Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып жаңалық таратты..
Ауру немесе жарақаттан кейін адам үйреншікті жұмысынан айырылуы мүмкін, ал оның жақыны күтім жасау үшін өз жұмысын шектеуге мәжбүр болады.
Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін
Ауыр сырқаттан немесе жарақаттан кейін адам тек жұмыс істеу мүмкіндігінен ғана емес, сонымен бірге үйреншікті табыс деңгейінен де айырылуы мүмкін, ал кейде қаржылық қиындықтар оның бүкіл отбасына әсер етеді. Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарға мемлекеттік жәрдемақылар қарастырылған, олардың мөлшері мүгедектік тобына байланысты, ал әлеуметтік аударымдар болған жағдайда қосымша төлемдер де мүмкін. Алайда, 14 жыл бойы сал ауруымен өмір сүріп келе жатқан Нияз Сундиталиев емделуге, оңалтуға және күнделікті күтімге жұмсалатын шығындар алынатын қолдаудан едәуір жоғары болуы мүмкін екеніне назар аударады. Егер адамға тұрақты көмек қажет болса, оның туыстары кейде жұмыс уақытын қысқартуға немесе тіпті жұмыстан шығуға мәжбүр болып, отбасылық табыстың тағы бір көзінен айырылады. Мемлекет мүгедектігі бар адамдарға күтім жасау бойынша бөлек жәрдемақы қарастырады, бірақ мұндай қолдау осындай жағдайға тап болған барлық отбасыларға бірдей қолжетімді емес. Бұл ретте мүгедектігі бар көптеген адамдар жұмысын жалғастыра алады, бірақ аурудан немесе жарақаттан кейін оларға көбіне мамандығын өзгертуге, қайта оқытудан өтуге немесе қажетті жағдай жасауға дайын жұмыс берушіні іздеуге тура келеді. Еңбек министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстанда еңбекке қабілетті жастағы мүгедектігі бар адамдардың шамамен 31 пайызы ғана жұмыс істеген. Олардың жұмысқа орналасуына көмектесу үшін мемлекет жұмыс берушілерге арнайы квоталар белгілейді, алайда 2025 жылы жоспарды жартысынан аз ғана орындау мүмкін болды. Өңірлердің ресми статистикасы да жұмыспен қамту бағдарламаларына қатысу әрдайым тұрақты жұмысқа ие болуды білдірмейтінін көрсетеді. Тағы бір күрделі кедергі — қолжетімсіз қалалық инфрақұрылым: тіпті адам қолайлы бос жұмыс орнын тапса да, жұмыс орнына жету және ғимарат ішінде еркін қозғалу оңай болмауы мүмкін. Мүгедектігі бар адамдардың отбасылары нақты қандай төлемдер ала алады, қазіргі жұмысқа орналастыру жүйесі неге әрдайым тиімді емес, мемлекет нені өзгертпекші және осы мәселелермен жеке бетпе-бет келген адам қандай шешімдер ұсынады — Tengrinews.kz материалының толық нұсқасынан оқыңыз.
Tengrinews.kz тілшісі мұндай отбасы қаржылық тұрақтылықты қалай сақтай алатынын, мемлекеттен қандай төлемдерге үміт арта алатынын анықтап көрді, сондай-ақ 14 жыл бойы салданып қалса да, өзі сияқты мүмкіндігі шектеулі адамдарға жұмыс табуға көмектесіп жүрген жанмен тілдесті.
Кеше ғана сіздің жұмысыңыз, үйреншікті жалақыңыз және болашаққа жоспарыңыз болған шығар. Бірақ аяқасты шыққан ауру немесе жарақаттан кейін бұрынғы еңбек жағдайлары сізге сәйкес келмей қалуы мүмкін.
Бұл ретте баспана, азық-түлік және отбасына жұмсалатын шығын қала береді. Оған қоса емделу, оңалту, арнайы құрал-жабдықтар немесе әлеуметтік қызметтер қажет болуы мүмкін.
Сіз қандай жәрдемақыға үміт арта аласыз? Егер сізге тұрақты күтім қажет болса, жақындарыңыздың жұмысы не болмақ?
Біздің кейіпкеріміз Нияз Сүндетәлиев бұл мәселелерді адамның нақты жағдайына қарай талқылауды ұсынады. Мүгедектік алу барлық адамға бірдей шектеу әкелмейді. Ал оның өз тәжірибесі - күнделікті көмекке мұқтаж, ауыр жарақат алған адамның тәжірибесі: оның қол-аяғы жансыз, бірінші топтағы мүгедектігі бар.
Нияз Сүндетәлиев - Қарағанды қалалық мәслихатының депутаты, "Qamqor plus" қоғамдық бірлестігінің төрағасы және туған қаласындағы "Ten Qogam" мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік бейімдеу орталығының жетекшісі. 2020 жылдан бастап Қарағанды облысы әкімінің мүгедектігі бар адамдар мәселелері жөніндегі штаттан тыс кеңесшісі. Оларды жұмысқа орналастырумен, әлеуметтік бейімдеумен және қолжетімді орта қалыптастырумен айналысады.
