Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып жаңалық таратты..
Алатау Алматының жанындағы жай ғана жаңа қала емес, Қазақстан бірден бірнеше ауқымды міндетті шешуге тырысатын орынға айналмақ: оңтүстік астананың жүктемесін азайту, инвесторлар тарту, жаңа технологияларды енгізу және басқарудың ерекше ережелерін сынақтан өткізу. Жоба аясында әуе таксиі, криптотөлемдер, цифрлық сервистер, жаңа аудандар мен қомақты инвестициялар уәде етіліп отыр. Бірақ басты сауал басқада: жеке конституциялық заңы бар қала әдеттегі бюрократиялық жүйеден шынымен де жылдамырақ әрі тиімдірек жұмыс істей ала ма? Tengrinews.kz осы мәселе бойынша сарапшылармен сұхбаттасты.
Алатау Алматының жанындағы жай ғана жаңа қала емес, Қазақстан бірден бірнеше ауқымды міндетті шешуге тырысатын орынға айналмақ: оңтүстік астананың жүктемесін азайту, инвесторлар тарту, жаңа технологияларды енгізу және басқарудың ерекше ережелерін сынақтан өткізу. Жоба аясында әуе таксиі, криптотөлемдер, цифрлық сервистер, жаңа аудандар мен қомақты инвестициялар уәде етіліп отыр. Бірақ басты сауал басқада: жеке конституциялық заңы бар қала әдеттегі бюрократиялық жүйеден шынымен де жылдамырақ әрі тиімдірек жұмыс істей ала ма? Tengrinews.kz осы мәселе бойынша сарапшылармен сұхбаттасты.
Жаңа мегаполис 2050 жылға қарай тұрғындар санын 2 миллионға жеткізуді көздейді. Оның пайда болуы - прагматикалық қадам: Алматы түтін, кептеліс, жер тапшылығы мен инфрақұрылымның шамадан тыс жүктелуіне байланысты өз даму шегіне жеткеніне көп болды. Алайда Алатау жай ғана серіктес қала емес, адамдарды, технологиялар мен ірі халықаралық капиталды тарта алатын, нөлден басталған дербес өсім орталығына айналуы тиіс.
Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа қала идеясын халықаралық деңгейде, соның ішінде Сингапурға жасаған сапары барысында жеке өзі ілгерілетті. Онда ол Alatau City мастер-жоспарын және шетелдік инвесторлардың қатысуын талқылады. Кейінірек Қазақстан халқына Жолдауында ол Алатауды өңірдегі алғашқы толық цифрланған қала - Smart City жүйесі, жылжымайтын мүлікті блокчейн арқылы тіркеу және экономиканың нақты секторында заңды түрде криптовалютамен есеп айырысу мүмкіндігі бар орталық ретінде сипаттады.
Ақорда суреті: Президент Тоқаевтың 2024 жылғы Қазақстан-Сингапур бизнес-форумында сөйлеген сөзі
Осылайша, жоба саяси мәнге ие болды: Алатау қалаларды дамытудың, инвестиция мен басқарудың жаңа тәсілінің витринасына айналуы тиіс.
Әуе таксиі, зәулім ғимараттар және миллиардтық экономикаБолашақ мегаполистің кейбір сұлбасы көпшілікке көрсетіле бастады. Жақында Алатауда бес орындық eVTOL пилотсыз әуе таксиінің демонстрациялық ұшуы өтті. Бұл әзірге толыққанды қалалық көлік емес, керісінше жобаны елге және инвесторларға таныстыру жолы. Жоспарда - Алатауды, Қонаевты және Алматының негізгі нүктелерін 15 минуттық бағыттармен байланыстыратын автоматтандырылған вертипорттар желісі бар.
Фото: alatau.city
Фото: alatau.city
Мәлімделген өзге де параметрлер кем түспейді. Алатаудың іскерлік орталығында жеке инвестиция көлемі 800 миллион доллардан асатын биіктігі 272 метрлік Iconic Towers кешенін салу жоспарланған.
Alatau.city сайтынан алынған рендер
Сондай-ақ, жылына 40 миллион жолаушыға арналған жаңа халықаралық авиахаб және жоба авторларының есебі бойынша, ғасыр ортасына қарай 50 миллиард долларға жететін қала экономикасы туралы жарияланды.
Болашақ мегаполис төрт мамандандырылған ауданға бөлінеді: Gate - қаржы орталығы, Golden - оңтүстіккореялық клиникаларды тарта отырып құрылатын білім беру және медициналық хаб, Growing - индустрия және логистика аймағы, Green - Қапшағай су қоймасы жағасындағы туристік бағыт. Яғни, Алатау жай ғана тұрғын үй кешені ретінде емес, экономикалық рөлдері алдын ала бөлінген қала ретінде салынбақ.
