Алмақтың да салмағы бар : Cыртқы қарыздың көбеюі жаһандық дағдарысқа әкеле ме

Қомақты қарыз қолбайлау емес

Жаһандық қарыздың ұлғаюы өткен жылы байқала бастады. Халықаралық валюта қорының 2025 жылғы дерегіне сәйкес, мемлекеттердің жиынтық қарызы 251 триллион долларды құраған болатын. Бұл әлемдік жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 235 пайызына тең, яғни бір жылдағы жаһандық өндіріс көлемінен екі есе жоғары. Оның үстіне қарыздың басым бөлігі АҚШ, Еуропалық одақ елдері және Қытайға тиесілі.

Мұндай рекордтық деңгей пандемия басталғалы бері алғаш орын алып отыр. Осы тұста заңды сұрақ туындайды: әлем жаңа жаһандық дағдарыс алдында тұр ма?

Әдепкіде мемлекеттің қарызы көп болса, арты дағдарысқа әкеліп соғады деп ойлауымыз мүмкін. Алайда, АҚШ пен Жапонияның тәжірибесі көрсеткендей, үнемі олай бола бермейді. Ел экономикасы сыртқы қарыздың есебінен де беки түсетінін ұмытпауымыз керек. Қарызы көп ел тақырға отырады деген үкім жоқ, керісінше берешегі аз елдің болашағына күмәнмен қарайтындар бар.

Инфографика: visualcapitalist.com

Мысалы, бүгінде АҚШ-тың мемлекеттік қарызы 39,1 триллион доллардан асып, жалпы ішкі өнімнің шамамен 124,8 пайызына жетті. Жапонияда көрсеткіш одан да жоғары – ЖІӨ-нің шамамен 230 пайызына (шамамен 9,83 триллион доллар) тең. Соған қарамастан, қос ел қарыз дағдарысына ұшыраған емес. Мұның себебі қарыз құрылымы мен оны басқару ерекшелігінде жатыр.

Біріншіден, қарыздың едәуір бөлігі мемлекет бақылайтын ұлттық валютаға байланған. Бұл орталық банктерге қажет болған жағдайда қарызды қайта қаржыландыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар АҚШ та, Жапония да қарыз алу үшін негізінен ішкі қаржы институттарына арқа сүйейді. Мәселен, АҚШ-та қазынашылық бағалы қағаздардың шамамен 69 пайызы ішкі инвесторлардың (инвестициялық қорлар, банктер, мемлекеттік құрылымдар және жеке тұлғалар) иелігінде. Ал Жапонияда көрсеткіш шамамен 89 пайызға жетеді, оның негізгі бөлігі мемлекеттік облигациялар.

Екіншіден, инвесторлардың жоғары сенімі шешуші рөл атқарады.

– АҚШ экономикасы орнықты және мемлекеттік облигацияға деген сұраныс жоғары. Сондықтан елдің сыртқы қарыз көлемі көп болғанымен, тұрақсыздық болмайды, – деп атап өтті Goldman Sachs Research ұйымының АҚШ бойынша бас экономисі Дэвид Мерикл.

Осыған ұқсас пікірді Жапония экономикасын зерттеушілер айтып келеді. Goldman Sachs Research ұйымының аға экономикалық кеңесшісі Акира Отанидің бағалауынша, «күншығыс елінде» қарыз деңгейі қомақты. Солай болғанымен, олар ішкі қарыз алу және қаржы жүйесіне бақылау жүргізу арқылы жағдайды қадағалап отыр.

Басты түйін: қарыздың көлемі емес, оны пайдалану қабілеті маңызды.

Фото: Sebaguir / FOTODOM

Әрине, «алмақтың да салмағы бар», кез келген несие экономикаға әсер етпей қоймайды. Тағы сол АҚШ-ты мысал етсек, оның мемлекеттік қарызы бойынша орташа пайыздық мөлшерлемесі 3,36%-ға жетті. 2020 жылғы ғана көрсеткіш 1,77% еді. Өткен жылы қазан айында мемлекет пайыздық төлемге 981 млрд доллар жұмсаған.