"Далаға шығу үшін маған төрт жылдай уақыт керек болды"22 жасында Нияз университетті бітіріп, әскерге дайындалып жүрген. Кейін жарақат алды. Оның айтуынша, қол-аяғы 14 жылдан бері істемейді.
Қазір ол қоғамдық жұмыспен белсенді айналысып, өзгелерге көмектеседі. Алайда бұл деңгейге бірден келген жоқ.
"Мен мұның бәрін басымнан өткердім. Далаға шығу үшін маған төрт жылдай уақыт керек болды. Бұның қаншалықты қиын болғанын елестете алмайсыз. Мұндай сәтте, әрине, туған-туыстарың, жақындарың мен достарың құтқарады", - дейді Сүндетәлиев.
Нияз Сүндетәлиев
Қарағандыдағы мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік бейімдеу орталығының жетекшісі
Нияздың жағдайында оған күтім жасауды ағасы өз мойнына алған. Кейіпкеріміз оған көмегі үшін шексіз риза:
"Қазір айтып отырғанның өзінде дауысым дірілдеп кетті, өйткені басымыздан өткеннің бәрі есіме түсті. Бұл өте ауыр болды", - дейді Нияз Сүндетәлиев.
Ол мүгедектік алғаннан кейін адам алдында тек жаңа жағдайда жұмысқа орналасу емес, психологиялық қолдау алу, белсенді өмірге оралу және ақыр соңында қаржылық тұрақтылық мәселесі туындайтынын өз тәжірибесінен біледі.
Қазақстанда мүгедектік бойынша қандай төлемдер қарастырылған?Бұл сұрақпен біз Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жүгіндік. Біздің сауалға берілген жауапта 2024 жылы жалпы ауру салдарынан берілетін мемлекеттік мүгедектік жәрдемақысының мөлшері мынадай екені көрсетілген:
бірінші топқа - айына 111 873 теңге, екінші топқа - 89 498 теңге, үшінші топқа - 61 022 теңге.Бірінші топтағы мүгедектігі бар адамға күтім жасаушы адамға берілетін жәрдемақы айына 81 871 теңге.
Ведомство бұл төлемдердің толық тізімі емес екенін атап өтті.
Егер азамат үшін әлеуметтік аударымдар төленген болса, оған Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан еңбек ету қабілетінен айырылу жағдайы бойынша қосымша төлем тағайындалуы мүмкін.
Оның мөлшері бұрынғы табысына, еңбек ету қабілетінен айырылу дәрежесіне және жүйеге қатысу ұзақтығына байланысты болады.
Адамның нақты қандай жәрдемақы мен басқа да төлемдерге құқығы бар екенін анықтап алу маңызды.
Бірақ бұл жағдайды басынан өткерген кейіпкеріміз мәселені басқа қырынан қарауды ұсынады: егер адамға тұрақты емделу, оңалту, бөгде адамның көмегі қажет болса, бұл төлемдер жеткілікті ме? Ал егер бұл күтімді бұрынғы жұмыс көлемінен бас тартуға мәжбүр болған жақындарының бірі көрсетсе ше?
Мүгедектік алған адамның отбасы қандай жағдайда болады?Сонымен, адам мүгедектік алып, бұрынғы режимде жұмыс істей алмаған кезде, оның отбасының қаржылық жағдайы айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Бірақ мәселе тек бір адамның табысынан айырылуымен шектелмейді. Егер адамға тұрақты күтім қажет болса, оның жақындары жұмыс пен туысына көмектесуді қалай ұштастыру керек екенін шешуі керек. Кейде бұл үшін жұмыс уақытын қысқартуға немесе мүлдем жұмыстан шығуға тура келеді.
Сондықтан редакция Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінен мүгедектігі бар жақындарына күтім жасайтын адамдар үшін қандай қолдау шаралары қарастырылғанын бөлек сұрады.
Ведомство бірнеше тетікті атап өтті. Олардың ішінде:
мемлекеттік күтім бойынша жәрдемақы, жеке көмекші қызметтері, үйде көрсетілетін арнаулы әлеуметтік қызметтер, зейнетке шыққан кезде адамның жұмыс істемей, туысына күтім жасаған белгілі бір кезеңдерін есепке алу. Туыстарына қандай төлем тиесілі?Қазақстанда 18 жастан асқан бірінші топтағы мүгедектігі бар адамға күтім жасайтын адамға мемлекеттік жәрдемақы қарастырылған.
2026 жылы оның мөлшері айына 81 871 теңге.
Жұбайы, кәмелетке толған баласы, басқа туысы немесе күтімді жүзеге асыратын бөгде адам алушы бола алады.
Бұл ретте мүгедектігі бар адам мен оған күтім жасайтын адам бір елді мекенде тұруы тиіс. Егер күтімді бірнеше туысы жүзеге асырса, жәрдемақы солардың біреуіне ғана тағайындалады. Егер отбасында бірінші топтағы мүгедектігі бар екі адам болса, төлем әрқайсысына тағайындалуы мүмкін.
Бірақ маңызды шектеу бар: мұндай жәрдемақы бірінші топтағы мүгедектігі бар адамға күтім жасағаны үшін қарастырылған.
