“Иә, кінәлі“. Қазақстандық алқабилер шешімді қалай қабылдайды?

Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып жаңалық таратады..

Алқабилер сотталушының кінәлі немесе кінәсіздігіне қатысты қалай дауыс береді? Дауыс беру кезінде судьяның қатысуы неге пікірталас тудырады?

Tengrinews.kz тілшісі қылмыстық іс бойынша сот процесіне алқаби ретінде таңдалды. Мұндай тәжірибе жинақтау мүмкіндігі өте сирек туады. Сондықтан біз бұл процестің қалай өткені туралы баяндаймыз.

Ескерту: Заңды бұзбау мақсатында біз процесс қатысушыларының және тілшіміздің есімін атамаймыз. Сондай-ақ, ол сот отырысына қатысуына байланысты өзіне мәлім болған мән-жайларды жарияламайды және кеңесу бөлмесінің құпиясын сақтайды.

Бұл Қазақстандағы алқабилер соты туралы материалдар топтамасының үшінші бөлімі. Мұнда сіз кеңесу бөлмесінің құпиясы және сотталушының кінәлі немесе кінәсіздігі туралы шешім қабылдау процесі жайлы біле аласыз.

Бұған дейін тілшіміз өз тәжірибесіне сүйене отырып, алқабилерді іріктеу қалай өтетінін және соттың қандай кезеңдерден тұратынын айтып берген болатын:

“Сізді жүйе таңдады“. Қазақстан соттарында алқабилер қалай іріктеледі?

Қазақстанда алқабилер соты қалай өтеді?

Бұл материалды оқымас бұрын, бүкіл процесс туралы түсінік қалыптастыру үшін бірінші және екінші бөлімдермен танысып шығуды ұсынамыз.

Алқабилерге арналған сұрақтар

Алдыңғы жарияланымда біз сотталушының соңғы сөзіне тоқталған едік.

Содан кейін алқабилерге арналған сұрақтарды талқылау және тұжырымдау сәті туады. Кеңесу бөлмесінде алқабилер дәл осы сұрақтарға жауап беруі тиіс.

Бұл жауаптар үкім шығару кезінде ескеріледі.

Сұрақтар тізімін талқылау және тұжырымдау кезінде алқабилер сот залынан шығарылады. Біздің жағдайда бұл рәсім шамамен 40 минутқа созылды. Содан кейін алқабилер залға қайта кіргізіліп, судья дайындалған сұрақтарды процестің барлық тараптарының қатысуымен оқып береді.

Сотталушыға тағылған әрбір іс-әрекет бойынша келесідей мазмұндағы үш негізгі сұрақ қойылады:

Іс-әрекеттің болғаны дәлелденді ме? Бұл іс-әрекетті сотталушы жасағаны дәлелденді ме? Сотталушы осы іс-әрекетті жасағаны үшін кінәлі ме?

Tengrinews.kz тілшісі алқаби болған істе бес эпизод болды. Олар бойынша алқабилерге 33 сұрақ тұжырымдалды, оның ішінде жоғарыда аталған негізгі және қосымша сұрақтар бар.

Алқабилер залға оралғанда, төрағалық етуші судья оларды жариялайды. Осы кезде алқабилер де, процестің басқа да қатысушылары да оларды түрегеп тұрып тыңдайды.

Кеңесу бөлмесінің құпиясы: алқабилер қалай дауыс береді?

Сұрақтар тізімі жасалғаннан кейін судья мен 10 негізгі алқаби шешім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кетеді. Онда судья мен алқабилерден басқа ешкімнің болуына жол берілмейді.

Мұнда олар бүкіл процесс барысында алғаш рет судьямен ауызша сөйлесе алады. Еске салайық, бұған дейін оларға тек жазбаша жазбалар арқылы ғана байланысуға рұқсат етілген болатын.

Қазақстан сотындағы алқабилер. Иллюстрация: Ратмир Халиков арнайы Tengrinews.kz үшін

Бұл ретте судья қойылған сұрақтарға байланысты туындаған түсініксіз тұстар бойынша түсініктеме беруі тиіс.

Tengrinews.kz тілшісі кеңесу бөлмесінің құпиясын сақтауға міндетті болғандықтан, біз бұл процестің Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің (ҚПК) 656-бабында қалай сипатталғанын айтып береміз.

