Tengrinews.KZ парақшасындағы ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабар таратты..
1992 жылдың қазанында құрылғанына жыл да толмаған Қазақстан БҰҰ мінберінен бүкіл Азияға тұрақты түрде бас қосып, кеңесіп тұруды ұсынды.
Өңірдегі көптеген елге тек өзара іс-қимыл ғана емес, сонымен қатар бір-біріне деген қарапайым сенім де жетіспейтін еді. Сондықтан бұл шара Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес (АӨСШК) деп аталды.
Содан бері 34 жыл өтті, ал әлемдегі сенім мәселесі әлдеқайда күрделене түсті. Бакуде өткен АӨСШК-нің жетінші саммитіне президенттер, премьер-министрлер, бір әмір мен министрлер жиналды. Қасым-Жомарт Тоқаев форумның маңыздылығы қазір үлкен сыннан өтіп жатқанын атап өтті. 29 елдің арасындағы сенімді өлшеу қиын. Бірақ екі ел арасындағы сенімді нығайту оңайырақ: саммиттен кейін Қазақстан мен Әзербайжан Каспий түбімен ұзындығы 380 шақырым болатын интернет-кабель тартты. Толығырақ - Tengrinews.kz тілшісінің репортажында.
Кім кіммен кеңесіп жатыр?14 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаевты ұшақ баспалдағынан Әзербайжан премьер-министрінің орынбасары Самир Шарифов қарсы алды. Қазақстан Президентінің сапары мемлекеттік емес, жұмыс сапары болды. Саммиттің барлық қонағы осылай қарсы алынды: бұл күндері Баку әуежайы Әзербайжан вице-премьерлерінің жауапкершілік аймағына айналды.
Қасым-Жомарт Тоқаев Бакуге 14 қазан кешке ұшып келді. Ақорда баспасөз қызметінің фотосы
Жиналғандардың құрамы да, лауазымы да қызықты болды. Үндістанның атынан сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік министр Кирти Вардхан Сингх, ал Пәкістаннан елші Касим Мохиуддин қатысты. Ресей, Қытай және Түркия СІМ басшыларын жіберді: Сергей Лавров, Ван И және Хакан Фидан. Қатардан әмір Тамим бен Хамад Әл Тани ұшып келді.
Катар әмірі Тамим бен Хамад Әл Тани. Ақорда баспасөз қызметінің фотосы
Орталық Азия елдері толық президенттік құрамда келді: Шавкат Мирзиёев, Садыр Жапаров, Эмомали Рахмон, Сердар Бердімұхамедов және Қасым-Жомарт Тоқаев.
АӨСШК саммитінде елдер саны арта түсті: Лаос форумның 29-шы мүшесі ретінде қосылды. Енді Жерорта теңізінен Тынық мұхитына дейінгі елдер өзара кеңеседі.
Тағы оқыңыз: Бауырластық байланыс орнады. Лаос президенті Қазақстанға не үшін келді?
Израиль, Палестина және Иранның бір залда отыруы - АӨСШК-нің не үшін құрылғанын жақсы айғақтайды. Бакуге Израиль президенті Ицхак Герцог келді, Иран атынан сыртқы істер министрінің орынбасары Казем Гарибабади, ал Палестинадан СІМ басшысы Варсен Агабекян Шахин қатысты.
Шындығында, бір үстел басында отыру әрдайым мүмкін бола бермейді. Сөйленген сөздердің бірінде 10-нан астам елдің өкілдері орындарынан тұрып, залдан шығып кетті. Дегенмен, Баку декларациясы соңында ешқандай қарсылықсыз қабылданды.
АӨСШК саммитіндегі үстелдің ортасына жасыл арал сыйып кеткен, ал келесі бетте сөйлеп жатқандар экрандардан көрсетілді. Ақорда баспасөз қызметінің фотосы
Әлемдік дипломатия соңғы уақытта белгісіздік туралы жиі айта бастады. Жарты жыл бұрын бұл Анталия дипломатиялық форумының негізгі тақырыбы болды, сол кезде Қасым-Жомарт Тоқаев та бұл туралы өзгеше сөздермен айтқан еді. Бакуде бұл әңгіме атауында "сенім" сөзі бар форумда жалғасты.
Бакудегі Конгресс орталығының холлында. Фото: ©️ Tengrinews.kz / Айсұлтан Құлшманов
Әзербайжандық саясаттанушы Ильгар Велизаде журналистермен сұхбатында көпшіліктің "мәселелер шешілмей жатса, кездесудің не қажеті бар?" деген сұрақ қоятынын мойындады. Оның күмәнмен қарайтындарға берген жауабы: "Егер кездесулер, келіссөздер мен диалог мүлдем болмаса, не боларын елестете аласыз ба?". Бірақ оның айтуынша, тек әңгіме аздық етеді: шешімдердің орындалуын қадағалайтын тетіктер қажет.