Яғни, екінші немесе үшінші топтағы мүгедектігі бар адамның туысы жақынына тұрақты көмек қажет болғаны үшін ғана бұл жәрдемақыны алуға құқылы емес.
Мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған ата-аналарға, бала асырап алушыларға, қорғаншылар мен қамқоршыларға бөлек төлем қарастырылған. Оның мөлшері де 2026 жылы айына 81 871 теңге.
Осылайша, ақшалай қолдаудың мөлшері мен қолжетімділігі туысының күтімге қанша уақыт жұмсайтынына ғана емес, мүгедектік тобына және басқа да шарттарға байланысты.
Жеке көмекші "жұмысы" үшін ақша алуға бола ма?Мемлекеттік қолдаудың тағы бір тетігі - жеке көмекші қызметтері.
Әлеуметтік кодекске сәйкес, жеке көмекші қызметтері, егер мұндай көмек оңалтудың жеке бағдарламасында қарастырылған болса, жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға арналған.
Нияз Сүндетәлиев жеке көмекшіні көбінесе тұрақты күтімді қамтамасыз ететін адам ретінде қате қабылдайтынына назар аудартады.
"Бұл адамды А нүктесінен Б нүктесіне дейін: жұмысқа, оқуға, мемлекеттік қызметтерді алуға ертіп бару", - деп түсіндіреді Нияз.
Мұндай қызметтерді бөгде адамдар да, туыстары да көрсете алады. Сүндетәлиевтің бақылауынша, оның өңірінде - Қарағанды облысында көбінесе отбасы мүшелері жеке көмекші ретінде рәсімделеді.
Ол төлемнің сомасын шамамен атады - айына 115 мың теңгеге жуық. Алайда бұл бірыңғай белгіленген төлем мөлшері емес.
2026 жылғы шілдеден бастап Қазақстанда жеке көмекшіге ақы төлеудің жаңартылған ережелері қолданысқа енді. Бір ертіп бару қызметінің құны айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) 54,56 пайызын немесе 2026 жылы шамамен 2 360 теңгені құрайды.
Бір қызметтің ұзақтығы төрт сағаттан аспауы тиіс, ал қарастырылған саны айына 60 қызметке дейін жетеді. Жергілікті атқарушы органдар кейбір жағдайларда олардың санын көбейте алады.
60 қызмет үшін жеке көмекші айына шамамен 142 мың теңге алады. Бірақ бұл кепілдендірілген ай сайынғы төлем емес: ол осындай көмектің нақты сағат санына байланысты.
Тағы бір маңызды шектеу бар. Бірінші топтағы мүгедектігі бар бір адамға күтім бойынша жәрдемақы мен жеке көмекші қызметі бір мезгілде берілмейді. Бұл Әлеуметтік кодекстің 163-бабында қарастырылған.
Басқаша айтқанда, отбасы туысы күтім бойынша жәрдемақы алуына, сонымен бірге сол адамды ертіп жүру үшін мемлекеттің жеке көмекші қызметіне қосымша ақы төлеуіне үміттене алмайды.
Бұл ретте ертіп жүру - қажет болуы мүмкін көмектің бір бөлігі ғана. Тұрақты күтімді қамтамасыз ететін туысына көбінесе жақынына үйде де көмектесу қажет: тамақтандыру, киіндіру, гигиенасын қадағалау, қозғалуына және басқа да күнделікті әрекеттеріне жәрдемдесу.
"Бұл тәулік бойы, аптасына 7 күн. Бұл өте ауыр жағдай", - дейді Сүндетәлиев тұрақты көмекке мұқтаж адамның жақындарына түсетін жүктемені сипаттай отырып.
Нияз қолдау көлемін анықтау кезінде адамның жеке қажеттіліктерін ескеру маңызды деп санайды: оған қанша сағат көмек қажет, ол өз бетінше қозғала ала ма, тамақтана ала ма, киіне ала ма және басқа да күнделікті әрекеттерді орындай ала ма.
Туысы мүгедектігі бар адамға күтім жасап отыр. Фото: ©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
Күтім жасау кезеңін жұмыс өтіліне есептеуге болады. Бірақ қазіргі табыс мәселесін қалай шешуге болады?Еңбек министрлігінің жауабында қолдаудың тағы бір шарасы туралы айтылған: туысына күтім жасаған белгілі бір кезеңдер зейнетақы тағайындау кезінде еңбек өтіліне есептелуі мүмкін.
Әлеуметтік кодекске сәйкес, бұл, атап айтқанда, бірінші топтағы мүгедектігі бар адамға; өзге біреудің көмегіне мұқтаж екінші топтағы мүгедектігі бар жалғызбасты адамға; 18 жасқа дейінгі мүгедектігі бар балаға; осындай көмекке мұқтаж жасы бойынша жалғызбасты зейнеткерге, сондай-ақ 80 жастан асқан адамға күтім жасауға қатысты.
Бірақ күтім жасау уақытын еңбек өтіліне есептеу мен жоғалтқан табыстың орнын толтыру - екі бөлек нәрсе. Адам туысына күтім жасау үшін жұмысын тастайды және бұл уақыт бір кездері зейнетақы тағайындауда ескерілуі мүмкін, алайда отбасына тамақ ішу, коммуналдық қызметтер, дәрі-дәрмек, медициналық процедуралар және басқа да күнделікті шығындарды қазір төлеу қажет.