Alatau.city сайтынан алынған рендер
Ерекше заңБөлек идея - жобаны үйреншікті түрде орталыққа тәуелді болудан және ақшаны тұрақты қайта бөлуден қорғау. 2050 жылға дейін Алатаудың кірістерін республикалық бюджетке алуға тыйым салынған. Жоспар бойынша, қала тапқан қаражат іште қалып, жеке инфрақұрылымға жұмсалуы тиіс.
Бірақ Алатаудың басты іргетасы - әуе таксиі де, зәулім ғимараттар да, тіпті криптовалюта да емес. Егер қала әдеттегі аумақтар сияқты бюрократиялық рельспен жүретін болса, бұл жоспарлардың бәрі әдемі витрина күйінде қалуы мүмкін. Дәл осы себепті 2024 жылғы мамырда Президент қол қойды "Алатау қаласының арнайы құқықтық режимі туралы" Конституциялық заңға қол қойды.
Қазақстан үшін бұл - маңызды прецедент. Бұрын ерекше жағдайлар АХҚО сияқты жекелеген ұйымдар, салалар немесе аумақтар үшін жасалатын. Енді тұтас бір қала - өзіндік басқару жүйесі, инвесторларға арналған бөлек ережелері және заңмен белгіленген режим аясындағы шешімдердің басымдығымен арнайы құқықтық режимге ие болады.
Басты сауалНегізінде мемлекет үлкен басқарушылық жобаны іске қосып жатыр. Міндет - Қазақстанның құқықтық өрісінде шешімдер тезірек қабылданатын, ойын ережелері тұрақты болатын, ал даму шексіз келісімдердің құрсауында қалмайтын аумақ құру.
Алатау не қиынырақ екенін көрсетуі тиіс: ақша тартып, ғимараттар салу ма, әлде "қолмен басқармай-ақ" жұмыс істей алатын институттар құру ма?
Жобаның көрінбейтін механизмі қалай құрылғаны, оның мықты тұстары мен басты тәуекелдері туралы мемлекеттік басқару саласындағы сарапшы Сабина Сәдиевамен және конституциялық заңды әзірлеушілердің бірі Тимур Одиловпен сөйлестік.
Неге әдеттегі жеңілдіктер жетпейді?Жобаны талдау кезінде туындайтын алғашқы сауал: Қазақстанда арнайы экономикалық аймақтардың қалыптасқан тетігі бұрыннан бар болса, мемлекетке конституциялық заң әзірлеудің не қажеті болды? Бір қарағанда, Алатауды да инвесторларға арналған жеңілдіктер, преференциялар мен ерекше шарттар арқылы дамытуға болар еді.
Бірақ әзірлеушілер мен сарапшылар Алатауды кезекті АЭА немесе жеңілдіктері бар өндірістік аймақ ретінде қарастыру - түбегейлі қателік екенін алға тартады. Жаңа қала жағдайында мәселе ескі жүйе ішіндегі салықтық жеңілдіктер туралы емес, басқару жүйесінің өзін өзгерту әрекеті туралы болып отыр.
"АЭА – бұл, әдетте, заңнама мен мемлекеттік басқарудың жалпы жүйесіндегі тек салықтық және кедендік режим. Яғни, қызметтің белгілі бір түрлері бойынша берілетін преференциялар ғана, ал реттеу мен бюрократиялық процестер барлық жердегідей қала береді. Алатау жағдайында әлдеқайда тереңірек модель - экономиканы реттеудің, басқарудың және шешім қабылдаудың жекелеген тетіктері бар арнайы құқықтық режим туралы сөз болып отыр", - деп түсіндіреді Тимур Одилов.
Сабина Сәдиева бұл айырмашылықты бұдан да қатаң сипаттайды: АЭА - бұл экономикалық режим, яғни ескі басқару жүйесі ішіндегі жеңілдіктер. Конституциялық заң - институционалдық режим: жаңа басқару жүйесі және жаңа ережелер.
"АЭА - бұл тек экономикалық және фискалдық құрал. АЭА ішінде инвестор жеңілдіктер алғанымен, бәрібір сол баяғы бюрократиялық соқпақпен жүріп, жобаларын министрліктерде, комитеттер мен әкімдіктерде келісуге мәжбүр болады. Конституциялық заң түбегейлі жаңа институционалдық архитектура мен басқару режимін құрады. Ол Алатаудың нағыз даму жобасы ретінде қалыптасуына мүмкіндік беретін басқару ортасын өзгертеді", - дейді Сәдиева.
Сарапшылар пікірінше, Алатау үшін қарапайым салалық заңның жеткіліксіз болуының себебі де осында. Жаңа қаланы үйреншікті орталықтандырылған процедуралардың бір бөлігінен шығару қажет болды, ал мұндай процедуралар көбіне қаулылар деңгейінде емес, кодекстер мен салалық заңдарда бекітілген.
