PhD көбейді, бірақ ғылым алға жылжып жатқан жоқ: Себеп неде?

Egemen.KZ парақшасындағы деректерге сәйкес, Qazaq24.com ақпарат таратты..

Сарапшы, PhD, Astana IT University ассистент-профессоры Бақытжан Сәриевтің пікірінше, Қазақстанда жас ғалымдарға арналған гранттар мен қолдау бағдарламалары болса да, жүйе тұрақты түрде бәсекеге қабілетті зерттеушілерді шығара алмай отыр. Басты кедергі – ғылыми мансап жолының нақты құрылмауы, деп хабарлайды Egemen.kz.

Фото: seds.nu.edu.kz

Сарапшының айтуынша, Қазақстанда «нағыз ғылым магистратурадан кейін басталады» деген ескі түсінік бар. Әлемнің алдыңғы қатарлы университеттерінде бакалаврлар бірінші курстан бастап зертханада нақты міндеттер алады және ғылыми мақалаларға автор ретінде қатысады.

«Бізде магистратураға келген студент ғылыми мақала қалай жазылатынын, гипотезаны қалай қою керегін білмейді. Содан кейін екі жыл магистратура, үш жыл докторантура ішінде дайын зерттеуші болуды талап етеміз. Бұл мүмкін емес», дейді сарапшы.

Сарапшы жас ғалымдарды ерте жастан зертханаға тартуды маңызды деп санайды. Оның айтуынша, студентті бірінші-екінші курстан бастап командаға алу керек. Дағдысы аз болса да, ғылымды түсінбесе де тәжірибе жинауы маңызды, кадр солай өседі. Сондай-ақ студентті ерте жастан жарияланым жобаларына қосу олардың мотивациясын арттырады және зерттеушілік ойлауын қалыптастырады.

Қазақстан ғылымында ұрпақ алмасу мәселесі де өзекті. Б. Сәриевтің сөзінше, зертханалар мен университеттер арасында көлденең байланыс әлсіз, әр жетекші кадрды нөлден бастап өсіреді. Оның түсіндіруінше, дайын мамандар жүйеден кетіп жатады, себебі топтар арасында ашық көшу тетігі жоқ. Бір ментордан екіншісіне «тәрбиеленген» студентті беру мәдениеті қалыптаспаған.

Сарапшы гранттық қаржыландыру мен бағдарламалық-мақсатты қаржыландыруды PhD көрсеткішіне қатаң байлау ғылымға зиян тигізетінін де ескертті.

«Жоба шартына бес PhD дайындау деп жазылады. Егер үш жылда екі мықты доктор шығарсаң, бірақ бесеу болмаса, жоба орындалмаған болып саналады. Нәтижесінде дайын емес адамдар келеді, кейде жетекшілер диссертацияны өздері жазады. Қағаз жүзінде халықаралық дәреже бар, бірақ зерттеушілік дағды жоқ», дейді Бақытжан Сәриев.

Сарапшының пікірінше, жоба жетекшісі квота бақылаушы емес, ментор болуы тиіс. Оның міндеті – жас зерттеушіні өсіру, есеп үшін сан жинау емес. Қазақстанға есеп үшін «штампталған» докторлар емес, әлемдік деңгейдегі зерттеушілер керек. PhD бойынша квоталық тәсілден бас тарту және студенттерді ерте жастан шынайы ғылымға тарту ғана шын мәнінде ғалым өсіретін экожүйе құра алады.