Редакцияның тұрақты күтім үшін бөлек төленетін демалыс бар ма деген сұрағына министрлік бұл үшін бейінді бөлімшенің (нақты қайсысы екені белгісіз) ұстанымы қажет екенін хабарлады. Редакцияға ұсынылған материалдарда мұндай шара туралы мәлімет жоқ.
Қолданыстағы қолдау тетіктері кейбір жағдайларды ескергенімен, жақыны үшін жұмыстан бас тартуға мәжбүр болған барлық туысқа жоғалтқан табыстың әмбебап өтемақысын қарастырмайтыны белгілі болды.
Қолдау көрсетуде адамға қаншалықты көмек қажет екені ескерілуі тиісБіз бұл шараларды Нияз Сүндетәлиевпен талқылап жатырмыз және ол мүгедектігі бар адамдардың қажеттіліктерін анықтау тәсілін қайта қарауды ұсынады.
Оның идеяларының бірі - қолданыстағы жүйені бес топқа дейін кеңейту, бұл адам тәулік бойы көмекке мұқтаж болатын ең ауыр жағдайларды бөлек көрсетуге мүмкіндік береді.
Спикер мүгедектіктің бір тобындағы - мысалы, бірінші топтағы адамдардың өзін-өзі күту деңгейі әртүрлі болуы мүмкін екенін атап өтті. Бір адам жұмыс істеуге және біреудің көмегімен қозғалуға қабілетті болса, екіншісі толығымен айналасындағыларға тәуелді.
Сүндетәлиевтің пікірінше, бұл айырмашылықтар қолжетімді қолдау көлемінде, әлеуметтік қызмет түрлері мен оңалту құралдарында көрініс табуы тиіс.
Сондай-ақ Нияз төсек тартып жатқан немесе арбаны пайдаланатын адамдарға күтім жасайтын отбасылардың шығындарына да назар аударады. Мұндай адамдарға арнайы құралдар, соның ішінде ойылуға қарсы матрастар мен жастықтар, сондай-ақ басқа да жабдықтар қажет болуы мүмкін.
Сүндетәлиевтің өзі жеке оңалту бағдарламасы аясында қолдау алады. Ол арбаларды, гигиеналық құралдарды, жеке көмекші қызметін және шипажай-курорттық емдеуді қарастырады.
Оның айтуынша, дегенмен еріп жүру және бару барысындағы қиындықтарға байланысты ол шипажай-курорттық емдеуді пайдаланбайды.
Бұл мысал мемлекеттік қолдау шаралары тізбесінде белгілі бір қызметтің болуы оны кез келген адам нақты пайдалана алады дегенді білдірмейтінін көрсетеді.
Отбасы жұмыста болғанда жанында кім болады?Туыстардың жүктемесін жеңілдетудің тағы бір ықтимал жолы - үйде көрсетілетін арнаулы әлеуметтік қызметтер.
Еңбек министрлігінің редакцияға берген мәліметтері бойынша, Қазақстанда мұндай қызметтерді 56 702 адам алады. Оларға 9 532 әлеуметтік қызметкер көмек көрсетеді. Орташа алғанда, бір қызметкерге шамамен алты қызмет алушыдан келеді.
Бұл ретте ведомствоның Tengrinews.kz сауалына берген жауабында әлеуметтік қызметтерге қанша адам кейде, қаншасы күнделікті, ал қаншасы тәулік бойы күтімге мұқтаж екені туралы мәлімет жоқ.
Ал бұл мүгедектігі бар адамның туыстары үшін түбегейлі мәселе: олар жұмыста болғанда оның қасында кім болады, олар қанша сағаттық көмек ала алады?
Айталық, әлеуметтік қызметкер біреуге аптасына екі рет келеді - бұл азық-түлік сатып алуға, үй жинауға немесе басқа да тұрмыстық шаруаларға көмек қажет ететін адам үшін жеткілікті болуы мүмкін. Бірақ өз бетінше тамақ іше алмайтын және төсектен мүлдем тұра алмайтын жандар да бар - әлеуметтік қызметкер мұндай күтімді қамтамасыз ете ала ма?
Еңбек министрлігі медициналық және әлеуметтік қызметтерді біріктіретін бірыңғай ұзақ мерзімді күтім жүйесін құру мәселесін Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп қарастыруды ұсынады. Бұл ретте редакцияға берілген жауапта мұндай модель бекітілгені және оны енгізу мерзімі туралы мәлімет жоқ.
Оннан үшеуі жұмыс істейді: мүгедектігі бар қазақстандықтардың жұмыспен қамтылуы туралыБірақ мүгедектігі бар қазақстандықтардың ішінде жұмысын жалғастыра алатын санаттар да бар. Біз мұндай адамдар қанша екенін, олардың қандай жалақы алатынын және жұмысқа орналасу процесі жалпы қалай жүретінін анықтауды жөн көрдік.
