Баянауылдың жеті кереметі

Суреттерді түсірген – Валерий Бугаев

Жасыбай демалыс аймағы

Ең әуелі Баянауылдағы Жасыбай демалыс аймағы мен онда демалу әр келушінің қалтасына қанша салмақ салатынын шамалап көрейік. Жасыбай демалыс аймағы Баянауыл мемлекеттік ұлттық паркіне еніп тұр. Көпшілік бұл жерге тамаша тау қойнауында орналасқан Жасыбай көліне шомылып, ыстық құмында қыздырынуға келеді. Павлодар қаласынан шамамен 230 шақырым жерде. Демалыс аймағына тек автокөлікпен ғана жете аласыз. Павлодардан аудан орталығына дейін күн сайын таңертеңгі мезгілде автобустар қатынайды. Билет құны – 3500 теңге. Ал кез келген уақытта шығамын десеңіз, такси жеткілікті: жолаушы басына 5-6 мың теңге алады.

Ұлттық парк басшылығының  мәлі­метінше, мұнда барлығы 54 демалыс үйі мен 15 қоғам­дық тамақтану орны жұмыс істейді. Демалыс үйлеріне бір мезетте 5 099 адам қоныстана алады. Туристік маусым 10 маусымнан бастап ресми түрде ашылғанымен, көл жағалауын абаттандыру жұмысы әлі де жүргізіліп жатыр. Сондықтан көлде ұзақ мезгіл демалуды ойласаңыз шілде айының басына жос­парлағаныңыз дұрыс. Құрылыс жұ­мы­сын атқарушылар аталған уақытқа дейін бар­лық абаттандыру іс-шараларын аяқтаймыз деп уәде беріп отыр.

Енді баға мәселесіне келейік. Ең әуелі, демалыс аймағына кіру үшін адам басына экологиялық төлем алынады. Бекітілген тариф бойынша жеке тұлғалар бір тәулікке – 649 теңге, жеңіл автокөліктер – 1730 теңге, 16 орынға дейінгі шағын автобустар мен ауыр жүк автокөліктері 8650 теңге төлейді. Мұнда көптеген демалыс орны тек жатын орын мен тамақ пісіруге арналған аймақ қана ұсына алады. Яғни отбасыңызбен демалып, ас-ауқат әзірлеуге ерінбеймін десеңіз, адам басына тәулігіне шамамен 10-15 мың төлеуге дайын болыңыз. Ал үш мезгіл тамағы, бөлмесінде теледидары мен салқындатқышы, душы бар эконом немесе стандартты бөлмелер тәулігіне 20-25 мың теңге тұрады. Кейбір демалыс аймақтарында бөреден қиылып салынған жеке үйлердің бағасы да арзан деп айтуға келмейді. 3-тен 12 адамға дейін сыятын мұндай үйлердің тәуліктік жалдау құны 60 мың теңгеден 130 мың теңгеге дейін жетіп тұр. Ал ішіне кемі 5-6 адам қона алатын жеке ағаш үйлерге 50-60 мың теңге шығындайсыз. Кейбірінде үш мезгіл тамақтану қарастырылған, бірақ жан басына әр күн үшін 8-10 мың теңге төлеу керексіз. Мұндай жеке үйлер мен бөренеден қиып салынған үйлердің кейбірінде душ, салқындатқыш қарастырылған. Бұған қоса, аумақта киіз үйлерді жалға алуға да болады. Әсіресе Жасыбай көлінен 18 шақырым жердегі Торайғыр көлі маңында киіз үйлер қалашығы орналасқан. Жай күндері тәулігіне 25-30 мың, демалыс күндері бағасы екі есе қымбаттайтын киіз үйлер көпшілік арасында сұранысқа ие болғандықтан көбі алдын ала бронь жасап қоятынын ұмытпаңыз.

Жасыбай көлінің суы тұщы әрі мөлдір. Көл жағалауындағы күнқағарлар мен шатырлар, тынығуға арналған жатын орындықтар, душ кабиналары тегін. Айдын маңайында катамарандар мен қайықтарды жалға беру қызметтері қарастырылған. Оларды жалға алу құны кемі 3-5 мың теңгеден басталады. Бұдан бөлек санитарлық тораптар, сусындар мен балмұздақтар сататын дүңгіршіктер қарастырылған.

Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі – тек Ертіс-Баян өңірінің ғана емес, күллі Қазақстанның мақтанышы, табиғат пен тарих тоғысқан киелі мекен. Көл жағасынан бастау алатын экотуристік соқпақтар саяхатшыларды қайталанбас табиғи құбылыстармен, аңыздар әлемімен және тарихи терең оқиғалармен қауыштырады. Бұл жерде туристік 14 маршрут белгіленген болса, соның ішінде келушілердің кең сұранысына ие 7 туристік маршрут бар. Қасиетті өлкенің тарихына қанығамын десеңіз, аталған экологиялық бағыттарды міндетті түрде жүріп өтуіңіз керек. 