Бұл туралы Қасым-Жомарт Тоқаев та саммитте айтты. Оның баяндамасындағы негізгі ойлардың бірі: мәлімдемелерден нақты іске көшетін уақыт жетті.
Бес сөйлемдегі сенімҚазақстан Президенті саммит қожайыны Ильхам Алиевтен кейін екінші болып сөз сөйлеп, баяндамасын ағылшын тілінде жасады. Әзербайжанға қонақжайлылығы мен төрағалығы үшін алғыс айта келе, ол АӨСШК-нің Қазақстан үшін маңыздылығына тоқталды.
- Қазақстан үшін бұл кеңестің маңызы ерекше. Осыдан отыз жылдан астам уақыт бұрын біздің еліміз осынау алып өңірде өзара сенімді нығайту және қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында осы форумды құру туралы бастама көтерді. АӨСШК-ге мүше мемлекеттер Азия аумағының қазірдің өзінде 90 пайызын қамтиды және жер шары халқының жартысынан астамын құрайды. Халықаралық институттардың бәрі бірдей өз қызметінің мұндай ауқымдылығымен мақтана алмайды, - деп атап өтті Қасым-Жомарт Тоқаев.
Форумның маңыздылығы неге қазір сынға түсіп жатқанын Қасым-Жомарт Тоқаев нақты цифрлармен түсіндірді.
- 2025 жылы әлем Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең көп қарулы қақтығыстарға тап болды. Бұл қақтығыстардың құны тек статистикалық көрсеткіштермен емес, адам өмірімен өлшенеді. Бір жылдың ішінде 20 қарулы қақтығыс кезінде 37 мыңнан астам бейбіт тұрғынның қаза тапқаны расталды. 117 миллионнан астам адам мәжбүрлі қоныс аударушылар қатарында болса, 266 миллион адам азық-түлік тапшылығын көріп отыр. Сондықтан Азияға бұдан да күшті институттар қажет екені анық, - деді Қазақстан Президенті.
Қасым-Жомарт Тоқаев АӨСШК саммитінде. Ақорданың баспасөз қызметінің фотосы
Тоқаев не істеу керектігін де ұсынды. Оның айтуынша, алғашқы қадам превентивті дипломатия болуы мүмкін.
- Бейбітшілік орнату дағдарыстардың алдын алуы тиіс. Қақтығысты болдырмау, өршіп тұрған текетіресті реттеуге қарағанда әлдеқайда тиімді әрі арзанға түседі, - деп атап өтті Қасым-Жомарт Тоқаев.
Тоқаевтың тағы бір ұсынысы жасанды интеллектке қатысты болды. Қазіргі уақытта АӨСШК жұмысының бес бағыты бар: әскери-саяси, жаңа сын-қатерлер мен қауіптер, экономика, экология және гуманитарлық сала. Президент алтыншы бағытты қосуды ұсынды.
- ЖИ-агенттердің қорғаныс механизмдерін айналып өтіп, сыртқы жүйелерге рұқсатсыз кіру жағдайлары тіркелді. Жасанды интеллектің дамуы адамзаттың оған тиімді бақылау жүргізу қабілетінен озып кетпеуі тиіс. Сондықтан сенім білдіру шаралары цифрлық салаға да таралуы керек, - деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Үшінші ұсыныс жолдарға қатысты болды. Тоқаев АӨСШК-нің көліктік өзара байланыс стратегиясын әзірлеуді және өңірдегі негізгі бағыттарды: Қытайдың "Бір белдеу, бір жол" бастамасынан бастап, Қытайдан шыққан жүктер Қазақстан мен Каспий арқылы Еуропаға өтетін Орта дәлізді зерттеуді ұсынды. Каспий арқылы электр энергиясы да тасымалдануы тиіс. Қазақстан, Әзербайжан және Өзбекстан үш елдің энергия жүйелерін біріктіретін, кейін Қара теңіз арқылы еуропалық нарықтарға шығатын жасыл энергетикалық дәліз туралы келісімге қол қойды. Сонымен қатар Баку - Тбилиси - Джейхан құбыры арқылы тасымалданатын қазақстандық мұнайдың көлемі артады, ол да сол жаққа Каспий арқылы өтеді.
Қытай Сыртқы істер министрі Ван И. Ақорданың баспасөз қызметінің фотосы
Бірақ Тоқаевтың айтуынша, Каспийді сақтап қалу да маңызды. Су мәселесі жалпы күрделі: Азия-Тынық мұхиты аймағында әлем халқының 60 пайызы тұрады, ал мұндағы су ресурстары әлемдік қордың тек 35 пайызын ғана құрайды. Бұл жерде бір адамға шаққандағы су мөлшері планетаның кез келген нүктесінен аз. Сондықтан Тоқаев АӨСШК Су серіктестігін құруды ұсынды.