Еңбек министрлігінің жауабы: 2026 жылдың бірінші жартыжылдығындағы мәлімет бойынша, елде мүгедектігі бар 756 241 адам тұрады, оның 369 967-сі еңбекке қабілетті жаста. Бұл санаттағы жұмыспен қамтылғандар үлесі 31,4 пайыз болды, яғни әрбір он адамның ішінде шамамен үшіншісі жұмыс істейді.
Бұл ретте ведомство мүгедектігі бар адамдарды жұмыспен қамту көрсеткіші біртіндеп өсіп келе жатқанын атап өтті:
2023 жылы - 29,3 пайыз, 2024 жылы - 29,4 пайыз, 2025 жылы - 30,4 пайыз болды.Мүгедектігі бар қазақстандықтар әртүрлі салада еңбек етеді - министрлік келтірген деректердегі көрсеткіштер мынадай:
ғылыми және кәсіби қызметпен 28 пайызы айналысады, мемлекеттік басқару саласында 12 пайызы жұмыс істейді, білім беру және сауда саласында - 9 пайыздан, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету саласында - 7 пайыз.Редакция жұмыс істейтін мүгедектігі бар адамдардың орташа және медианалық жалақысын, сондай-ақ табыстың диапазон бойынша бөлінісін - мысалы, олардың қаншасы 100 мың теңгеден аз, ал қаншасы 500 мыңнан көп алатынын сұрап білді.
"Бүгінде Қазақстанда жұмыс істейтін мүгедектігі бар адамдардың жалақысы бойынша диапазонға бөлінген ресми егжей-тегжейлі дерек жүргізілмейді", - деп жауап берді министрлік өкілдері.
Осылайша, ресми деректер жұмыс істейтін мүгедектігі бар қазақстандықтардың өзін-өзі асырауға жететіндей орташа жалақы алатын-алмайтыны туралы қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді.
Біз бұл тақырыпты Нияз Сүндітәлиевпен талқылаған кезде, ол жалпылама пікір айтпауды сұрады.
"Бүгінде мүгедектігі бар жандар әрдайым төмен жалақы төленетін жұмыс орындарына орналасады деп жалаң сөйлеу, дұрыс емес шығар", - деп атап өтті ол.
Оның айтуынша, әрбір жеке тұлғаның білімін, дағдыларын, денсаулық жағдайын, сондай-ақ ауруға шалдыққанға немесе жарақат алғанға дейін қайда жұмыс істегенін ескеру қажет.
Нияз Сүндітәлиев. Жеке мұрағаттан алынған фото
Сүндітәлиев аяқ-қолы ампутацияланғаннан кейін бұрынғы міндеттерін атқара алмайтын шартты жүк тасушыны мысалға келтіреді. Ірі ұйымда оның жаңа физикалық жағдайын ескере отырып, басқа лайықты лауазым табылуы мүмкін, ал шағын фирмада қызметкерді басқа жұмысқа ауыстыру мүмкіндігі өте шектеулі болуы ықтимал. Мұнда көп нәрсе жұмыс берушіге, еңбек заңнамасына және әр жағдайдың мән-жайына байланысты болады, деп атап өтті спикер.
Егер бұрынғы мамандығы адамға бұдан былай сәйкес келмесе, қайта даярлау немесе жұмыспен қамтудың басқа түрін іздеу қажет болуы мүмкін.
Мүгедектігі бар адамға бос жұмыс орнын табу - ол жұмысқа оралатынын білдірмейдіМемлекет мүгедектігі бар жандарды жұмысқа орналастыруға, оның ішінде қажет болған жағдайда қайта даярлауға қолдау көрсетеді. Бірақ мұнда да қиындықтар бар.
Қазақстанда жұмыс берушілер мүгедектігі бар адамдарға белгілі бір мөлшерде жұмыс орнын бөлуге міндетті.
Олардың саны компания көлеміне байланысты. Егер онда 50-ден 100-ге дейін қызметкер болса, квота қызметкерлер санының екі пайызын, 101-ден 250-ге дейін қызметкер болса - үш пайызды, одан ірі ұйымдарда - төрт пайызды құрайды.
Еңбек министрлігінің редакцияға хабарлауы бойынша, осы квоталарды ескере отырып, 2025 жылы жоспар бойынша мүгедектігі бар 16 787 қазақстандық жұмыс табуы тиіс еді, бірақ 8,1 мыңға жуығы жұмысқа орналастырылды.
Салыстыру үшін: 2024 жылы жоспарланған 11 533 адамның 8,9 мыңға жуығы жұмысқа орналасты. Көріп отырғанымыздай, 2025 жылы жоспар ұлғайтылған, ал жұмысқа орналасқандар саны шамамен 800 адамға азайған.
Сол жауапта ведомство 2025 жылы квотаны орындауға қатысты 39 құқықбұзушылық анықталғанын хабарлады. Олар бойынша ескертулер жасалды. Министрліктің ақпараты бойынша, барлық құқықбұзушылық жойылған. Бірақ бұл мәліметтер міндеттемелерді бұзған жұмыс берушілердің жалпы санын анықтауға мүмкіндік бермейді.
