Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып түсініктеме береді..
Фото: Ғылым және жоғары білім министрлігі (архив)
ЮНЕСКО деректеріне сүйене отырып әзірленген Visual Capitalist рейтингінің жариялануы Орталық Азия елдерінде қызу талқыланды. Зерттеу нәтижесіне сәйкес, Қырғызстан білім беруге жұмсалатын мемлекеттік шығындардың ішкі жалпы өнімдегі (ІЖӨ) үлесі бойынша әлемдегі көшбасшы елдердің қатарына кірді. Бұл ел білім беруге ІЖӨ-нің шамамен 6,8 пайызын бағыттайды. Ал Қазақстан бұл мақсатқа ІЖӨ-нің шамамен 4,9 пайызын ғана жұмсайды.
Алайда бұл Қазақстанның білім беру жүйесі көрші елден әлсіз дегенді білдіре ме?
Рейтинг нені көрсетеді?Visual Capitalist рейтингі тек бір ғана көрсеткішке – білім беруге жұмсалатын мемлекеттік шығындардың ІЖӨ-дегі үлесіне негізделген. Мұндай тәсіл мемлекеттің бюджеттік саясатында білім беру саласының қаншалықты маңызды орын алатынын көрсеткенімен, білім беру жүйесінің нақты тиімділігін бағаламайды.
Зерттеуде мамандар даярлаудың сапасы, жоғары оқу орындарының бәсекеге қабілеттілігі, ғылыми зерттеулердің көлемі, шетелдік студенттердің саны, түлектердің еңбек нарығындағы сұранысы және университеттердің халықаралық беделі сияқты маңызды көрсеткіштер ескерілмеген.
Сондықтан бұл рейтингте Қырғызстанмен қатар Ботсвана, Алжир және бірнеше шағын арал мемлекеттері жоғары орын алса, АҚШ, Жапония, Оңтүстік Корея мен Сингапур әлдеқайда төмен орналасқан. Бұл аталған елдердің білім беру жүйесі әлсіз дегенді білдірмейді. Мұнда тек мемлекеттік шығындардың құрылымы мен ұлттық экономикалардың ауқымы әртүрлі екені көрініс тапқан.
Абсолюттік қаржыландыру көлемі басқа көріністі көрсетедіБілім беруге жұмсалатын шығындарды салыстырғанда олардың ІЖӨ-дегі үлесін ғана емес, нақты қаржыландыру көлемін де ескерген жөн.
Қазақстан экономикасының көлемі Қырғызстан экономикасынан әлдеқайда үлкен болғандықтан, ІЖӨ-дегі үлесі төмен болғанына қарамастан, мемлекет білім беру саласына әлдеқайда көп қаражат бөледі.
2025 жылы Қазақстанның білім беру саласына жұмсаған шығыны шамамен 6,7 трлн теңгені құрады. Ал көрсетілген білім беру қызметтерінің жалпы көлемі 6,99 трлн теңгеге жетті.
Салыстыру үшін айтсақ, Қырғызстан білім беру саласына 68,8 млрд сом бөлген. Қазіргі бағам бойынша бұл шамамен 470-500 млрд теңгені құрайды. Яғни Қазақстанның білім беруге бөлген қаражатынан 14 есеге жуық аз.
Демек, ІЖӨ-дегі үлесі төмен болғанымен, абсолюттік көрсеткіш бойынша Қазақстан білім беру жүйесіне әлдеқайда көп қаржы құяды. Бұл қаражат жаңа оқу ғимараттары мен жатақханалар салуға, зертханаларды жаңғыртуға, ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға және ауқымды білім беру жобаларын іске асыруға мүмкіндік береді.
Саннан сапаға қарайСоңғы бірнеше жылда Қазақстанның жоғары білім беру жүйесі ауқымды өзгерістерден өтті. Бұрын негізгі мақсат білімге қолжетімділікті кеңейту болса, бүгінде мемлекеттік саясат кадр даярлау сапасын арттыруға, университет ғылымын дамытуға және еліміздің әлемдік білім кеңістігіне ықпалдасуына басымдық беріп отыр.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елді Орталық Азияның академиялық және білім беру хабына айналдыру міндетін қойған болатын. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін ғылымды қаржыландыру көлемі ұлғайтылып, әлемнің жетекші университеттерінің филиалдары ашылуда, академиялық ұтқырлық бағдарламалары кеңейтіліп, заманауи ғылыми-зерттеу орталықтары құрылып жатыр.