Мәшһүр Жүсіп кесенесі

Ғұлама Мәшһүр Жүсіптің кесенесі – Жасыбай демалыс аймағынан ең қашық орналасқан туристік маршрут. Асфальт жолмен айналып барсаңыз, 112 шақырымдай. Ал жергілікті гидтердің көмегіне сүйенсеңіз, дала жолымен тез арада алып барады. Кесене орналасқан Ескелді алқабы – еліміздегі ең ғажайып мекеннің бірі. Ақынның мемориалдық мұражайы, Сарыбұлақтағы қыстау-үйі де туристерді өзіне ерекше тартып тұратын орындар. Жұртшылық ең әуелі Мәшһүр Жүсіпті қазақ даласының тарихы мен шежіресін зерттеуші емес, әулие тұлға ретінде құрметтейді. Мұны ғұламаның басына тәу етіп келетіндердің қысы-жазы бір үзілмейтінінен байқауға болады.  

«Қоңырәулие үңгірі»

Жасыбайдан шығатын ең киелі де жұмбақ бағыттардың бірі Қоңырәулие үңгіріне апарады. Баянауылдағы тылсым әрі ғажайып орындардың қатарында Қоңыр әулие үңгірінің алар орны зор. Бұл – Қоңыр әулиенің есімі берілген әлемдегі сегіз үңгірдің бірі. Оны көпшілік Қызыл Ілиястың, Қызыр атаның мекені деп те атайды. Өлкетанушы Алтынбек Құрмановтың айтуынша, Қоңыр әулие үңгірі жердің, жануарлар мен құстар әлемінің қорғаушысы Нұх пайғамбар заманынан бар. Бүкіләлемдік су тасқыны кезінде үш көріпкел Нұх пайғамбардың кемесінен қалып қойыпты-мыс. Үшеуі үш бақанды жалғап, оны пайғамбардың кемесіне байлайды. Сөйтіп, бүкіләлемдік ағыспен бойлап солтүстіктен оңтүстікке беттепті. Алғашқы болып үлкен әулие Құланның бөренесі тасқа соғылып, жұлынып кетеді. Бұл қазіргі Қызылтау маңында болған. Ол жерде Құлан әулие үңгірі сақталып қалған. Ал ортаншы Қыранның бөренесі Ақбет тауына соғылады. Алапат судың беті қайтып, таулар мен шоқылар ашыла бастағанда, кенже әулие Қоңырдың бөренесі үңгірге келіп тірелген екен. Қоңыр әулие сол жерге қоныстанады. Үңгір ежелден қасиетті саналады. Оның түбіндегі қазантасқа су жиналады. Ел арасында әлгі қасиетті суды ішкен адам түрлі аурудан жазылады, тіпті әйелдерді бедеуліктен құтқарады деген әңгіме бар. Ғұлама Мәшһүр Жүсіп бұл жердің киелілігін дәріптеп: «Әулиелердің Алладан пәрмен сұрайтын жері» деп атап кеткен. 

«Кемпіртас» жартасы

«Кемпіртас» жартасы Жасыбай демалыс аймағынан Торайғыр көліне бара жатқан жолда, Баян таулары арасында орналасқан. Тас туралы аңыздың бірнеше нұсқасы бар. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының дерегінше, жоңғар шапқыншылығы тұсында бір ананың жеті батыр ұлы болыпты. Олар жаудың ортасында қалып, бірақ өздері қарсыластың мыңға жуық әскерін қырып жіберген. Алайда жау қайта-қайта жиналып, садақпен, мылтықпен атып жетеуін де бір-бірлеп өлтіріпті. Мұны естіген ана қайғырады. Тұрған жерінде тас болып қатып қалыпты. «Тас анаға» қарама-қарсы «Жеті батыр» атты Торайғыр көліне төніп тұрған «Жеті шың» да соны растайды. Аңыздың екінші нұсқасында бағзы заманда осы өлкеде өмір сүрген сұлу да қатыгез қыз өз сыңарын таппай, соңында жын-шайтанмен байланысып, мыстанға айналған делінеді. Күн сәулесі алғаш түскен сәтте оның жер астына жасырынып үлгермеген басы тасқа айналып кеткен. Бұл жартас – адам баласына тәкаппарлық пен қатыгездіктің соңы неге апаратынын ескертіп тұрған табиғаттың ерекше ескерткіші іспетті. Бұл гранитті мүсіннің ерекшелігі, оған қараған бұрышыңызға байланысты бейнесі құбылып тұрады. Бір жағынан қарасаңыз өр көкірек, тәкаппар жас аруды, екінші жағынан ашулы мыстан кемпірді, ал үшінші жағынан дана, мейірімді әжейді көресіз. 