Биылғы жылдың нәтижелеріне келетін болсақ: Электрондық еңбек биржасында 2,6 мың жұмыс берушіде 16,7 мың квоталанатын жұмыс орны көрсетілген. 2026 жылдың екінші тоқсанына қарай квота бойынша мүгедектігі бар 6,2 мыңға жуық адам жұмысқа орналастырылды.
Қолданыстағы квоталау жүйесінің тиімділігі жеткіліксіз екенін бұған дейін Еңбек министрлігінің өзі де жария түрде мойындаған болатын. Мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау мәселелері жөніндегі үйлестіру кеңесінің отырысында ведомство 2025 жылы белгіленген квота аясында 8,1 мың адам жұмысқа орналастырылғанын, бұл жоспарланған мөлшердің жартысына да жетпейтінін еске салды.
Квотада не көзделген және оған қатысты қандай мәселелер туындайды?Көп нәрсе жергілікті атқарушы органдардың мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа орналастыру тәсілдеріне байланысты. Мысал ретінде Алматы әкімдігінің 2026 жылға арналған жұмыс орындары туралы қаулысын қарастыруға болады. Ол 2025 жылғы 5 желтоқсанда қабылданған және онда осындай квотасы бар нақты ұйымдар тізімі берілген.
Мәселен, № 3 қалалық емханада 12 орын, № 4 емханада - 18, № 4 қалалық клиникалық ауруханада - 35 орын қарастырылған.
Ақмола облысындағы жағдай бұған айқын мысал бола алады, бұл туралы облыстық прокуратура хабарлады. 2024–2025 жылдардағы жұмыс барысын талдау кезінде прокурорлар еңбекке қабілетті мүгедектігі бар адамдардың көптігіне және кадр тапшылығына қарамастан, жергілікті атқарушы органдар квота бойынша небәрі 34 жұмыс орнын қарастырғанын анықтады. Прокурорлық қадағалау актісі бойынша 2026 жылға арналған квота 117-ге дейін ұлғайтылды.
Осы тақырыпқа қатысты ресми хабарламаларда жиі "жұмыспен қамтылды" деген ұғым қолданылады. Бірақ бұл адамдарға тұрақты жұмыс табылды дегенді білдірмейді. Түсінікті болуы үшін басқа өңірдің көрсеткіштерін қарастырайық.
Қостанай облыстық жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының ресми мәліметтері бойынша, 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша өңірде "630 мүгедектігі бар адам жұмыспен қамту шараларына тартылған". Бұл ретте 268 адам тұрақты жұмыс орындарына орналастырылған - бұл қамтылғандардың жалпы санының шамамен 43 пайызы.
Сол көрсеткішке "Бастау Бизнес" жобасының 150 қатысушысы, қоғамдық жұмыстарға тартылған 146 адам, жастар практикасының қатысушылары, грант иегерлері мен басқа да қолдау шараларын алушылар кірді.
Анықтама: "Бастау Бизнес" - кәсіпкерлік негіздеріне тегін оқытуға арналған мемлекеттік жоба. Қатысушылар 14 күнтізбелік күнге дейін жалғасатын онлайн-курстан өтіп, бизнес жүргізу негіздерін меңгереді және сәтті тестілеуден өткеннен кейін қолданылу мерзімі үш жыл болатын сертификат алады. Бағдарламаға қатысу жұмысқа орналасуға немесе табыс табуға кепілдік бермейді, бірақ белгіленген шарттар сақталған жағдайда бизнес ашу үшін мемлекеттік грантқа үміткер болуға мүмкіндік береді.
Оқу және уақытша жұмыспен қамту да - маңызды кезеңдер, бірақ тұрақты жұмыспен тең емес.
Нияз Сүндітәлиев жетекшілік ететін "Ten Qogam" орталығы мүгедектігі бар адамдардың жұмысқа орналасуына жәрдемдесумен айналысады. Ол жұмысқа орналасу кезінде кездесетін кедергілер қатарына сұранысқа ие дағдылар мен біліктіліктің жетіспеушілігін, қолжетімсіз орта, денсаулық жағдайы мен мүгедектік алғаннан кейінгі психологиялық қиындықтарды атайды.
Орталықта тегін психологиялық көмек көрсетіледі. Бұдан бөлек, жұмыс істегісі келетін адамдар үшін кәсіпорындарға бару ұйымдастырылады: оларға бос жұмыс орындары мен жұмыс жағдайлары көрсетіледі, жаңа ортаға бейімделуге көмектесетін басшылықпен және қызметкерлермен таныстырылады.
"Адам өзіне қаншалықты қолайлы болатынын түсінуі үшін", - деп нақтылады Сүндітәлиев.
Оның айтуынша, мұндай жағдайларда адамның жұмыс істеуге ынтасы мен мүмкіндігі бірінші кезекте тұрғанымен, соңында жұмысқа қабылдану-қабылданбауы жұмыс берушінің (ұжымның) жаңа қызметкерді қабылдауға дайындығына және ортаның қолжетімділігіне де байланысты болады.
Жұмыс орнына жету тағы бір мәселе"Ауруымызға, мүгедектігімізге қарамастан, біз белсенді бола аламыз, қоғамға пайдамызды тигізе аламыз", - дейді Нияз, тек тиісті жағдай жасау қажет екенін атап өтіп.
