негізде прогрессивті саясат жүргізді, сонымен қатар, солшыл, діни және либерал саясаткерлерге қысым көрсетті. 1956 жылы маусымда референдумда "Ұлттық одақ" бастаған бірпартиялық жүйе орнатуды көздейтін жаңа конституция қабылданды. Насер президент болып сайланды.
Мысыр әртүрлі саяси күштер арасында тепе-теңдік сақтауға тырысты. Осылайша, Каир Қытай Халық Республикасын мойындады. Ал Батыс елдері Қытайдың үкіметі ретінде Тайваньға қашқан, Чан Кайши бастаған бұрынғы республикашылдарды мойындады. Мысыр сол кезде Кеңес Одағы бастаған блокқа кіретін Чехословакиядан қару сатып алу туралы келісімге де қол қойды.
Порт-Саидта HMS Puncher (L3036) десанттық кемеден түсіріліп жатқан 6-шы король танк полкінің ұлыбританиялық Centurion ("Центурион") танкі. Сурет: Royal Navy official photographer / Wikimedia Commons (Public Domain)
Каналды мемлекет меншігіне алу және оған алпауыт елдердің реакциясы1956 жылы 26 шілдеде Насер "ұлыбританиялық империализмді" сынға алып, каналды пайдаланудан түскен табыс Асуан бөгетінің құрылысына жұмсалатынын мәлімдеп, канал мемлекет меншігіне өтетінін жариялады. Шын мәнінде, Мысыр билігі акционерлерге өтемақы төледі, бірақ бұл жария етілмеді. Араб әлемінде Насердің бұл шешімі жаппай қолдауға ие болып, оның көшбасшы ретіндегі беделін нығайтты.
Суэц каналын мемлекет меншігіне алу Ұлыбритания мен Франция үшін өте жағымсыз оқиға болды. Өйткені бұл шешім олардың Азия мен Африкадағы отарларына қатысты мүддесіне қайшы келді.
Ұлыбритания үшін мәселе қаржылық шығынмен шектелмеді. Суэц каналынан айырылу Африкадағы ықпалына да нұқсан келтірді. Себебі сол кезде оның құрлықта әлі де бірқатар отары бар еді. Бұған қоса, каналды бақылауда ұстау Ұлыбританияның әлемдік деңгейдегі ықпалын сақтауға да маңызды болатын.
Ал Франция Мысырдың Алжирдегі француз үстемдігіне қарсы күресіп жүргендерді қолдауына наразы болды. Алжир Францияның отарлық империясындағы ең маңызды иеліктердің бірі еді. Сондықтан Франция оны өз бақылауында сақтап қалуға ұмтылды.
Израиль үшін басты мәселе Газа секторы болды. Палестиналық жасақтар осы жерден Израиль аумағына шабуыл жасап тұратын.
Соғыс барысы және Насердің ұстанымыАмерикада жасалған М-4 "Шерман" танкі мен көлік құралдары, Синай, 1956 жыл. Сурет: U.S. Army Heritage and Education Center / Wikimedia Commons (Public Domain)
1956 жылы 29 қазанда Израиль әскері Синай түбегінде Мысырға шабуыл жасап, Суэц каналына тез жетті. Екі күннен кейін, 31 қазанда, Ұлыбритания мен Франция Мысыр армиясының гарнизондарын әуеден атқылап, Порт-Саид қаласына десант түсіру үшін плацдарм дайындай бастады. Насер көп серігі Ұлыбритания, Франция және Израиль одағының талаптарын қабылдауды немесе елден кетуді ұсынған кезде батыл шешім қабылдады. Ол қарсылықты жалғастыруға бұйрық беріп, еріктілерге жарты миллионға дейін мылтық таратуды тапсырды. Бұған қоса, халықаралық қауымдастыққа экономикалық қысым жасау үшін Суэц каналы аумағында 50 шақты кемені суға батыруды бұйырды.