Ал осы жұмыстармен айналысатын мамандар болуы үшін Тоқаев АӨСШК-нің адам капиталы саласындағы серіктестігін ұсынды: Қазақстан АӨСШК елдерінің студенттеріне стипендиялар мен ғалымдарына зерттеу гранттарын беруге дайын.
Қазақстан Президенті Әзербайжан мен Арменияның татуласуын да қолдады: оның айтуынша, бұл Шығыс пен Батыс арасында көпір салуға мүмкіндік береді.
Ортақ үстелден тысОртақ отырыстан бөлек, сол күні Тоқаевтың жеке кездесулері де болды. Қатар Әмірі Тамим бен Хамад Әл Танимен бірлескен инвестициялық және энергетикалық жобалар туралы, ал Израиль Президенті Ицхак Герцогпен сауда және инвестиция мәселелерін талқылады. Герцог өзінің сәуір айындағы Астанаға жасаған сапарын еске алды.
Қасым-Жомарт Тоқаев пен Ицхак Герцог. Ақорданың баспасөз қызметінің фотосы
Екі тараппен де Таяу Шығыстағы жағдай талқыланды. Герцогпен сөйлесу барысында Тоқаев Қазақстанның ұстанымын растады: шиеленісті азайтып, қақтығыстарды тек дипломатиялық жолмен реттеу қажет.
Саммит иесі Ильхам Әлиевпен қаржы және байланыс мәселелері сөз болды. Президенттер Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы тауар айналымын бір миллиард долларға жеткізу ниетін қуаттады.
Сол күні Бакуде Орта дәлізге қатысты нақты құжатқа қол қойылды. Тоқаев пен Әлиевтің қатысуымен Қазақстан мен Әзербайжан оны дамыту туралы келісіммен алмасты.
Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамыту үшін ынтымақтастық туралы келісіммен алмасу рәсімі. Ақорданың баспасөз қызметінің фотосы
Енді екі ел инфрақұрылымды бірлесіп кеңейтіп, теміржол, порттар мен шекарадағы кедергілерді жоюы, сондай-ақ цифрлық жүйелерді өзара байланыстыруы тиіс.
Ал содан кейін екі ел әлгі кабель мәселесіне көшті.
Сенімді қалай өлшеуге болады?Кездесуден кейін президенттер жаңа байланыс желісін бірге іске қосты. Бұл - Каспий табанымен өтіп, Қазақстан мен Әзербайжанды жалғайтын ұзындығы 380 шақырымдық кабель. Бұған дейін Каспий түбімен ешқандай кабель өтпеген болатын.
Кабель Қытайдың оңтүстігіндегі зауытта жасалған. Салмағы 600 тонна және оны кесуге болмайды: ол тұтас болуы тиіс. Әдетте мұндай кабельдер теңіз арқылы тасымалданады, бірақ Каспий - тұйық теңіз, сондықтан оны құрлықпен, үш алып платформамен Азияның жартысын басып өтіп жеткізуге тура келді. Оны орнату жұмыстары да оңай болған жоқ: Каспий суы суық, сүңгуірлер үшін жылына тек екі ай ғана қолайлы жағдай болады.
Тоқаев пен Әлиев Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін іске қосты. Ақорданың баспасөз қызметінің фотосы
Қазір Орталық Азияға интернет негізінен Қазақстан арқылы, Қытай мен Ресейден келетін кабельдермен жетеді. Енді Әзербайжан арқылы Еуропаға тағы бір жол пайда болды. Еуропаның ірі тораптарына дейінгі сигнал шамамен екі есе жылдамдауы тиіс. Жыл соңына дейін желі бапталып, оның тиімділігі келесі жылдың басынан ерте сезілмейді, деді журналистерге "Қазақтелеком" басшысы Бағдат Мусин.
- Ең бастысы - бұл жаңа тұпатты дәліз. Бұл жай ғана көлік дәлізі емес, қазіргі заманға, цифрландыру дәуіріне сай келетін мүлдем жаңа дүние. Бұл - ынтымақтастықтың түбегейлі жаңа форматы, Орта дәліздің өзіндік цифрлық бейнесі, - деп атап өтті Қасым-Жомарт Тоқаев іске қосу рәсімінде.
Сол күні кешке Қазақстан Президенті Никол Пашинянның шақыруымен Ереванға - БҰҰ-ның биоалуантүрлілік жөніндегі COP17 конференциясы аясындағы көшбасшылардың биоалуантүрлілік жөніндегі саммитіне келді.
Сенімнің өлшемі тек кабельдің шақырымдарымен ғана шектелмейтіні белгілі болды. Ол кейде Бакуден Ереванға ұшатын кешкі рейспен де өлшенеді.
Авторы: Айдос Құлшыманов
Дайындаған: Нұрила Достар
Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз
Қосу