Судья алқабилер кеңесіне жетекшілік етеді, шешілуі тиіс сұрақтарды дәйекті түрде талқылауға қояды, жауаптар бойынша дауыс беруді өткізеді және дауыстарды есептейді.

Бұл қалай жүзеге асады?

Судья мен алқабилер дауыс беру үшін соттың мөрі басылған таза бюллетеньдер алады, олардың әрқайсында мынадай сөздер жазылған: "Өз арым, ұятым және ішкі сенімім бойынша менің тұжырымым..."

Олардың әрқайсы бюллетеньге сұрақтар тізіміндегі сұраққа жауап жазады. Жауап міндетті түрде түсіндірме сөзі бар болымды "иә" немесе болымсыз "жоқ" түрінде болуы тиіс. Мысалы, "иә, дәлелденді", "жоқ, дәлелденбеді", "иә, кінәлі", "жоқ, кінәлі емес".

Негізгі және қосымша сұрақтар бойынша дауыс беру жасырын және жазбаша түрде жүргізіледі. Судья мен алқабилер дауыс беруден қалыс қалуға құқылы емес. Сондай-ақ судья мен алқабилердің дауыстары тең екенін атап өткен жөн.

Иллюстрация: © Tengrinews.kz

ҚР ҚПК-нің 656-бабы 4-бөлігіне сәйкес, судья мен алқабилер өз бюллетеньдерін дауыс беру жәшігіне салады. Содан кейін судья алқабилердің қатысуымен дауыстарды есептейді, ал есептеу нәтижесін дереу сұрақтар тізімінде көрсетілген үш негізгі сұрақтың біріншісінің тұсына жазады.

Осындай тәртіппен алқабилер мен судья әрбір негізгі, содан кейін қосымша сұрақтар бойынша дәйекті түрде дауыс береді және әрқайсы үшін бөлек бюллетень толтырады. Естеріңізге сала кетейік, барлығы 10 алқаби бар, тағы екі қосалқы алқаби болады, бірақ олар дауыс беруге қатыспайды.

Алқабилер мен судьяның жауаптары жазылған бюллетеньдер конвертке салынып, мөрленеді, ол қылмыстық іс материалдарында сақталады.

Анықтама: ҚПК нормаларына сәйкес, егер үш сұрақтың әрқайсына көпшілік дауыс мақұлдап жауап берсе, айыптау үкімі қабылданды деп есептеледі. Өз кезегінде, егер қойылған негізгі сұрақтардың кез келгеніне алты немесе одан да көп адам теріс жауап берсе, ақтау үкімі қабылданды деп саналады. Егер құпия кеңеске қатысушылардың сегізі немесе одан да көбі мұндай шешімді қолдап дауыс берсе, 15 жылдан аса мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін. Ал өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы тек судья мен алқабилердің бірауыздан қабылдаған шешімі болған жағдайда ғана тағайындалады.

Үкім: алқабилер сотында ол қалай шығарылады?

Алқабилердің дауыстары есептелгеннен кейін судья қабылданған шешім туралы қаулы шығару үшін кеңесу бөлмесінен шығады. Осы уақыт ішінде алқабилер кеңесу бөлмесінде қалады.

Шамамен бір сағаттан кейін хатшы алқабилерді сот залына қайта шақырады. Олар бірінен соң бірі өз орындарына өтеді. Адвокат, сотталушы және прокурор осында. Артынша залда судья көрінеді, сондықтан бәрі қайтадан орындарынан тұрады.

Судья алқабилердің шешімі негізінде үкімді оқиды. Иллюстрация: Ратмир Халиков, арнайы Tengrinews.kz үшін

Ол отырмастан үкімді оқи бастайды. Біздің жағдайда - айыптау үкімі.

"Сотталушы ҚР ҚК-нің [...] бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаны үшін кінәлі деп танылсын және оған [...] түріндегі жаза тағайындалсын", - дейді судья бірқалыпты дауыспен.

Үкім жарияланып жатқанда алқабилер де, сотталушы да бір-бірінің көзіне қарамауға тырысады. Бәрі жанарын төмен салып тұр. Қалай болғанда да, біреудің кінәсі туралы шешім қабылдау - оңай жүк емес.