"Қалалар көптеген орталықтандырылған басқару жүйесіне біріктірілген – бұл реттеуші талаптар мен әкімшілік рәсімдер көбінесе заңнамалық актілер иерархиясының жоғары деңгейінде: салалық заңдарда, кодекстерде жазылады. Сондықтан осы заңдар мен кодекстердің барлығынан иерархиясы жоғары, бірақ Конституциядан аспайтын акт қажет болды", - деп түсіндіреді сарапшы.
Сонымен қатар Одилов мемлекеттің алғаш рет жай ғана жеңілдікті аумақ емес, нақты бір аумақ үшін бөлек институционалдық даму моделін құруға тырысып жатқанын атап өтті.
"Бұл - инвестицияларды, технологияларды және экономиканың жаңа салаларын тарту үшін икемді орта құру әрекеті. Еліміздің құқықтық архитектоникасы тұрғысынан мұндай режимді тек арнайы құқықтық режим шеңберінде басымдыққа ие конституциялық заң арқылы ғана жүзеге асыруға болады", - дейді ол.
Сәдиева мұны қарапайым компьютермен теңеу арқылы түсіндіреді.
"Компьютерді елестетіп көріңізші. АЭА режимі - бұл жаңа қолданбаны орнату сияқты, мысалы, инвесторға салықтық жеңілдік немесе жерді пайдалану құқығы берілді, бірақ операциялық жүйе сол баяғы ауыр әрі баяу күйінде қалды. Бұл теңеу бойынша, Алатау туралы конституциялық заң - өте шағын, шектеулі аумақта операциялық жүйенің өзін ауыстыру", - дейді ол.
Қазақстан мұндай логиканы қаржы саласына арналған арнайы режим - АХҚО-ны құру кезінде қолданған болатын. Бірақ Алатау жағдайында ауқым басқаша: ерекше ережелер жекелеген секторға емес, тұтас бір қалаға қолданылады.
Ондаған министрліктің орнына бір органЕгер конституциялық заң Алатауға неге ерекше ережелер керек деген сұраққа жауап берсе, келесі сауал - бұл жаңа жүйе іс жүзінде қалай жұмыс істеуі тиіс. Әзірлеушілердің ойынша, басты нәтижені жекелеген тетік емес, басқарудың тұтас құрылымы беруі тиіс: жергілікті жерде өкілеттік көбірек, орталықпен келісу азырақ және қала ішіндегі жобаларды сүйемелдейтін бірыңғай орган болуы керек.
Тимур Одиловтың пайымдауынша, бүкіл құрылым екі негізгі элементке сүйенеді: өкілеттіктердің шоғырлануы және қаланың нормативтік актілердің бір бөлігін өз бетінше қабылдау құқығы.
"Құрылым екі негізгі тірекке сүйенеді – бұл бөлінген өкілеттіктердің шоғырлануы және Алатау әкімшілігі түріндегі экономикалық қызметті реттеу мен жобаларды сүйемелдеу бойынша бірыңғай шешім қабылдау орталығының пайда болуы", - дейді ол.
Одиловтың айтуынша, екінші элемент бұдан да маңызды - бұл әкімшіліктің нормативтік-құқықтық қызметі.
"Яғни, Алатау қаласының органдарына әлеуметтік-экономикалық салада жекелеген нормативтік актілерді қабылдау мүмкіндігін беретін арнайы реттеуші өкілеттіктер. Бұл ретте олар тікелей конституциялық заң мандаты негізінде туындайды", - деп түсіндіреді ол.
Сабина Сәдиева заңның басты жаңалықтарының ішінде "цифрлық біріншілік" принципін ерекше атап өтті. Оның айтуынша, бұл құжаттарды жай ғана электронды форматқа көшіру емес, шешімдердің көлеңкеде қабылдануы мен "қолдан тежеу" мүмкіндігін жою әрекеті.
"Заң революциялық норманы енгізеді - кез келген әкімшілік рәсімдер немесе актілер, егер олар бастапқыда қалалық репозиторийде ашық цифрлық форматта орналастырылмаса, жарамсыз деп танылады. Бұл құжаттардың кабинеттерде "қолмен тежелуі" мен жоғалып кету мүмкіндігін толығымен жояды", - дейді Сәдиева.
Іс жүзінде бұл қарапайым ережені білдіреді: егер шешім ашық цифрлық репозиторийде жоқ болса, заңдық тұрғыдан ол өмір сүрмейді.