Иә, кейде жұмысқа орналасу мүмкіндігі айналада қолжетімді ортаның жоқтығымен ғана шектеледі.
"Қолжетімділік дегеніміз - пандус қана емес, ғимарат ішіндегі бейімделген санитарлық торап, арбамен еркін кіріп жұмыс істеуге болатын арнайы үстел", - деп түсіндіреді Сүндітәлиев.
Мәселен, қала инфрақұрылымы арбадағы адамдарға қаншалықты қолайлы?
Жер үсті өткеліне шығу үшін пандус бар, бірақ сатыда арбадағы адамдар мен балалар арбасын итеріп жүрген ата-аналарға арналған пандус жоқ. Алматы, 2025 жылғы қараша. Фото: ©️ Tengrinews.kz / Светлана Антонова
Мәселен, Алматы әкімдігінің мәліметінше, қолжетімділіктің интерактивті картасына 9 212 қалалық нысан енгізілген, оның 6 210-ы немесе шамамен 67 пайызы мүгедектігі бар адамдар мен басқа да жүріп-тұруы шектеулі азаматтар үшін қолжетімді деп белгіленген. 2026 жылдың басынан бері қалада 1 147 нысан бейімделді. Бұл ретте сөз мегаполистегі барлық ғимарат туралы емес, тек картаға енгізілген нысандар туралы болып отыр.
Анықтама: Қолжетімділіктің интерактивті картасы (Inva.gov.kz) - Қазақстанның мемлекеттік онлайн-сервисі, онда ғимараттар мен инфрақұрылым нысандарының мүгедектігі бар адамдар мен басқа да жүріп-тұруы шектеулі азаматтарға қолжетімділігі туралы ақпарат орналастырылады. Картада ауруханалар, мектептер, мемлекеттік мекемелер, дүкендер және басқа да нысандар көрсетілген. Қолжетімділікті бағалау кезінде кіреберістер, ғимарат ішіндегі қозғалыс жолдары, санитарлық бөлмелер, қызмет көрсету орындары, ақпараттық құралдар мен іргелес аумақ ескеріледі. Нысандар "қолжетімді", "ішінара қолжетімді", "қолжетімсіз" немесе "мәлімет жоқ" мәртебесіне ие болуы мүмкін. Жүйеге ақпаратты жергілікті атқарушы органдар енгізеді және жаңартып отырады. Бұл ретте карта елдегі барлық ғимаратты қамтымайды, ал көрсетілген қолжетімділік мәртебесі кедергі мүлдем жоқ екенін білдіре бермейді.
Заң бұзушылықтар да жалғасып келеді. Әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитеті Алматы бойынша департаментінің 2026 жылғы 17 маусымда жариялаған мәліметтеріне сәйкес, жыл басынан бері қалада нысандардың мүгедектігі бар адамдар үшін қолжетімділік талаптарының сақталуына 45 тексеріс жүргізілді. Олардың қорытындысы бойынша 32 субъектіге заңбұзушылықтарды жою туралы нұсқама берілді, алтауы әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Айыппұлдардың жалпы сомасы екі миллион теңгеден асты.
Ал елордадағы нысандардың жағдайы қалай? Астана әкімдігінің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы төрт айының қорытындысы бойынша қолжетімділіктің интерактивті картасына 2 143 қалалық нысан енгізілген. Оның 1 435-і немесе 67 пайызы мүгедектігі бар адамдар мен өзге де жүріп-тұруы шектелген азаматтар үшін бейімделген. Қала билігі 2026 жылдың аяғына дейін бейімделген нысандар үлесін 80 пайызға жеткізуді жоспарлап отыр. Бұл жерде тағы елордадағы барлық ғимарат емес, тек картаға енген нысандар туралы сөз болып отыр. Сонымен қатар нысанның қолжетімді мәртебесіне ие болуы мүгедектігі бар адамның оған барған кезде кедергіге тап болмайтынына кепілдік бермейді.
Қолжетімді инфрақұрылымнан бөлек, көбіне арнайы жұмыс орнын ұйымдастыру да қажет болады.
Арнайы жұмыс орны - бұл адамның қажеттіліктері мен физикалық мүмкіндіктері ескеріліп жабдықталған орын. Мысалы, нашар көретін қызметкер үшін компьютер мәтін мен пайдаланушының әрекеттерін дауыстап жеткізетін экрандық қолжетімділік бағдарламасымен, есту қабілеті бұзылған адам үшін дыбыстық хабарландырулардың орнына жарық сигналдарымен, ал қозғалысы шектелген қызметкер үшін биіктігі реттелетін үстелмен және компьютерді басқарудың арнайы құрылғыларымен жабдықталуы мүмкін.
Бұл ретте арнайы жұмыс орындарын ұйымдастырған жұмыс берушілерге мемлекет үш жыл бойы мүгедектігі бар қызметкерлердің жалақысына жұмсалған шығынды ішінара өтейді:
бірінші жылы - 70 пайыз, екінші жылы - 65 пайыз, үшінші жылы - 60 пайыз өтеледі.Бірақ ай сайынғы субсидия көлемі 30 АЕК (2026 жылы 129 750 теңге) сомасымен шектелген. Бұл қолдау шарасы іске қосылуы үшін жұмыс беруші мүгедектігі бар қызметкермен кемінде үш жылға еңбек шартын жасауы тиіс.
