“Психотерапия бұл конвейер емес“: Қазақстандағы психологтар жаңа заң туралы не ойлайды?

Tengrinews.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабарлайды..

Қазақстанда жаңадан қабылданған "Психологиялық қызмет туралы" заңда жазылған психологтарға арналған ережелер кәсіби қоғамдастықтың бір бөлігін алаңдатып отыр.

Практик мамандар мемлекеттік тізілім мен сертификаттау клиенттерді біліксіз көмектен жоспарланғандай қорғай алмайды, керісінше - тәжірибелі мамандарды нарықтан ығыстырып шығаруы мүмкін деп қауіптенеді.

Жаңа ережелерді әзірлеп жатқан Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі болса, бұл талаптар мамандықты ретке келтіруге және мұндай қызметтердің сапасын арттыруға мүмкіндік береді деп есептейді. Тәуелсіз мамандар қандай қауіп туралы айтып отырғанын Tengri Health тілшісі анықтап көрді.

Психологтар туралы жаңа заң: ол не үшін қабылданды?

Сонымен, 2026 жылғы 2 шілдеде Қазақстанда алғаш рет "Психологиялық қызмет туралы" жеке заң қабылданды. Авторлардың айтуынша, ол осы салада тәртіп орнатуы тиіс. Заң қыркүйектің басында күшіне енді.

Заңда психологтардың мемлекеттік тізілімін жасау, олардың білімі мен біліктілігіне қойылатын бірыңғай талап, сондай-ақ сертификаттаудан өту қарастырылған. Ең көп сұрақ тудырып отырған екі өзгеріс:

1. Мемлекеттік тізілім

Психологтарға мемлекеттік тізілімге тіркелу үшін бір жыл уақыт берілді - өтпелі кезең 2027 жылдың қыркүйегіне дейін жалғасады. Тізілімге енбегендердің барлығы өзін психолог деп атауға және осы мамандық бойынша жұмыс істеуге құқылы болмайды.

2. Міндетті сертификаттау

Қабылдау жүргізетін барлық психолог 2028 жылғы 1 қаңтарға дейін сертификаттаудан өтуі тиіс.

Қазіргі уақытта көптеген маман жеке практика, соның ішінде онлайн түрде айналысады. Оларға қатысты осы уақытқа дейін бірыңғай бақылау болған емес, тіпті мемлекеттік органдар елде нақты қанша психолог жұмыс істейтінін білмейді.

"Психологтардың бірыңғай мемлекеттік тізілімі әлі қалыптасқан жоқ. Тіркеуге және кейінгі сертификаттауға жататын мамандардың саны туралы нақты мәліметтер тиісті ақпараттық база құрылып, тіркеу жүргізілгеннен кейін ғана белгілі болады", - деп жауап берді Еңбекмині Tengri Health басылымының нарық ауқымы туралы сауалына.

Тіркеу және сертификаттау: айырмашылығы неде?

Заңды енгізудің көптеген тетіктері әлі нақтыланбаған.

Редакция сауалына берген жауабында Еңбекмин психологтарға қойылатын жаңа талаптарға қатысты ережелер әлі әзірленіп жатқанын хабарлады.

Дегенмен психологтарды жұмысқа жіберудің жаңа жүйесі екі негізгі элементтен тұратыны белгілі болды: мемлекеттік тізілімде тіркелу және сертификаттау. Бұл екеуі екі бөлек процедура екенін тағы да атап өтейік.

Мемлекеттік тізілім Қазақстанда жұмыс істейтін психологтардың бірыңғай электрондық базасына айналуы тиіс.

Оған жеке практикамен айналысатын мамандар, жалдамалы қызметкерлер және мемлекеттік ұйымдардың, мысалы, мектептердің қызметкерлері кіреді.

Бұл тізілімге ену үшін психология саласындағы жоғары немесе жоғары оқу орнынан кейінгі білімнің не ғылыми дәреженің бар екенін растау қажет болады. Сондай-ақ базада жұмыс орны, біліктілік деңгейі, оны арттыру және сертификаттау туралы мәліметтер сақталады.

Сертификаттау - жеке процедура, ол психологтың кәсіби біліктілігінің стандарт талаптарына сәйкестігін растауы тиіс.

Мұндай бағалауды кім жүргізетіні, қандай критерийлер бойынша бағаланатыны және психологияның әртүрлі бағыттарының ерекшеліктері қалай ескерілетіні әзірге белгісіз.

"Аталған бап 2028 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілетіндіктен, қазіргі уақытта міндетті сертификаттаудан өту, оның құны және нақты өткізу тәртібі туралы айту ерте. Сертификаттау тәртібі кәсіби біліктіліктерді тану саласындағы заңнамамен айқындалатын болады", - деп түсіндірді Еңбекмин Tengri Health-ке.

Алайда процедура туралы әлі аз білгенімен, практик психологтардың негізгі қаупін мемлекеттік тізілім емес, дәл осы сертификаттау тудырып отыр.

Психологтарды даярлауға қандай талаптар қойылады?

Мәселе мынада: сертификаттау мамандарды бірыңғай кәсіби стандарт бойынша бағалауды көздейді, ал психологиялық практиканың әртүрлі бағыттары әртүрлі принциптерге, әдістерге және дайындық талаптарына негізделген.

Мысалы, Еңбекмин бізге "Психологиялық қызмет туралы" заңның 14-бабында психологтарға арналған кәсіби стандартты әзірлеу қарастырылғанын түсіндірді.