"Алатаудағы ешбір шенеунік құжатқа "өткен күнмен" қол қойып, оны үстелге салып қойып, шешім қабылданды деп айта алмайды. Егер акт ашық цифрлық репозиторийде болмаса - ол заңдық тұрғыдан жоқ, оның күші нөлге тең. Азамат немесе бизнесмен мұндай талапты немесе шешімді елемеуге құқылы", - деді ол.
Сәдиеваның айтуынша, мұндай тәсіл әзірге ел көлемінде мүмкін емес, бірақ Алатау дәл осыны тексеруге болатын алаңға айналуы тиіс.
Тағы бір негізгі механизм - әкімшіліктің нағыз "бір терезе" ретінде қызмет етуі. Сәдиева бұл жерде мәселе портал немесе кезекті IT-жүйе туралы емес, реттеудің негізгі процестері шоғырланған физикалық ұйымдастырылған орталық туралы екенін баса айтты.
"Әкімшілік ішкі бюрократияның шырмауына түспестен бизнес-лицензияларды өзі береді, заңды тұлғаларды тіркейді, бақылауды жүзеге асырады және сапа инфрақұрылымы жоғары елдердің шетелдік лицензиялары мен сертификаттарын таниды. Яғни, бұл "портал", сайт немесе IT-жүйе емес. Бұл физикалық түрде ұйымдастырылған, дербес "бір терезе". Барлық реттеу мен барлық процес іште жүреді", - деп түсіндіреді сарапшы.
Сәдиеваның пікірінше, бұл әдеттегі бюрократиялық жүйенің басты мәселесін - талаптары бір-біріне жиі қайшы келетін әртүрлі ведомстволармен бір жобаны келісу қажеттілігін жоюы тиіс.
"Қазақстан - мәселе елдің өзінде, климатта немесе қақтығыстарда, инвесторлардың немесе ақшаның жоқтығында емес, "әкімшілік дәрменсіздікте" болып отырған кейс. Бұл үйлестірудің нақты мәселесі. Инвесторлардың айтуынша, қарапайым өңірде зауыт іске қосу үшін бизнес жобаны бұйрықтары бір-біріне қайшы келетін ондаған министрлікпен келісуі керек. Бұл жылдарға созылуы мүмкін. КЗРК бұл әкімшілік циклді түбегейлі қысқартады", - дейді ол.
Заң қала ішіндегі үйреншікті рөлдердің бөлінісін де бөлек өзгертеді. Сәдиеваның айтуынша, міндеттердің бірі - "өрт сөндіру" тәжірибесінен кетіп, стратегиялық даму мен күнделікті қалалық операциялық қызметті бөлу.
"Қала функционалды қатаң бөлу жолына түседі: әкімдік операциялық қызметпен, әкімшілік - стратегиялық дамумен айналысады. Мастер-жоспар мен стратегия 30 жылдық ұзақ мерзімді жоспар негізінде 15 жылға бекітіледі. Оларды 5-10 жылда бір реттен жиі түзетуге болмайды. Егер әкімшілік мастер-жоспарға қайшы келетін бір сәттік шешім қабылдаса, инвесторлар оны сот арқылы жоюға құқылы. Бұл ойын ережелерінің ұзақ мерзімді болжамдылығына кепілдік береді", - деп түсіндіреді сарапшы.
Бұл модельде әкімшілік әдеттегі бюджеттік орган емес, аумақты дамыту корпорациясы ретінде жұмыс істеуі тиіс.
"Әкімшілік Development Corporation (даму корпорациясы) логикасымен жұмыс істейді - оның міндеті капиталды, таланттарды, технологияларды тарту және инфрақұрылымды дамыту. Ал әкімдік инвестициялық міндеттерден босатылады - ол тек операциялық басқаруға, әлеуметтік мәселелерге және азаматтардың күнделікті тыныс-тіршілігіне (мектептер, ауруханалар, абаттандыру) жауап беретін сервистік орталыққа айналады", - дейді Сәдиева.
Одилов былай ескертеді: егер екі негізгі тірек - өкілеттіктердің шоғырлануы мен норма шығару функциясы уақыт өте келе әлсіресе, заңнан күтілетін тиімділік күрт төмендеуі мүмкін.
"Хрущевканың" орнына таза парақ"Егер осы екі негізгі компонент уақыт өте келе әлсіресе, заңның күтілетін тиімділігі айтарлықтай төмендейді. Тиісінше, институционалдық орта мен базаның жаңа деңгейі туралы, сондай-ақ ойын мен инвестицияның болжамды әрі тұрақты ережелері туралы айту мүмкін болмайды", - деп түйіндеді ол.
Эксперимент үшін неге Алматы немесе Астана емес, жаңа қала таңдалды? Сарапшылар пікірінше, мәселе тек бос аумақта ғана емес. Ескі қалалар инфрақұрылым мен жерден бастап, басқарушылық дағдылар мен түрлі топтардың мүдделеріне дейінгі тым көп жинақталған шектеулерді арқалап жүр.
