АҚШ Иран: Уақытша мәміле бейбітшілікке бастаса игі

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып түсініктеме береді..

Тынышы қашқан Таяу Шығыс аймағындағы әскери шабуылдар уақытша тоқтатылды. Бес аптаға созылған қарулы қақтығыстан соң бұрнағы күні кешкісін АҚШ пен Иранның екі апталық бітімге келгені мәлім болды.

АҚШ президенті Дональд Трамп Truth Social желісінде Пәкістанның арағайындығымен екі апталық бітімге уағдаласқанын жазып, Ираннан түскен 10 тармақтан тұратын ұсынысты келіссөздер жүргізуге болатын негіз деп атады. Ол АҚШ Иран аумағына бағытталған барлық шабуылды уақытша тоқтататынын, оның өтемі ретінде Иран Ормуз бұғазын қайта ашатынын мәлімдеді.

Иран жағынан да уақытша мәміле ресми түрде расталды. Тегеранның бұл шешімі туралы негізгі ақпараттар Иранның Жоғары ұлттық қауіпсіздік кеңесі мен Сыртқы істер министрлігі тарапынан таратылды. Олар осы қадамды Иранның дипломатиялық әрі стратегиялық жеңісі ретінде сипаттайды.

Жалпы, бұл уақытша келісімді АҚШ президентінің Иранға қойған ультиматумының нәтижесі деуге болады. Оның белгіленген уақыты 7 сәуір күнгі кешкі сағат 20.00-ге дейін еді. Мұның алдында Дональд Трамп осы мерзімде Ормуз бұғазын дереу ашу және Вашингтонның шарттарына негізделген бейбіт келісімге келу талабы орындалмаса, Иранның электр стансалары мен көпірлерін қоса алғанда бүкіл азаматтық инфрақұрылымын жаппай жоюға бағытталған соққылар жасалатынын ескертті. Осылай сес көрсеткен ол талаптар орындалмаған жағдайда «тұтас бір өркениет жойылуы мүмкін» деген қатаң мәлімдеме жасады.

Ал бұл қоқан-лоққыдан соң Тегеран тарапы да қарап қалмайтынын, Парсы шығанағындағы көршілерінің, ең алдымен Сауд Арабиясы мен БАӘ-нің энергетикалық инфрақұрылымын нысанаға алатынын ашық ескертті.

Түптеп келгенде, Иран екіжақты келісімге келуі үшін 10 тармақтан тұратын ұсынысын алға тартты және АҚШ мұны қарастыруға кетәрі болмады. Оның ішінде шабуыл жасамау міндеттемесі, Ормуз бұғазын бақылауды сақтау, уран байыту құқығын тану, санкцияларды толық алып тастау, келтірілген залалдарға өтемақы төлеу, Америка әскерін аймақтан шығару секілді қадау-қадау талаптар бар.

Екі тараптың уақытша келісімге келуіне Пәкістан премьер-министрі Шехбаз Шарифтің арағайындығы септігін тигізді. Ол X желісінде Д.Трампты сабырға шақырып, ультиматумды екі аптаға ұзартуды сұрады, сондай-ақ ирандықтарды да ізгі ниет нышаны ретінде бұғазды осы уақыт аралығында ашуға үндеді.

«Таяу Шығыстағы қарулы қақтығысты бейбіт арнаға бұруға бағытталған дипломатиялық іс-қимылдар жүйелі әрі пәрменді сипат алып, жақын арада оң нәтиже беретініне сенім ұялатып отыр. Дипломатиялық миссияның өз мақсатына толыққанды жетуіне мүмкіндік беру үшін мен президент Д.Трамптан белгіленген мерзімді тағы екі аптаға ұзартуды шын ниетпен сұраймын. Өз кезегінде Пәкістан тарапы ирандық бауырларымызды ізгі ниет нышаны ретінде Ормуз бұғазын аталған уақыт аралығына ашуға үндейді. Біз аймақтағы ұзақмерзімді бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету мүддесін негізге ала отырып, барлық тарапты екі апта бойы атысты тоқтату режімін қатаң сақтауға шақырамыз», деп жазды. Ш.Шариф.