Жапонияда пайыздық мөлшерлеме салыстырмалы түрде төмен – 2–3%. Дегенмен жыл сайын бюджет шығынының 25–30%-ы қарызға кетеді. Сарапшылардың болжауынша, Жапония алдағы бір қаржылық жыл ішіндегі берешекті жабуға 31,3 трлн иен жұмсамақ, 2029 жылы 41,3 трлн иенге көтеріледі.

Еуропалық одақ: үйлестіру кемшілігі

Өткен жылы Еуропалық одақтың жиынтық мемлекеттік қарызы 15 трлн еуроны (17,55 трлн АҚШ доллары) құрап, ЖІӨ-нің 88,5 пайызына жетті. АҚШ пен Жапония секілді Еуропада да берешектің 84,2%-ын (валюта мен депозиттер – 2,6%, несиелер – 13,3%) борыштық бағалы қағаздар құрайды.

Еуроодақтағы қарыз деңгейі АҚШ пен Жапонияға қарағанда төмен, бірақ біркелкі жүйе жоқ. Мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге шаққандағы ең жоғары үлесі Грекияда (367,8 млрд еуро немесе 149,7%), Италияда (3,08 трлн еуро – 137,8%), Францияда (3,4 трлн еуро – 117,7%), Бельгияда (681,1 млрд еуро – 107,1%) және Испанияда (1,7 трлн еуро — 103,2%) тіркелген.

Инфографика: europa.eu

Бұған бірнеше себеп бар. Біріншісі, одақ ішінде экономикалық саясатты үйлестіру ісі осал. Әр ел дербес бюджет саясатын жүргізеді, бір-бірінің ақша-несие саясатын бақыламайды, ортақ валюта Еуропалық орталық банк арқылы реттеледі. Соның салдарынан әр мемлекет өз бетінше қарызға батуда.

Тағы бір мәселе, ЕО мемлекеттері өздері бақыламайтын валютада қарыз алуға әуес. Мұндай жағдайда олар қарызды өтеу үшін экспорт немесе инвестиция арқылы қаржы ағынын қамтамасыз етуге мәжбүр.

Global Markets and Policy ұйымының басқарушы директоры Соня Гиббстің пікірінше, ЕО-ның қарыз жүктемесін реттеу үшін бюджет шығынын жүйелеу керек. Қорғаныс саласына керек қаражатты жеке капитал есебінен жабуға ұмтылған жөн.

Сарапшы келесі кезеңде энергетикалық жобаларды бір ізге түсіруді ұсынды. Бүгінде ЕО-ның энергетикалық тәуелділігі қарыз көлемі мен экономикалық тұрақсыздыққа әкеле жатыр.

– Еуропада электр энергиясының бағасы газ құнына байланысты. Газ жеткізілімі мен экспорттаушы елдер тарапынан кедергі болса, кез келген уақытта экономикалық шиеленіс туындайды, – деді Goldman Sachs компаниясының сарапшысы Даан Струйвен.

Коллаж: Kazinform Қытайдың қарызы

Қытайдың мемлекеттік қарызы 18,7 триллион долларға тең, бұл – ЖІӨ-нің шамамен 90 пайызына сәйкес келеді және Еуропалық одақ деңгейімен шамалас. 2008 жылы Қытайдың мемлекеттік берешегі 1,2 трлн доллар болған, содан бері жылына орта есеппен 17%-ға өсіп келеді. Салыстыру үшін айтсақ, АҚШ-тың қарыз жүктемесінің жылдық өсімі небары 7,7%, ЕО-да шамамен 3% ғана.

Сарапшылар мұндай өсімге бірнеше фактор әсер етті деп санайды: елдегі несиелендірудің артуы, инфрақұрылымға ауқымды инвестиция салу, экономикалық даму моделіне байланысты. Қытай кейінгі он шақты жылда экономиканы дамыту үшін несиеге көп қол созып келеді, әсіресе инфрақұрылымдық жобалар мен жылжымайтын мүлік секторында кредиттің үлесі мол.

ҚХР-дың мемлекеттік қарызының басым бөлігі өңірлік билік органдары мен мемлекеттік компанияларда.

– Қытайдың экономикалық өсімі салыстырмалы түрде тұрақты. Алайда қордаланған теңгерімсіздікті естен шығармаған жақсы, болашақта барынша сақ саясат жүргізу қажет, – дейді Goldman Sachs Research ұйымының Қытай бойынша бас экономисі Хуэй Шань.