Содан кейін судья үкімді барлық тарапқа түсіндіреді де, отырысты жабық деп жариялайды. Алқабилер өз кезегінде сот хатшысына барып, қағаз түріндегі шақыртуларын алып, оларды жұмыс орындарындағы кадр бөлімдеріне өткізуге асығады. Бұдан бөлек, бәрі қатысқаны үшін төленетін ақыны соттың қашан аударатынын сұрастырып жатады.

Жиналған алқабилер сотталушыны залдан шығаруға кедергі келтіреді. Олардың нұсқаулығы бойынша, бөлмеде бөгде адамдар қалмауы тиіс.

"Құрметтілер, сот залынан шығыңыздар!" - деген дауыс етсіледі.

Алқабилер өзара сөйлесіп, дәлізге шығады.

"Мүмкін, бұл ол эмоцияға беріліп, бізге тап бермеуі үшін жасалған болар", - деп болжайды алқабилердің бірі.

Осы уақытта сотталушыны алып шығады, ол тура алқабилердің қасынан өтеді. Бірақ әлі де жерге қарап келеді. Шабуыл жасау ойында жоқ сияқты. Алқабилер төлемдер туралы барлық мәліметті хатшыдан нақтылау үшін сот залына қайта кіреді.

Анықтама: ҚР Жоғарғы соты Tengrinews.kz сауалына берген жауабында 2024 жылы алқабилердің еңбегіне ақы төлеудің жалпы шығыны, оның ішінде іссапар шығындарын өтеу 428 миллион теңгеден сәл асса, 2025 жылы - 497 миллион теңгені, ал 2026 жылы 537 миллион теңгені құрағанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Жоғарғы сот ел бойынша бір алқабиге берілетін орташа төлемді атай алмады, өйткені ол әр кез судьяның лауазымдық жалақысына, сондай-ақ алқабидің өзінің орташа күндік жалақысына байланысты жеке есептеледі.

Қазақстандағы алқабилер соты: жетілдіретін тұстар бар

Сонымен қатар, сот және заң саласы өкілдері арасында алқабилердің қатысуымен өтетін қазақстандық соттарды дамыту туралы пікірталастар жүріп жатыр.

Мәселен, 2026 жылдың маусымында Алматы қалалық адвокаттар алқасының адвокаты Дархан Дүйсембеков "Қазақстан Республикасындағы алқабилер соты: заңнаманы жетілдірудің өзекті мәселелері" атты мақаласында осы институтқа қатысты өз көзқарасын бөлісті.

"Егер таяуда ғана алқабилердің қатысуы қылмыстық сот ісін жүргізудің жалпы тәртібінен тыс ерекше жағдай ретінде қаралса, Қазақстан Республикасының 2022 жылғы 29 желтоқсандағы № 175-VII Заңында көзделген және 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілген өзгерістерден кейін, алқабилердің қатысуымен өтетін сот қылмыстық істердің анағұрлым кең ауқымында, соның ішінде аса ауыр қылмыстардың көпшілігі бойынша қолданыла бастады", - деп жазады Дүйсембеков.

Сонымен бірге, адвокат жүргізілген реформа құқық қолдану практикасының алдына жаңа сұрақтар қойды деп есептейді. Мысалы, заңгердің пікірінше, алқабилер сотының қазақстандық моделіндегі ең көп талас тудыратын мәселелердің бірі - үкім шығару кезінде кеңесу бөлмесіне кәсіби судьяның қатысуы болып қала береді.

"Алқабилер сотының болу мәні - адамның кінәлілігі туралы мәселені кәсіби заңгерлер мен азаматтар бірлесіп талқыламай, қоғам өкілдерінің өз бетінше және тәуелсіз шешуінде. Алқабилер сотының классикалық моделі бар мемлекеттердің көпшілігінде кәсіби судья кінәлілік мәселесін талқылауға қатыспайды және кеңесу бөлмесінде болмайды", - дейді Дархан Дүйсембеков.

Бірақ ол бұл мәселенің нақты бір судьяның адалдығына байланысты емес, керісінше құрылымдық сипатқа ие екенін нақтылады.