«Ботаникалық соқпақ»

Егер жаныңыз тыныш табиғатты қаласа әрі жаяу серуенді ұнатсаңыз, ұзындығы бір шақырымға жетер-жетпес «Ботаникалық соқпақпен» жүріп өткеніңіз абзал. Маршрут бойында демалуға арналған ағаш орындықтар мен үстелдер қойылған, ал айналаңыздан мөлдір таза бұлақ ағып жатыр. Бұл соқпақтың басты мақтанышы – ұлттық парктің қызыл кітабына енген қара қатты ағаш. Сондай-ақ мұнда таңқурай, құлпынай, меңдуана  мен құлмақ сынды 70-тен астам өсімдік түрін тамашалап, бұлақтың салқын суынан шөл қандыруға болады. Кей жерлерде ежелгі дәуірлерден сақталған қырыққұлақ тұқымдас өсімдіктерді де ұшырастырып қалуыңыз ықтимал.

Жасыбай батыр мазары

Баянауыл тауларының ең биік шыңы – Ақбет тауының етегінен өтіп, Сабындыкөл мен Жасыбай көлінің арасындағы тарихи орынға тірелесіз. Бұл – XVIII ғасырда Абылай ханның туы астында жоңғар басқыншыларына қарсы шайқасқан әйгілі батыр Жасыбай Өмірұлының жерленген жері.

Аңыз бойынша, батыр осы көлдің жағасында (ол кезде көл Шойынкөл деп аталған) жауынгерлерімен бірге тынығып жатқанда, жаудың тұтқиылдан жасаған шабуылынан қаза табады. Содан бері халық батырдың есімін мәңгі қалдыру үшін көлді Жасыбай деп атап кеткен. Бұл бағыт – өскелең ұрпақ үшін нағыз отансүйгіштік пен тағзым ету мекені.

«Кең алаң» алқабы

Алқап тастар мен жартастардан құ­ралған табиғи шолу алаңдарын елестетеді. Туристер бұл жолда Баянауылдың ең асқақ нүктесі – теңіз деңгейінен 1027 метр биік­тікте мұнартқан, халық арасында «ақ ажарлы», «ақ жүзді» деп дәріптелетін зәулім Ақбет шыңымен деңгейлесе өрлейді. Бұл шыңның «Ақбет» аталуында үлкен сыр бар. Географиялық тұр­ғыдан алсақ, ол төңірегіндегі өзге таулар­дан оқшау биік тұрғандықтан таң ша­пағы мен күн сәулесі оның бетіне бәрі­нен бұ­рын түсіп, ерекше нұрланып, жарқы­рап тұрады. Ал ел жадындағы ескі аңыз бұл биік­тікті мөлдір махаббат­пен байланыстырады: өзі сүймеген жан­ға еріксіз ұзатылмақ болған қайсар ару Ақбет еркіндікті аңсап, осы құздан секі­ріп кеткен деседі. Енді біреулер бұл шың­ асқан сұлу Баян қыздың құрметіне аталған дейді.

Ақбет тауының биіктігінен ғажайып өлкенің керемет көркі ашылады. Шыңға апаратын бұл бағыт аса күрделі емес әрі кез келген жастағы саяхатшыларға қолайлы.

Сұлтанмахмұт кесенесі. Әулиебұлақ

Соңғысы Сұлтанмахмұт Торайғыров­тың мәңгілік мекеніне жетелейтін мағыналы сапар. Жол бойында саяхатшыларды арнайы жабдықталған жайлы демалыс орындары, сылдырап аққан шипалы бұлақтар мен көз тартар асқақ тау пейзаждары қарсы алады. Сондай-ақ жолаушылар жол-жөнекей көркі көз арбайтын Торайғыр көлінің жанынан, Сәкен Сейфуллиннің құрметіне қойылған әсем де асқақ  «Сәкен жардың» жанынан өтеді. Тау беткейін жарып шығып жатқан Әулиебұлақтың маңайы да аса көркем жер. Бұл жерде еліміздің Қызыл кітабына енгізілген «Жабысқақ қандыағаш» бар. Қандыағашты парк қызметкерлері ғылыми индикатор ретінде пайдаланады. Жазғытұрым төменнен жоғары қарай гүлдесе, жаздың сулы, жаңбырлы болатынын білдіреді. Ал керісінше, жоғарыдан төмен қарай көктесе, алдағы жазда қуаңшылық күтіп тұрғанын болжай беруге болады. Бұл сапардың негізгі нүктесі – қазақтың біртуар ақыны, ағартушы Сұлтанмахмұт Торайғыровтың зәулім кесенесі. Дәл осы өлкеде ақынның жалынды ғұмыры өткен, шығармашылығы шыңдалған және соңғы демі таусылып, мәңгілікке дамыл тапқан.

Атап өтерлігі, ұлттық парк аумағында жалпы саны 24 археологиялық табиғи ескерткіш орналасқан. Драверт үңгірі, тастағы көне жазулар, Саймантас, Көгершінтас, Атбасы тасы, Найзатас жартасы, Сақтар қорғаны және т.б. бар. Бұл бағыттар тек жан дүниеңізді байытып қана қоймайды, сонымен бірге қасиетті мекеннің тарихын танып, рухани толығып қайтуыңызға зор мүмкіндік береді.

Павлодар облысы,

Баянауыл ауданы