Еңбекминінің мәліметінше, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында 43 арнайы жұмыс орны құрылды, 2025 жылы - 122, 2024 жылы - 127, 2023 жылы - 119.
Нияз Сүндетәлиев өзі тұратын Қарағанды облысының жұмыс берушілерін мүгедектігі бар адамды жұмысқа алғанда және жұмыс орнын жабдықтағанда қандай қолдау алуға болатынын білу үшін мансап орталықтары мен Еңбек мобильділігі орталығына хабарласуға шақырады.
Бұл ретте ол кәсіпорындардың мұндай жұмысқа орналастыруға дайындығын бағалауға шенеуніктер ғана емес, қоғамдастық өкілдері де қатысуы керек деп санайды.
Нияздың тағы бір ұсынысы - квота бойынша міндеттемелерді орындамағаны үшін салынатын айыппұлдар бағытталатын мамандандырылған қор құру. Оның пікірінше, бұл қаражат жұмыс орындарын бейімдеуге және мүгедектігі бар қызметкерлерді қабылдауға дайын жұмыс берушілерді қолдауға жұмсалуы мүмкін.
Еңбекмині жұмыс берушілерді тексеру ережелерін өзгертедіБұл ретте мемлекеттік органдар да өзгерістер енгізіп жатыр.
2026 жылғы 28 қыркүйекте Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі квоталарды айқындаудың, олардың орындалуын мониторингілеу мен бағалаудың жаңа ережелерін белгілейтін №377 бұйрыққа қол қойды.
Басты өзгеріс - мемлекет мүгедектігі бар адамның нақты жұмыспен қамтылуын тексереді.
Ол үшін тіркелген еңбек шарттары мен аударылған әлеуметтік төлемдер туралы мәліметтер пайдаланылады.
Жаңа ережелер жұмыс берушілерге қойылатын талаптарды да кеңейтеді. Белгіленген квота туралы хабарлама алғаннан кейін компания 15 күнтізбелік күн ішінде Электрондық еңбек биржасы арқылы мүгедектігі бар адамдарға ұсынуға дайын жұмыс орындары туралы мәліметтерді беруі тиіс.
Бұл ретте тек бос жұмыс орындарының санын көрсету жеткіліксіз.
Жұмыс беруші мыналарды хабарлауы тиіс:
бұл қандай лауазымдар, қанша төлеуге дайын, қандай жұмыс кестесі белгіленген, қашықтан жұмыс істеуге бола ма, қандай физикалық жүктеме көзделеді.Жұмыс орнының көру, есту немесе тірек-қимыл аппараты бұзылған адамға қолжетімділігін және оны қосымша жабдықтау немесе бейімдеу қажеттілігін бөлек көрсету керек. Сондай-ақ жұмыс беруші мүгедектігі бар адамға өз міндеттерін орындауға мүмкіндік беретін еңбек жағдайларына қажетті өзгерістерді қамтамасыз етуге міндетті.
Квоталардың орындалуы әр үш ай сайын автоматты түрде тексеріледі. Ақпараттық жүйе нақты жұмыс істеген айлар санын белгіленген талаптармен салыстырады. Жыл қорытындысы бойынша жұмыс берушіге оның квотаны орындаған-орындамағаны хабарланады.
Жылдық бағалау нәтижелері шағымдану мерзімі өткеннен кейін Электрондық еңбек биржасында жарияланады. Егер компания талаптарды орындамаса, бұл туралы мәліметтер бақылау іс-шараларын жоспарлау кезінде қарастыру үшін мемлекеттік еңбек инспекциясына жіберіледі.
Бұл өзгерістердің мүгедектігі бар адамдарға жұмыс табуға және оны сақтап қалуға қаншалықты көмектесетінін олар қолданыла бастағаннан кейін ғана бағалауға болады.
"Мүгедектіктен ешкім сақтандырылмаған"Нияз Сүндетәлиев мүмкіндігі шектеулі жандар туралы бұл әңгіме - оларға деген аяушылық емес, барлық қазақстандықтың өмір сүру жағдайы туралы екенін ерекше атап өтеді.
"Мүгедектіктен ешкім сақтандырылмаған", - деп түсіндіреді ол өз ұстанымын.
Сондықтан ол бүкіл қоғамның назарын осы саладағы түйткілдерге аударғысы келеді. Оның жеке тағдыры ауыр жарақат белсенді жұмыс пен қоғамдық қызметке кедергі емес екенін дәлелдейді. Сонымен қатар бұл жағдай жақындардың көмегі, мұндай отбасылардың қаржылық жағдайы және жалпы мүгедектігі бар жандарды қолдау мен жұмысқа орналастыру жүйесінің қаншалықты маңызды екенін де көрсетеді.
Тағы оқыңыз: Жарықты біреудің көмегінсіз қосу. Мүгедектігі бар жандарға “ақылды үй“ не үшін қажет?
Авторы: Рабиға Дүйсенғұлова
Дайындаған: Айнұр Қапышова
Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз
Қосу