Тимур Одиловтың түсіндіруі бойынша, көптеген елде дәл жаңа қалалар экономика мен басқарудың жаңа модельдерін іске қосу алаңына айналған. Қалыптасып қойған аумақтарда мұндай өзгерістер көбіне алдымен ескі әкімшілік және құқықтық мәселелерді шешуді талап етеді.
"Мемлекет қалыптасып қойған аумақта мұндай өзгерістерді енгізуге тырысқанда, ол көптеген жинақталған шектеулер мен қайшылықтарға тап болады, тек тарихи мәселелерді әкімшілік және құқықтық тұрғыдан "тарқатудың" өзіне өте көп жылдар кетеді", - дейді Одилов.
Керісінше, жаңа қала бәрін басынан - өткеннің мұрасына бейімделмей, болашақ экономиканың міндеттеріне сай құруға мүмкіндік береді.
"Жаңа қала заманауи инфрақұрылымды, цифрлық ортаны және реттеу жүйесін бастапқыда-ақ болашақ экономиканың міндеттеріне сай қалыптастыруға мүмкіндік береді", - деді ол.
Сабина Сәдиева былай деп түсіндіреді: Алатауды таңдау Greenfield Governance тұжырымдамасы - яғни басқаруды "таза парақтан" бастау арқылы жүзеге асырылады. Бұл - институттар, құқықтық режим және физикалық кеңістік бір мезгілде құрылатын тәсіл.
"Ескі "хрущевкаға" өте заманауи "ақылды үй" жүйесін енгізіп көріңізші. Онда ескі сымдар, жоспарлаудың қолайсыздығы, интернеттің жоқтығы, консервативті көршілер сияқты үйіп-төгілген басқа да мәселелер болуы мүмкін. Бұл - гипотетикалық мысал, бірақ сіз оған орасан зор ресурс жұмсап, соңында "көңіл көншітпейтін келісімге" келесіз. Осындай шығын шығарғанша, таза учаскеде заманауи үйді нөлден бастап салған әлдеқайда оңай", - деп түсіндіреді Сәдиева.
Сондықтан да, оның айтуынша, Алатау кездейсоқ таңдалған жоқ - мұнда ескі ережелерден қалған институционалдық мұра жоқ.
"Бұл - жаңа реттеуші модель мен инфрақұрылымды құруға болатын таза парақ, ал оны сәтті сынақтан өткізгеннен кейін ең үздік элементтерін елдің басқа өңірлеріне импорттауға болады", - дейді сарапшы.
Сәдиеваның сөзінше, қалыптасып қойған қалаларда басқа тетік - Path Dependency немесе "тапталған жол әсері" жұмыс істейді. Бұл - өткендегі шешімдер болашақ дамуды шектей бастайтын жағдай.
"Кез келген басқа қалада ескі физикалық инфрақұрылымның, басқару дәстүрлерінің, мүдделер мен тығыз орналасқан бизнес қабаттарының үлкен жүгі бар. Бұл "даму ізін" қалыптастырады. Path Dependency (Тапталған жол әсері) - институционалдық экономикадағы феномен, бұл кезде ескі қалалар өздерінің бұрынғы шешімдерінің қыспағында қалады", - дейді ол.
Бұл әсіресе ірі қалалардың мысалында анық көрінеді, онда әрбір жаңа жоба тек техникалық емес, сонымен қатар саяси-әкімшілік шектеулерге тап болады.
"Алматы мен Астанада жинақталып қалған теңсіздіктер мен инфрақұрылымдық шаршау бар, өздерінің элиталық мүдделері, жер даулары мен қалыптасқан бюрократиясы бар. Оған икемді платформалық басқаруды енгізуге тырысу, терең цифрлық қабатты дамыту - бұл жобалардың тәуекелдерін де, мерзімдерін де, құнын да арттырады", - деп есептейді Сәдиева.
Сәдиева елорданы көшіру және Түркістанды дамыту тәжірибесі Қазақстанға маңызды сабақтар берді деп санайды. Енді, оның айтуынша, ескі шешімдердің жүгінсіз жаңа модельді сынап көруге болатын "таза", салыстырмалы түрде шағын және перспективалы қала қажет болды.
Автономия бар, сепаратизм жоқАлатаудың ерекше мәртебесі еріксіз тағы бір күмән тудырады: жаңа қала "мемлекет ішіндегі мемлекетке" айналып кетпей ме? Егер оның өз ережелері, жеке әкімшілігі, өзіндік басқару логикасы мен басымдыққа ие арнайы режимі болса, автономия мен жалпы жүйеден шығудың аражігі қай жерде?