2025-2026 оқу жылында еліміздің жоғары оқу орындарында 678,1 мың студент білім алып жатыр. Мемлекет 93 116 білім грантын бөлді. Оның ішінде 77 084 грант – бакалавриатқа, 13 229 грант – магистратураға, 2 803 грант – докторантураға арналған. Сонымен қатар Қазақстан университеттерінде әлемнің 100-ден астам елінен келген 31,5 мыңға жуық шетелдік студент білім алып жатыр.
Қазақстан – Орталық Азияның білім беру хабыFarabi university: ғылым, инвестиция және дамудың жаңа кезеңі
Жоғары білімді интернационалдандыру мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі болып қала береді. Соңғы реформалардың маңызды нәтижелерінің бірі – әлемнің жетекші университеттерін Қазақстанға тарту.
Мемлекет басшысының айтуынша, соңғы жылдары елімізде 33 шетелдік университеттің филиалы ашылды. Олардың қатарында МИФИ, Аризона университеті, Сорбонна университеті, Лотарингия университеті, Кардифф университеті, Де Монфорт университеті, Бейжің тіл және мәдениет университеті, сондай-ақ Лу Бань шеберханалары бар.
Әлемдік деңгейдегі жоғары оқу орындарының филиалдарын ашу студенттердің білім бағдарламаларын таңдау мүмкіндігін кеңейтіп қана қоймай, жастардың шетелге білім іздеп кетуін азайтуға да ықпал етеді.
Мысал ретінде Қазақстанның Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Cardiff University мен Heriot-Watt University университеттерін атады. Оның айтуынша, бұл оқу орындарының негізгі кампустарындағы оқу ақысы Қазақстандағы филиалдарымен салыстырғанда әлдеқайда жоғары.
Сонымен қатар Қазақстан шетелдік студенттер үшін барған сайын тартымды мемлекетке айналып келеді. Бұған дейін елімізде шамамен 31,5 мың шетелдік студент оқыса, Ғылым және жоғары білім министрлігінің соңғы дерегіне сәйкес олардың саны 35 мыңнан асты.
Саясат Нұрбектің мәліметінше, білім беру қызметтерінің экспорты отандық университеттерге 22 млрд теңге табыс әкелген. Алдағы уақытта министрлік шетелдік студенттер санын 100 мың адамға дейін жеткізуді жоспарлап отыр. Бұл Қазақстанның Орталық Азиядағы жетекші білім беру хабы ретіндегі позициясын нығайтуға мүмкіндік береді.
Педагог кадрларын даярлауЖоғары білімді дамыту педагог кадрларды даярлау жүйесін жаңғыртумен қатар жүргізіліп жатыр.
2023 жылы Дүниежүзілік банктің қолдауымен Финляндияның жетекші университеттері мамандарының қатысуымен педагогикалық білім беру жүйесіне ауқымды реформа жүргізілді. Соның нәтижесінде білім беру бағдарламалары толық жаңартылып, жаңа оқу жоспарлары әзірленді. Олар кезең-кезеңімен Қазақстанның жоғары оқу орындарына енгізіліп жатыр.
Реформаның алғашқы нәтижелерінің бірі ретінде Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде жасанды интеллект факультеті ашылды. Мұнда жасанды интеллект технологиялары және оларды білім беру процесінде қолдану бағыттары оқытылады.
Алдағы уақытта педагогтерді даярлаудың жаңартылған моделі еліміздің 40-тан астам университетінде енгізіледі.
Ғылым және жоғары білім министрлігінің пікірінше, халықаралық ынтымақтастықты дамыту, жетекші шетелдік университеттердің филиалдарын ашу, білім беру бағдарламаларын жаңарту және шетелдік студенттер санын көбейту Қазақстанда заманауи әрі бәсекеге қабілетті жоғары білім жүйесін қалыптастырудың және елдің Орталық Азиядағы жетекші білім орталығы мәртебесін нығайтудың негізгі тетігі болмақ.
Халықаралық ынтымақтастық кеңейіп келедіСонымен қатар отандық жоғары оқу орындарының халықаралық әріптестігі де қарқынды дамып келеді. Бүгінде еліміздің университеттері әлемнің 400-ден астам шетелдік оқу орнымен ынтымақтастық орнатқан.
