Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып мәлімдеме жасады..
Мемлекет басшысының Жолдауында еліміздің туристік әлеуетін арттырып, оған әлем халқының қызығушылығын күшейту тапсырылған еді. Шетелдік саяхатшылар сапар шегетін елін таңдамас бұрын ашық дереккөздердегі ақпаратқа сүйенетіні белгілі. Әсіресе тарихы терең, аңызы ерекше мекендерге жұрт ағылып келеді. Бұл тұрғыда жер-су атауларының шығу төркінін, оған қатысты аңыз-әпсаналарды кеңінен таныстырудың маңызы зор. Осы мақсатта жер-су атауларының фольклорлық негізін зерттеп жүрген белгілі ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Абат Пангереевпен сұхбаттастық.
– Қазіргі заманда елдің туристік тартымдылығы тек инфрақұрылыммен өлшенбейтіні анық. Осы тұрғыдан алғанда жер-су атаулары мен оған қатысты аңыз-әпсаналардың танымдық қызметі қандай?
– Адам баласының дүниені, өзін қоршаған кеңістікті тануы ең әуелі мифтік түсініктер арқылы қалыптасқан. Философия мен мәдениеттануда миф дүниені танудың алғашқы формасы ретінде қарастырылады. Байырғы қоғам үшін әлем абстрактілі ұғым емес, нақты өмір сүріп отырған кеңістік – жер мен су болды. Сондықтан жер-су атаулары сол қоғамның дүниетанымын, қоршаған ортаға қатынасын бейнелейтін маңызды мәдени белгі қызметін атқарды.
Мифтік сипатта болғанымен, бұл атаулар белгілі бір ақпаратты сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырды. Бүгінгі күні біз сол атаулар арқылы халықтың кеңістікке көзқарасын, тарихи жадын, дүниетанымдық қабаттарын танимыз. Бұл – ұлттық мәдениеттің негізін құрайтын маңызды фактор. Ал мәдени негізі терең ел ғана сырт көзге, соның ішінде туристерге де тартымды көрінеді.
– Демек жер-су атауларын фольклорлық дерек ретінде қарастыруға болады ғой?
– Әрине. Байырғы, тарихи топонимдердің әрқайсының астарында белгілі бір мағына, символдық жүк жатыр. Фольклор мәтіндерінде кездесетін жер-су атаулары көбіне нақты бір кезеңде шындық деп қабылданған оқиғаға, құбылысқа немесе танымға сүйеніп баяндалады. Егер біз тарихи топонимдерді жеке алып, олардың шығу төркінін, қолданылу аясын зерттесек, сол атаудың айналасында көне мифтік түсініктермен қатар, әлеуметтік, тұрмыстық, тарихи мазмұндағы әңгімелердің тұтас қабаты жатқанын көреміз. Осы тұрғыдан алғанда фольклор мен топонимика бір-бірімен тығыз байланыста дамыған салалар. Жер-су атауы – халықтың өткен өмірінен қалған ауызша дерек.
– Мұндай фольклорлық деректерді бүгінгі қоғам қалай қабылдауы керек?
– Жер-су атауларына қатысты фольклорлық сюжеттер арқылы халықтың бұрынғы және қазіргі дүниетанымын, кеңістікке деген көзқарасын салыстыра аламыз. Бұл – тарихи сананы жаңғыртудың бір жолы. Фольклортану ғылымында топонимдік сюжеттер мазмұнына қарай бірнеше жанрға жіктеледі. Егер әңгіме жер атауына байланысты шын өмірде болған жартылай тарихи оқиғаға құрылса, ол топонимдік аңыз деп қарастырылады. Ал мифологиялық кейіпкерлер мен діни нанымдарға негізделіп, белгілі бір жердің аталу себебін түсіндіретін баяндаулар топонимдік хикаятқа жатады. Қиял мен ғажайып элементтер басым болып, ертедегі мекен-тұраққа қатысты көркемделе баяндалатын сюжеттер топонимдік әпсана саналады. Бұл жіктеу жер-су атауларының жай ғана атау емес, белгілі бір тарихи, мәдени әрі ақпараттық мазмұнды сақтаған дерек көзі екенін көрсетеді.
– Мұны нақты бір жер атауының мысалында қалай түсіндіруге болады?
– Мәселен, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданындағы Атансауған ауылын алайық. Бұл атаудың артында қиялға құрылған әпсана емес, нақты тарихи-әлеуметтік жағдай жатыр. Белгілі бір кезеңде Ойыл өңірі Алашорданың Батыс Қазақстандағы орталығы болған. Сол себепті бұл жаққа қатынаған, Көкжар жәрмеңкесіне барған жұрт жол бойындағы шағын ауылға тоқтап, атанды лауға алып отырған. Атанды лауға беріп, ақысына жолаушыдан қайтқанда қант, шай дегендей тұрмысқа қажетті бұйымдар олжалаған, яғни сол арқылы күн көрген ауыл адамдарын ел атанның күшін сауып отырғандар, атансауғандар атап кеткен. Атансауған күні бүгінге дейін осылай аталып келеді. Уақыт өте келе бұл тұрмыстық тәжірибе жер атауына айналып, тұрақты топоним ретінде қалыптасқан. Мұнда оқиға көркемделмейді, әсіреленбейді, нақты бір тұлға да дараланбайды. Жалпы, ауыл адамдарының тіршілігі баяндалады. Сондықтан мұндай сюжеттерді аңыз немесе әпсана емес, ақпараттық қызмет атқаратын топонимдік әңгіме деп атауға болады. Бұл – жер атауы арқылы сақталған өмір шындығы.