Иллюстрация: Ратмир Халиков арнайы Tengrinews.kz үшін

"Көптеген азамат үшін алқаби ретінде қатысу - алғашқы және, бәлкім, жалғыз тәжірибе болуы мүмкін. Олармен бірге кеңесу бөлмесінде көпжылдық тәжірибесі, арнайы білімі мен мәртебесі бар кәсіби судья отырады. Оның қатысуының өзі, тіпті ол үнсіз отырса да, талқылаудың бағытын еріксіз айқындап беруі мүмкін. Бұл - әлеуметтік психологияда топтық шешім қабылдау кезіндегі лауазымдық мәртебенің ықпалы (status presence effect) деп жақсы сипатталған құбылыс, ал қазіргі модель оны толығымен жоққа шығара алмайды", - деп түсіндіреді Дүйсембеков.

Адвокат төрағалық етуші судьяны процестен толықтай аластатуды ұсынбайды, тек алқабилер соты институтын дамыту шешім қабылдау кезінде алқаның дербестігін барынша күшейту жолымен жүруі керек деп санайды.

"Үкім шығару кезінде кәсіби судьяны кеңесу бөлмесінен шығаруды және алқабилердің өз төрағасын сайлауын заңнамалық тұрғыда бекіту мүмкіндігін талқылаған жөн. Бұл жағдайда қалыптасқан алқаның мәжбүрлі түрде таратылу қаупін барынша азайту мақсатында алқаның негізгі құрамын, мысалы, он бір адамға дейін көбейтіп, сонымен қатар қосалқы алқабилер санын екіден асыру орынды болады", - деп Дархан Дүйсембеков өз ұстанымын түсіндірді.

Сондай-ақ адвокат алдағы уақытта қылмыстық істі сотқа түспеген және сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында жатқан басқа іспен біріктіру үшін прокурорға қайтаруға тікелей тыйым салу қажет деп есептейді.

Бұл жерде алқабилер соты жүріп жатқанда, сотталушыға қатысты басқа да істер бар екені анықталып, істі басқаларымен біріктіру үшін прокурорға қайтаратын жағдайлар туралы сөз болып отыр. Мұндай тәжірибе тек алқабилер қатысатын соттарда ғана емес, басқаларында да қолданылады. Бірақ алқабилер үшін бұл қосымша қиындықтар тудырады, өйткені іс кері қайтарылғанда алқабилер таратылады, ал егер сотталушы тағы да алқабилер сотын таңдаса, барлық рәсімдерді қайтадан бастауға тура келеді.

"Тыйым сот ісін жүргізудің барлық нысандарына қолданылуы тиіс. Алқабилер сотына келетін болсақ, ҚПК-нің 646-бабына сәйкес алқабилер ант бергеннен кейін, алқаны таратуға әкеп соғатын кез келген негіз бойынша істі қайтаруға тек сотталушының қорғалуға деген конституциялық құқығы маңызды түрде бұзылған және ол істі қайтармайынша түзету мүмкін болмаған жағдайда ғана жол берілуі керек", - деп жазады Дүйсембеков.

Соттылықты кеңейту - маңызды қадам. Бірақ Дархан Дүйсембеков бұл реформаның өзі алқабилер сотын жетілдіру процесінің аяқталуы ретінде қарастырылмауы тиіс екеніне сенімді.

Адвокаттың пікірінше, соңғы жылдары алқабилер соты институты қылмыстық сот ісін жүргізудің қосалқы элементі болудан қалып, біртіндеп әділ сот талқылауын қамтамасыз етудің маңызды тетіктерінің біріне айналып келеді.

Анықтама: Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанның барлық бірінші сатыдағы соттары үкім шығарумен 25 990 қылмыстық істі қараған. Оның ішінде алқабилердің қатысуымен - 190 іс, яғни шамамен 0,7 пайыз. Осы 190 сот процесі бойынша 351 сотталушы өткен; 302 адам сотталып, 49 адам ақталған - бұл шамамен 14 пайыз болады. Осы жылдың алты айында бірінші сатыдағы соттар үкім шығарумен 13 450 қылмыстық істі қарады, оның ішінде алқабилердің қатысуымен - 70 іс, бұл шамамен 0,52 пайыз; 103 адам кінәлі деп танылып, 12 адам ақталды. Ақталғандардың үлесі 10,4 пайыз, ал сотталғандардікі 89,6 пайыз болды.