Сарапшы сөз еткен қарыздағы теңгерімсіздік деген не? Қытай моделі қысқа мерзімде қарызды белсенді пайдалануда, көп салада нәтижесін көріп отыр. Ал елдің ұзақ мерзімді қарыздарының тәуекелі жоғары. Ұзақ мерзімге алған несие мен инвестициялардың болашағын болжап білу күннен-күнге қиын. Теңгерім осы қысқа және ұзақ мерзімді қарыздар арасындағы балансты сақтауда жатыр.

Дамушы елдер: тәуекел аймағы

Дүниежүзілік банк ең осал 78 дамушы елдің негізгі қаржыландыру көзіне айналғаны жасырын емес. 2024 жылы табыс деңгейі төмен және орташа елдердің жиынтық сыртқы қарызы тарихи максимумға – 8,9 триллион долларға жетті. Оның ішінде рекордтық 1,2 триллион доллар негізінен табысы төмен, Халықаралық даму қауымдастығы арқылы қарыз алуға құқығы бар 78 елге тиесілі. Мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы ең жоғары елдер қатарына Венесуэла (164,27%), Ливан (164%), Судан (222%) және Сингапур (176%) кіреді.

Дүниежүзілік банк деректеріне сәйкес, табысы төмен және орташа елдердің сыртқы қарызы рекордтық деңгейге жетіп, қайта қаржыландыру қажеттілігі артып келеді.

Жалпы алғанда, дамушы елдер 2024 жылы сыртқы қарыздарын 90 миллиард доллар көлемінде қайта құрылымдаған еді, бұл 2010 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш ретінде бағаланғаны есте.

Дамушы елдер үшін негізгі проблемалар: шетел валютасында қарыз алу, экономиканың сыртқы сұранысқа тәуелділігі және шектеулі қаржылық резерв. Жоғары пайыздық мөлшерлемелерді ескерсек, аталған факторлар қарыз дағдарысын туындатуы ықтимал.

Фото: report.az Неліктен әлем қарызға өмір сүреді?

Қарыздың өсуі – уақытша құбылыс емес, қазіргі экономикалық модельдің ажырамас бөлігі.

– Жаһандық қарыз алдағы уақытта ұлғая береді, мемлекеттер қарыз алуға мұқтаж. АҚШ, Қытай, Германия, Жапония, Үндістан тәуекелге қарамай несие алуды жалғастыра беретіні анық, – деп атап өтті Global Markets and Policy директоры Эмре Тифтик.

Оның айтуынша, несие талабының жұмсаруы қарыз нарығын одан сайын кеңейте бермек. Инвестиция артуы технология, энергетика, инфрақұрылым салаларына сырттан келетін қаражатты көбейте түсетін болады. Ірі жобалардың көбі қарыз есебінен жүргізіледі деген болжам бар.

Шын мәнінде, қарыз экономикалық өсімнің негізгі құралына айналғанын көріп отырмыз. Көп мемлекет қарыздың көмегімен ауқымды жобаларды іске асырып, экономикасын аяққа тұрғызды. Осы орайда RAND мемлекеттік саясат мектебі сарапшылары — саясат талдауының профессорлары Вегард Нюгард, Картер Прайс және Акшая Суреш кәсіби кеңес айтты. Олардың пайымдауынша, елдер ұзақ мерзімді стратегияны жүзеге асырса, мемлекеттік қарыз деңгейін төмендете алады. Атап айтқанда, жылына инфляциядан 3,2% жоғары тұрақты экономикалық өсімді қамтамасыз етуге арналған 30 жылдық жоспар құруы шарт.

Тарихта мұндай тәжірибені қолданған елдер жеткілікті. 1946–1974 жылдары АҚШ бюджеттік тәртіп пен жоғары экономикалық өсім қарқынын үйлестіре білген болатын. Нәтижесінде қарыз жүктемесін ЖІӨ-нің 106%-ынан 23%-ына дейін қысқартты.

Қорыта айтсақ, әлем жай ғана «қарызға өмір сүріп» отырған жоқ. Несиені инфрақұрылымды жақсартуға, экономиканы дамытуға пайдалануда. Тек пайыздық мөлшерлеме мен инвесторлар сенімі күмәнді күйде қалып отыр.