– Ал осындай жекелеген оқиғалар кеңейіп, тұтас бір тарихи кезеңнің көрінісіне айналғанда, ол фольклордың қай жанрында көрініс табады?
– Мұндай жағдайда тарихи жыр жанры қалыптасады. Қазақ фольклорында тарихи жыр деген ұғым бар. Бұл – жай ғана өлең емес, белгілі бір дәуірдің, нақты кезеңнің рухын сақтап қалған жанр. Тарихи жырлар, негізінен ел өмірінде болған ірі әлеуметтік, саяси оқиғалармен байланысты туады және сол оқиғаның қақ ортасында жүрген тарихи тұлғалардың іс-әрекетін баяндайды.
Бұл жырлар бір күнде тумайды. Әуелі белгілі бір тарихи оқиға болады, оған қатысты әртүрлі әңгімелер, аңыздар, шағын өлеңдер тарайды. Уақыт өте келе солардың негізінде тұтас бір жырлық цикл қалыптасады. Батырлық эпоста уақыт көбіне көмескіленіп, оқиға жалпылама сипатта берілсе, тарихи жырда керісінше – нақты уақыт, нақты оқиға, нақты тұлғалар халық жадында әлі де айқын сақталады. Сол себепті тарихи жырлар халық өмірін барынша шынайы көрсетуге ұмтылады. Зерттеушілер тарихи жырлардың бастауын негізінен XVIII ғасырға жатқызады. Бұл жөнінде Сәкен Сейфуллин мен кейінгі фольклортанушылардың еңбектері маңызды. Тарихи жыр – халықтың тарихи жадын сақтаудың көркем формасы. Осындай рухани мазмұнды ғылыми негізде жүйелеп, қоғамға дұрыс ұсына алсақ, ол ұлттық мәдениетті нығайтып қана қоймай, мәдени туризмді дамытуға да нақты үлес қоса алады.
– Айтып отырғаныңыздай, жер-су атаулары мен тарихи жырлар халық жадын сақтаудың маңызды тетігі. Осы бай рухани мұраны бүгінгі мәдени туризмді дамытуда қалай тиімді пайдалануға болады деп ойлайсыз?
– Ең алдымен, бұл мұраға тек өткеннің қалдығы ретінде емес, тірі мәдени ресурс ретінде қарау керек. Жер-су атаулары мен тарихи жырлар – халықтың кеңістікпен, тарихпен, тағдырмен қарым-қатынасын сақтап қалған ерекше дерек. Сондықтан мәдени саясатта оларды фольклорлық ескерткіш деңгейінде ғана емес, ұлттық жадының жүйелі құрамдас бөлігі ретінде қарастырған жөн.
Практикалық тұрғыдан алғанда, әр өңірдің жер-су атауларына қатысты аңыз-әңгімелерін, тарихи жырларда аталатын мекендерді ғылыми негізде жинақтап, түсіндірме мәтіндермен бірге ашық форматта ұсыну қажет. Бұл материалдар туристік маршруттардың мазмұнын байытып, қарапайым сапарды мағыналы мәдени тәжірибеге айналдырады. Сонымен қатар тарихи жырлар мен топонимдік деректерді мектеп, музей, медиа кеңістігі арқылы жүйелі түрде таныстыру маңызды. Өйткені турист алдымен сол елдің өзін-өзі қалай таныстыратынын көреді. Егер біз өз кеңістігіміздің мәнін, әр атаудың артындағы тарихты сауатты әрі тартымды түрде ұсына алсақ, бұл ұлттық мәдениетті нығайтып қана қоймай, мәдени туризмді де ұзақмерзімді, тұрақты бағыт ретінде дамытуға мүмкіндік береді.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен –
Абзал МАҚАШ,
«Egemen Qazaqstan»
Соңғы жаңалықтар
Кеңес Дүйсекеевтің 80 жылдығына арналған мерекелік концерт өтті
Өнер • Бүгін, 23:40
Президент • Бүгін, 23:26
Ғалам ғажаптары • Бүгін, 08:15
Экологиялық мәдениет қалыптастыру – түбегейлі қағидат қатарында
Саясат • Бүгін, 08:10
Қасым-Жомарт Тоқаев: Татуласу – мықтылықтың белгісі
Саясат • Бүгін, 08:05
Қазақстан мен Пәкістан ынтымақтастығы стратегиялық деңгейге көтерілді
Саясат • Бүгін, 08:00
Қоғам • Бүгін, 07:55
Өнер • Бүгін, 07:50
Жәдігер • Бүгін, 07:45
Ғалам ғажаптары • Бүгін, 07:40
Қанат Бозымбаев өңірлердің су тасқыны қаупі жоғары кезеңге дайындық барысын тексерді
Үкімет • Кеше
Қасым-Жомарт Тоқаевқа Пәкістанның ең жоғары мемлекеттік наградасы табысталды
Президент • Кеше
Қазақстан әлемнің 70-тен аса еліне ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттайды
Президент • Кеше
Мемлекет басшысы Пәкістан Президенті Асиф Али Зардаримен келіссөз жүргізді
Президент • Кеше
Азаматтық-құқықтық шартты айналып өтуге тосқауыл қойылады
Қоғам • Кеше