Сабина Сәдиева бұл шекара заңда нақты көрсетілген деп санайды. Оның айтуынша, Алатау басқару және экономикалық мәселелерде дербестік алады, бірақ саяси тұрғыдан бөлек кетпейді.
"Сепаратизм" қаупі де, мемлекеттік басқарудың жалпы жүйесінің тұрақсыздану қаупі де жоқ. "Бақылау/автономия" демаркациялық сызығы нақты жүргізілген. Ұлттық қауіпсіздік, қорғаныс, прокуратура, шекара - бұл орталықтың монополиясы", - дейді сарапшы.
Бұл ретте қаланы басқару жүйесі жалпы мемлекеттік тізбеккен интеграцияланған күйінде қалады.
"Алатауды басқарудың жоғары органы - ҚР премьер-министрі басқаратын кеңес, ал оның құрамын Президент бекітеді. Бұл қаланың бағыныштылығына кепілдік береді, бірақ басқару бөлігінде автономия қалдырады", - деп түсіндіреді Сәдиева.
Тимур Одилов та ерекше құқықтық режим федерализацияны немесе Қазақстаннан тыс жеке юрисдикцияның пайда болуын білдірмейтінін баса айтады.
"Бірден айтайын, бұл ешқандай федерализация да, "мемлекет ішіндегі мемлекет" те емес. Алатауда ешқандай саяси субъектілік жоқ. Қауіпсіздік жүйесі бүкіл ел үшін ортақ", - дейді ол.
Оның айтуынша, әңгіме елдің құқықтық өрісінен шығу туралы емес, біртұтас жүйе ішіндегі заңнаманың арнайы сегменті туралы болып отыр.
"Бұл - құқықтық реттеудің ішкі саралану моделі. Заң мәтінінде Алатаудың заңнамасы Қазақстан Республикасының Алатау қаласының ерекше құқықтық режимі туралы заңнамасына жататыны тікелей айтылған. Яғни, бұл - Қазақстан заңнамасының бөлігі, бірақ Конституцияның өзі санкциялаған, арнайы бөлінген және өзгеше бөлігі", - деді Одилов.
Сонымен қатар, Сәдиеваның пікірінше, жоба үшін негізгі қауіп қаланың шектен тыс дербестігінде емес. Керісінше, қауіп өкілеттіктерді бергісі келмейтін ескі бюрократиялық жүйе тарапынан болуы мүмкін.
"Қала тарапынан билік тізбегіне қатер төніп тұрған жоқ, керісінше, орталық бюрократия тарапынан бұл экспериментке саботаж жасалу қаупі бар. Бұл - өз өмірлік кеңістігін кеңейтуге тырысатын "бюрократия заңы" және біздің орталық министрліктер тарихи тұрғыдан билікпен бөлісуге құлықсыз", - деп есептейді сарапшы.
Сарапшының айтуынша, заң шығарушылар мемлекеттік органдар тарапынан қысым жасалу және жаңа басқару жүйесінің жұмысына араласу әрекеттерінің тәуекелін алдын ала ескерген.
"Олардың араласу және келісілмеген тексерулер жүргізу әрекеттерінің қаупі соншалықты айқын болды, сондықтан ҚЗРК-да Алатау органдарына кедергі келтіргені үшін ҚР лауазымды тұлғаларының тікелей тәртіптік жауапкершілігі қарастырылған", - дейді ол.
Одилов өз кезегінде режимнің қорғаныс механизмдерін сипаттайды.
"Заңда бірқатар қорғаныс механизмдері қарастырылған. Мен оларды "мембраналар" деп атаймын. Алатау режимі өндіріс пен технологиядан бастап қонақүй, медиа және ойын-сауық бизнесіне дейінгі салалардың кең спектрін қамтиды. Негізгі шарт біреу: салықтық және валюталық артықшылықтар үшін формальды тіркелу емес, қала аумағындағы нақты экономикалық қызмет. Дәл осы мақсатта заңда нақты қатысуды растау механизмдері қарастырылған. Режим ашық, бірақ түрлі схемаларға емес".
Алатау бұрыннан бар алаңдарды қайталау үшін емес, Қазақстанда әлі жоқ нәрсені қалыптастыру үшін құрылып жатыр, деп толықтырды ол.
Зияткерлік мектептер, Air Astana, АХҚО - енді тұтас бір қала"Сонымен қатар, заң қаржылық тұрақтылық принципіне негізделген және режимнің негізгі элементтеріне мемлекеттік бақылау механизмдерін қарастырады. Барлық жеңілдік, валюталық және крипторежимдер бойынша сараланған ережелер, Алатаудағы барлық озық дүние тұтас елге қаржылық зиян келтірмеуі және қауіп төндірмеуі тиіс. Тек қана Алатаудағы қосымша экономикалық белсенділік арқылы тікелей немесе жанама пайда әкелуі керек. Бұл антиофшорлық мембрана іспеттес", - деп түсіндіреді сарапшы.