Бұл ұсыныс екі тараптан да құпталып, қарулы қақтығыс уақытша тоқтатылды. Екі апталық бітімді соғыстың аяқталуы емес, тараптардың «тыныс алуына» және келіссөз үстеліне отыруына мүмкіндік беретін стратегиялық үзіліс деуге болады. Келісімнің басты шарттарына сәйкес, Иран Ормуз бұғазын қайта ашып, әлемдік энергия тасымалының қауіпсіздігіне кепілдік береді, АҚШ Иран территориясындағы әскери және инфрақұрылымдық нысандарға жасалатын әуе соққыларын тоқтатады.

Осынау жаңалықты ағынан жарыла хабарлаған Ш.Шариф саяси ерік-жігер танытқан екі елдің басшылығына ризашылығын білдіріп, тараптардың делегацияларын 10 сәуірде, жұма күні Пәкістан астанасы Исламабад төрінде бас қосуға шақырды. Бұл кездесудің басты мақсаты – барлық түйткілді мәселені реттейтін түпкілікті бейбіт келісімге қол жеткізу.

Таяу Шығыстағы текетіресті тоқтатуға бағытталған дипломатиялық келіссөздер барысында Ормуз бұғазының болашақ мәртебесіне қатысты маңызды мәселе көтерілді. «Associated Press» (AP) халықаралық ақпарат агенттігінің аймақтағы сенімді дереккөздерге сілтеме жасай отырып хабарлауынша, Иран Ислам Республикасы мен Оман Сұлтандығы бұл стратегиялық су жолы арқылы өтетін кемелерден транзиттік ақы алуды жоспарлап отыр. Тегеран бұл қадамнан түсетін қаражатты әскери қимылдар салдарынан бүлінген елдің инфрақұрылымын қалпына келтіру жұмыстарына жұмсамақ ниетте. Ал Оманның жиналған қаражатты қай бағытқа жұмсайтыны әзірге нақтыланбаған.

Осы орайда Ормуз бұғазының географиялық тұрғыдан қос мемлекеттің су аумағында орналасқанына қарамастан, бұған дейін бұл теңіз дәлізі халықаралық маңызы бар еркін жол ретінде қарастырылып келгенін айта кеткен жөн. Тиісінше, кемелердің өтуі үшін ешқандай баж салығы немесе қосымша ақы төленбейтін. Сарапшылардың пікірінше, бұл бастама халықаралық теңіз құқығы мен жаһандық сауда қағидаттарына айтарлықтай өзгерістер әкелуі мүмкін. Иран тарапы ұсынған бұл талап 10 сәуірде Исламабадта өтетін жоғары деңгейдегі келіссөздердің басты тақырыптарының біріне айналмақ. Әлемдік энергия тасымалының күретамыры саналатын бұғаздың жаңа экономикалық тәртіпке көшуі жаһандық мұнай нарығына да өз әсерін тигізбей қоймайды.

Жалпы, екі апталық бітімнің жариялануы әлемдік нарыққа бірден әсер етіп, мұнай бағасының тұрақсыздығы бәсеңдеді. Халықаралық қауымдастық бұл дипломатиялық қадамдардан үлкен үміт күтіп отыр. Қазіргідей геосаяси ахуал құбылып тұрған алмағайып заманда жаһан жұртына бейбітшіліктен асқан құндылық жоқ. АҚШ пен Иран арасындағы уақытша болса да қол жеткізілген мәміле кез келген күрмеуі күрделі мәселені келіссөз үстелінде шешуге болатынын көрсетеді.

Соңғы жаңалықтар

Бүгінгі теңге бағамы қандай?

Қаржы • Бүгін, 09:13

Фарабитанудың елеулі белесі

Ғылым • Бүгін, 08:45

Атажұрттан Анадолыға дейін

Көрме • Бүгін, 08:43

Шағатай әдебиеті

Таным • Бүгін, 08:40

АҚШ-Иран: Уақытша мәміле бейбітшілікке бастаса игі

Әлем • Бүгін, 08:35

Дәулескерлер туралы тың ізденіс керек