Бірлескен жобалар қос диплом бағдарламаларын, студенттер мен оқытушылардың академиялық ұтқырлығын, ғылыми зерттеулер жүргізуді және заманауи зерттеу зертханаларын құруды қамтиды. Соңғы жылдары Ғылым және жоғары білім министрлігі АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Қытай, Оңтүстік Корея, Түркия және Еуропалық одақ елдерінің университеттерімен ондаған жаңа келісімге қол қойды.
Қазақстан әлемдік рейтингтердегі орнын нығайтып келедіFarabi university: ғылым, инвестиция және дамудың жаңа кезеңі
Жоғары білім сапасының тағы бір объективті көрсеткіші – халықаралық рейтингтер.
QS Asia University Rankings 2026 рейтингіне Қазақстанның 44 жоғары оқу орны енді. Әлемдік рейтингте әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Satbayev University және Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті сияқты еліміздің жетекші жоғары оқу орындары бар.
Сонымен қатар Қазақстанның 5 университеті беделді Times Higher Education әлемдік рейтингіне енді. Бұл – Орталық Азия елдері арасындағы ең үздік көрсеткіш.
Ғылымды мемлекеттік қолдау артып келедіЖоғары білімді дамыту ғылымды мемлекеттік қолдаудың күшеюімен қатар жүріп жатыр.
Қазақстан Үкіметінің мәліметінше, соңғы алты жылда республикалық бюджеттен ғылымды қаржыландыру көлемі алты есеге өсіп, 2025 жылы 252,5 млрд теңгеге жетті.
2024-2029 жылдарға арналған Ғылымды дамыту тұжырымдамасына сәйкес, онжылдықтың соңына қарай ғылыми зерттеулерге жұмсалатын шығынды ішкі жалпы өнімнің 1%-на дейін жеткізу жоспарланған.
Осы мақсатта мемлекет ғылыми жобаларды гранттық қаржыландыруды кеңейтіп, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруды қолдап, заманауи зертханалар мен инженерлік орталықтар құрып, салықтық жеңілдіктер арқылы бизнестің ғылымды қаржыландыруға қатысуын ынталандырып келеді.
Үкіметтің бағалауынша, мұндай тәсіл ғылым, білім және өндіріс арасындағы байланысты нығайтып, қазақстандық университеттердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға әрі әлемдік деңгейдегі мамандар даярлауға мүмкіндік береді.
Оқушылар халықаралық олимпиадалардың үздіктері қатарындаМектеп оқушылары да халықаралық білім бәйгелерінде жоғары нәтижелер көрсетіп келеді.
Оқу-ағарту министрлігінің мәліметіне сәйкес, 2024-2025 оқу жылында ұлттық құрама халықаралық пәндік олимпиадалар мен ғылыми жарыстарда 362 медаль жеңіп алды. Оның ішінде:
41 алтын медаль; 127 күміс медаль; 194 қола медаль.Сонымен қатар оқушылар 48 құрмет грамотасына ие болды. Яғни халықаралық жарыстарға қатысқан әрбір екінші оқушы елге жүлдемен оралған.
Жуырда өткен 56-халықаралық физика олимпиадасында (IPhO) әлемнің 85 елінен келген 381 үздік оқушы бақ сынады. Қазақстан құрамасының барлық 5 мүшесі алтын медаль иеленді.
Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, бұл – еліміздің IPhO олимпиадасына қатысқан 29 жыл ішіндегі ең үздік нәтижесі. Бұған дейін Қазақстан мектеп пәндері бойынша халықаралық олимпиадалардың ешқайсысында мұндай жетістікке қол жеткізбеген.
SCImago рейтингі: Қазақстан Орталық Азиядағы ғылыми көшбасшыға айналды
Білім беру саласына бөлінетін қаржының ішкі жалпы өнімдегі жоғары үлесі мемлекеттік саясаттағы басымдықтарды көрсеткенімен, бұл көрсеткіштің өзі ғана білім беру жүйесінің сапасын толық бағалай алмайды.
Неғұрлым объективті көрініс қаржыландыру көлемі, ғылымның дамуы, университеттердің халықаралық рейтингтердегі орны, шетелдік студенттердің саны, халықаралық ынтымақтастық деңгейі және оқушылардың халықаралық жетістіктері сияқты көрсеткіштердің жиынтығы арқылы қалыптасады.
Осы өлшемдер бойынша Қазақстан өз позициясын тұрақты түрде нығайтып, Орталық Азиядағы заманауи білім және ғылым орталығын қалыптастыру бағытындағы жұмысын жалғастырып келеді.