Алатау жобасының ерекшелігіне қарамастан, Қазақстан үшін арнайы режим логикасы жаңа емес. Ел бұған дейін де ескі жүйенің ішінде ережелерді тезірек өзгертуге, жаңа тәсілдерді сынақтан өткізуге және кейін бүкіл жүйеге әсер ете алатын басқару тәжірибесін өсіруге болатын жекелеген "тиімділік аралдарын" құруға талай рет талпынған.
Сабина Сәдиева Алатауды дәл осы қазақстандық дәстүрдің жалғасы деп санайды. Тек бұл жолы әңгіме жекелеген ұйым, жоғары оқу орны, компания немесе іскерлік орталық туралы емес, тұтас бір қала туралы болып отыр.
"Алатау - бұл ескі жүйенің ішінде "тиімділік аралдарын" құру жөніндегі қазақстандық тәсілдің тағы бір көрінісі. Тек бұл жолы мемлекет жекелеген ұйымдардан тұтас қала масштабына көшті", - дейді ол.
Мысал ретінде Сәдиева НЗМ, Назарбаев Университеті, Air Astana және АХҚО-ны келтіреді - бұл жобалардың әрқайсы өзінше дағдылы әкімшілік логикадан тыс шықты.
"Air Astana ұлыбританиялық менеджменттің халықаралық стандарттары бойынша жұмыс істейтін квазимемлекеттік сектордағы басқарушылық анклав ретінде құрылды. АХҚО келесі қадамды жасады - қаржы секторы үшін құқықтық анклав, ағылшын құқығын құрды", - дейді Сәдиева.
Оның пікірінше, осылайша біз ұлт ретінде өзімізге артық қауіп төндірмей, "операциялық жүйемізді" өте жылдам өзгертуді үйреніп жатырмыз.
"Осы "институционалдық эксперименттерден" кейін жинақталған тәжірибе мен жаңа құзыреттілікке ие мамандар жалпы мемлекеттік басқару жүйесіне ауысады", - дейді сарапшы.
Тимур Одилов Алатаудың қандай да бір шетелдік модельді көшірмейтінін баса айтады. Заңды әзірлеу кезінде халықаралық қаржы орталықтарынан бастап Қытай, Корея, Таяу Шығыс елдері, Түркия және Үндістандағы жаңа қалалар мен арнайы экономикалық аймақтарға дейінгі түрлі тәсілдер зерттелген.
"Алатаудың қандай да бір нақты модельді көшірмейтінін атап өту маңызды. Бұл халықаралық үздік тәсілдерді қазақстандық құқықтық және мемлекеттік жүйеге бейімдеу талпынысы деуге болады. Алатау моделі мемлекеттік басқару бөлігінде Abu Dhabi Global Markets-тен, ал жергілікті экономика моделі бойынша Шэньчжэньнен үлгі алды", - деп түсіндіреді ол.
Әлемдегі ұқсас жобалардың неге сәтсіз болғанын түсіну де маңызды болды.
"Кеңесшілер тобының жасаған ең маңызды ісі - әртүрлі елдердегі сәтсіз тәжірибелерді, яғни қайталанатын қателіктерді анықтау болды. Біз осының бәрін жинап, талдап, заңдылықтарды анықтадық және мұңды тәжірибені қайталамау үшін архитектураны соған сай құрдық", - дейді ол.
Мұндай жобалардың статистикасы көңіл көншітпейді.
"Статистикаға сүйенсек, соңғы 10 жылда әлемдегі 1000-ға жуық осындай жобаның тек 40 пайызы ғана нәтиже берген. Мұның басты себебі - режимді қолдайтын институттардың толыққанды құрылмауы немесе жүзеге асырылмауы", - дейді сарапшы.
Сондықтан Алатаудың басты қаупі идеяда емес, оның жүзеге асырылуында.
Нақты KPI 10 жылдан кейін көрінеді"Сондықтан Алатау үшін басты институционалдық тәуекел - жүйенің заңда көрсетілген модельді іс жүзінде нақты жүзеге асыру қабілеті. Бұл қала әкімшілігінде үлкен кәсіби команда құру мәселесі, бұл олардың құзыреттілік деңгейі, процедуралар, шешім қабылдау мәдениеті, ішкі тәртіп, бағытты түсіну және режимнің нақты тұлғаға қарамастан қажетті логиканы сақтап қалу қабілеті", - деп есептейді Одилов.