5 қарашада ағылшын-француз әскері Порт-Саидке түсе бастады. Әскерилердің берілу туралы ұсынысына қарамастан, Насер қарсылық көрсетуді бұйырды. Гарнизон сарбаздары мен жергілікті жасақтар 7 қарашаға дейін шайқасып, мыңға жуық адамынан айырылды. Дегенмен Порт-Саидтің қорғанысы сыртқы басқыншылыққа қарсы күрестің жарқын үлгісі ретінде тарихта қалды. Сонымен қатар, бұл оқиға Насерге әлемдік пікірге жүгінуге мүмкіндік берді. Халықаралық қауымдастықтың басым бөлігі басып кіру әрекетін айыптады.
АҚШ пен КСРО-ның рөлі. Дағдарыс немен бітті?Гамаль Абдель Насер балаларымен бірге, 1956 жыл. Сурет: Bibliotheca Alexandrina / Wikimedia Commons (Public Domain)
Бір қызығы, қақтығысты тоқтатуда АҚШ пен КСРО-ның бірлескен күш-жігері шешуші рөл атқарды. Олар Мысырдан шетелдік әскерді шығару туралы БҰҰ резолюциясын қолдады. Ұлыбритания, Франция және Израильдің мұндай қуатты ұстанымға қарсы айтар уәжі болмады. Желтоқсанда ұлыбританиялықтар мен франциялықтар Порт-Саидтен кетсе, 1957 жылы наурызда Израиль Синай түбегінен шегінді.
Суэц дағдарысы Насердің жаһандағы, әсіресе, араб әлеміндегі беделін арттырды. Өзінің ұлтшылдық идеяларына сүйенген ол "панарабизм" тұжырымдамасын ұсынды және осы негізде басқа араб елдеріндегі идеологиялық тұрғыдан жақын ұйымдарды қолдады. Бұл Мысырдың көптеген араб елімен арадағы қарым-қатынасында дағдарыс тудырды.
Қалай болғанда да, Насердің тұсында Мысыр Таяу Шығыстағы ең ықпалды елдердің біріне айналды. Сонымен қатар, оның 1950 жылдардағы шешімдері осы елдің ішкі саясатын әлі күнге дейін айқындап келеді. Әрине, мемлекеттің сыртқы саясаты өзгеруі мүмкін, бірақ бұл мемлекет пен қоғамды ұйымдастыру ұстанымына айтарлықтай әсер етпейді.
Сонымен қатар, Суэц дағдарысы Ұлыбритания және Француз отаршылдық империяларының тарихына нүкте қойды. Олардың Африка мен Таяу Шығыста сөзі жүріп тұрған заман артта қалды.
Алайда бұдан кейін қырғи-қабақ соғыс аясында КСРО мен АҚШ-тың текетіресі, араб елдері мен Израильге қару-жарақ жеткізу, ауқымды шайқастар, шегіністер мен дипломатиялық айла-шарғылар кезеңі басталды.
Бірақ бұл жердегі ең қызығы: осы оқиғадан Гамаль Абдель Насер қаншалық ықпалды тұлға болғаны көрінеді. Бұл тұтас тарих қалыптасуына бір адам қаншалық әсер ете алады деген тағы бір ойға жетелейді. Насер коммунистердің, консервативті монархистердің, либералдардың және "Мұсылман бауырлар" қозғалысын қолдаушылардың идеологияларына балама болатын өз бағытын қалыптастырды. Оның бұл идеялары Мысырда әлі де өз ықпалын сақтап келеді.
Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін.
Автор туралы: Сұлтан Әкімбеков - қазақстандық тарихшы, саясаттанушы, шығыстанушы, халықаралық қатынастар және қауіпсіздік мәселелері бойынша маман. Қазақстанның сыртқы саясаты, геосаясат, Ресей, Қытай және Батыс елдерінің аймақтағы рөлі туралы пікірі Орталық Азияда ең көп пайдаланылатын сарапшылардың бірі. Көптеген монография мен тарихи кітаптардың, соның ішінде "Ауған түйіні және Орталық Азияның қауіпсіздік мәселелері" (1997, 2003), "Дала тарихы: Еуразия тарихындағы Шыңғыс хан мемлекетінің феномені" (2011), "Ауғанстан тарихы" (2015), "Қазақтар: революция мен аштық арасында" (2021), "Қазақтардың қысқаша тарихы" (2023) еңбектерінің авторы.
Дайындаған: Жансая Қадыржанова
Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз
Қосу