Зәулім ғимараттар, әуе таксилері, инвестициялар мен арнайы заң туралы айтылған әңгімелердің бәрінен кейін негізгі сауал сол күйі қалып отыр: Алатаудың сәтті шыққанын қалай түсінуге болады? Сарапшылардың пікірінше, бұл сұраққа тез жауап беру мүмкін емес. Мұндай жобаны тек алғашқы салымдар, әдемі презентациялар немесе құрылыс қарқынымен ғана бағалауға болмайды.
Тимур Одилов Алатау үшін лезде нәтиже күтуге бой алдырмаудың маңызы зор деп есептейді.
"Әрине, мұның бәрі бір-екі жылда, тіпті 5 жылда бола қоймайды. Бұл жерде үміт пен сенімді дұрыс басқара білу маңызды. Бұл - ондаған жылдарға арналған жоба. Біз білетін Шэньчжэнь 1980 жылдан бастап құрылды – балықшылар ауылынан халқы 18 миллионға жететін, ал ЖІӨ-сі Қазақстаннан 3 есеге жуық артық қалаға айналды, яғни 40 жылдан аса уақыт өтті. Әбу-Даби ADGM (арнайы юрисдикция) режимінде 2013 жылы құрыла бастады және тек кейінгі жылдары ғана таланттар мен бизнестің тартылыс орталығына айналды", - дейді ол.
Инвестиция маңызды, бірақ ол өздігінен түпкі мақсат емес - нағыз жұмыс істейтін институционалдық ортаның пайда болуы маңыздырақ.
"Басты көрсеткіш - Алатау заманауи басқару мен инвестиция тартудың шынайы жұмыс істейтін моделіне айнала ала ма, жоқ па, сонда. Мен нақты білемін: институционалдық орта бірінші кезекте тұрады – инвестициялар мықты институттар, болжамды ережелер және мемлекеттің жеке тұлғаға тәуелді "қолмен басқару" арқылы емес, реттелген механизмдер арқылы өз шешімдерін жүйелі түрде орындай алу қабілеті бар жерге келеді. Инвестициялар, таланттар, технологиялар мен халық өздігінен ағылады", - деп есептейді сарапшы.
5 жылдан кейінгі жеңіс тартылған ақшаның рекордтық сомасы емес, әкімшіліктің сапасы болмақ.
"Егер 5 жылдан кейін тек Алатау шекарасында ғана емес, бүкіл ел бойынша реттеу және шешімдерді орындау тетіктері жолға қойылған күшті, құзыретті және ашық Алатау әкімшілігін жасай алсақ, бұл жеңіс болады. Мәселе мынада, бұл төзімділік пен табандылықты қажет етеді және оны қысқа мерзімде өлшеу қиын. Басты саяси қауіп - "тез жеңіске" жетуді күту", - дейді ол.
Сабина Сәдиева табыстың басты белгісі ретінде бюджеттік өзін-өзі қамтамасыз етуді және қаланың дамуды дербес жаңғырту қабілетін атайды.
"Мен үшін басты белгі - нақты "бюджеттің өзін-өзі қамтамасыз етуге" келуі және автономды даму экожүйесін құру. Бірінші кезеңде бәрі жалпы көрсеткіштерге: жұмыс орындарына, тартылған миллиардтаған доллар көлеміне, алымдар мен салықтарға қарайды. Бірақ мемлекеттік басқару үшін табыстың шынайы критерийі Алатауды басқару режимінің институционалдық тұрақтылығы болады", - деп есептейді сарапшы.
Оның айтуынша, нағыз табыс қала Астананың сүйемелдеуінсіз, өсімді өзі қалыптастыра бастағанында болады.
"Яғни қаланың құрылған құқықтық және цифрлық платформасы Астанадан тұрақты саяси қолдауды және инвесторларды "қолмен тартуды" қажет етпей-ақ, экономикалық өсімді автоматты түрде өндіре бастаған кезде. Өзін-өзі ақтай алатын және өз тұрғындарын асырайтын, республикалық субсидияларға иек артпай, "институционалдық шеңбер" есебінен дамуды генерациялайтын автономды қала", - дейді Сәдиева.
Одиловтың пікірінше, нағыз KPI бұдан да кеш - шамамен 10 жылдан кейін көрінеді.
"Дұрыс іске асырылған жағдайда, 10 жылдан кейін Алатау бұрын-соңды болмаған жаңа экономикалық белсенділікті - салаларды, жұмыс орындары мен салық базасын қалыптастыруы тиіс. Режимнің нағыз KPI-ы осы", - деп түйіндеді сарапшы.
Осы тұрғыдан алғанда, Алатау тек қалалық жоба ғана емес, бүкіл ел үшін зертхана болып қала береді. Егер басқарудың жаңа моделі шектеулі аумақта нәтиже берсе, оның жекелеген элементтерін әрі қарай - басқа өңірлер мен салаларға көшіруге болады.
Авторы: Азаматхан Ахмадов