"Ол мамандарды даярлаудың деңгейі мен мазмұнына, олардың қызмет бағыттарына және психологиялық көмек көрсету үшін қажетті құзыреттерге қойылатын бірыңғай талаптарды белгілеуі тиіс", - делінген біздің сауалымызға берілген жауапта.

Психологтар кәсіби дайындықты психология бойынша бейінді кафедралары бар жоғары немесе жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында алуы тиіс, ал біліктілікті бес жылда кемінде бір рет арттыруы қажет.

"Мамандарға қойылатын нақты талаптар, олардың біліктілігін растау тәртібі мен тиісті процедуралар әзірленіп жатқан жеке нормативтік құқықтық актілермен айқындалуы тиіс", - деп хабарлады ведомство.

Психолог, Just Support қорының жетекшісі Светлана Богатырёваны мемлекет тек жалпы қауіпсіздік талаптарын тексере ме, әлде нақты әдістерді меңгеру деңгейін де бағалай ма деген мәселе алаңдатады.

"Егер әңгіме қауіпсіздік пен этикаға қатысты жалпы талаптар туралы болса, олар ортақ болуы мүмкін. Бірақ мемлекет нақты тәсілдерді меңгеру деңгейін бағалағысы келсе, онда әртүрлі бағыттағы мамандарды тексеретіндей жеткілікті құзыретке кім ие деген сұрақ туындайды?"

Светлана Богатырева

психолог

Богатырёваның әріптесі - интегративті психолог, арт-терапевт Анастасия Лях әртүрлі бағыттағы мамандардың жұмысы іс жүзінде қаншалықты ерекшеленетінін түсіндіреді.

Мысалы, жақын адамынан айырылу кезінде когнитивті-мінез-құлық терапеві адамның ойында тұрып қалған жайттарға және оның күйін тұрақтандыруға көмектесетін күнделікті әрекеттерге басымдық береді. Психоаналитик - сезімдер мен ішкі толғаныстарға, ал гештальт-терапевт өз бағытының құралдарын қолданады, оның ішінде аяқталмаған күйзелістермен жұмыс істейді.

"Базалық университеттік білім негізінен теориялық білім береді, ал психолог нақты құралдарды практиканы, супервизия мен интервизияны қамтитын қосымша мамандану кезінде меңгереді. Сондықтан теорияны қайта тексеру маманның клиенттермен қауіпсіз жұмыс істеуге дайындығын анықтауға мүмкіндік бермейді", - дейді Анастасия Лях.

Анықтама: Супервизия мен интервизия - психологтар мен психотерапевтерді кәсіби қолдау формалары. Супервизия маманның өз жұмысын тәжірибелі әріптесі - супервизормен бірге талдауын көздейді: мұнда күрделі жағдайлар, әдістер, кәсіби қиындықтар, шекаралар мен ықтимал қателіктер талқыланады. Интервизия - ұқсас талдау түрі, бірақ ол тәлімгерсіз, кәсіби деңгейі шамалас әріптестер тобында өтеді: қатысушылар практикадағы жағдайларды талқылайды, тәжірибе бөліседі және ықтимал тәсілдерді ұсынады. Екі форма да жұмыс сапасын арттыруға, кәсіби тәуекелдерді байқауға және эмоционалдық жүктемені азайтуға көмектеседі.

Тағы бір тәжірибелі психолог, гештальт-терапевт Виктория Князева сертификаттауды қосымша рұқсат деңгейі ретінде қарастырады:

"Егер маман біліктілігін дипломмен растап, мемлекеттік тізілімге енген болса, сертификаттау не үшін қажет? Психотерапияның әр бағытында білімді тексерудің өзіндік жүйесі қалыптасқан. Сертификатты тек оқудан өту арқылы алу мүмкін емес, жүйеде маман орындауы тиіс талаптардың тұтас тізбесі бар".

Психологтардың мемлекеттік тізілімі: оған қандай ақпарат енеді және оның тәуекелдері қандай?

Еңбек министрлігі қазіргі уақытта психологтардың мемлекеттік тізілімін жүргізу ережелерін әзірлеп жатыр. Дегенмен редакция иелігіне құжаттың толық нұсқасы түсті.

Біз психологтар тізіліміне кімдер енетінін, қазақстандықтар олар туралы қандай ақпаратты көре алатынын және маманға қандай жағдайларда жұмыс істеуге тыйым салынуы мүмкін екенін егжей-тегжейлі баяндаған болатынбыз.

Мемлекеттік тізілім ашық және жабық бөлімдерден тұрады.

Көпшілікке қолжетімді бөлімде мыналар жарияланады:

психологтың аты-жөні, тұратын аймағы, таңдаған мамандануы, жазбаның мәртебесі - қолданыстағы, тоқтатылған немесе шығарылған.

Тек мамандарға қолжетімді толық базада мынадай мәліметтер болады:

білімі туралы мәліметтер, жұмыс орны, біліктілік деңгейі және оны арттыру туралы ақпарат, 2028 жылдан бастап - сертификаттаудан өткені туралы мәлімет.

Тізілім ережелерінің жобасында психологиялық қызметтің 17 бағыты қарастырылған.

Құжатта психологтың ықтимал 17 бағыттың ішінен бір немесе бірнеше мамандануды өз бетінше көрсете алатыны айтылған. Бұл жайт та қауіп туғызып отыр.

Богатырёваның пікірінше, егер растау тек дипломдар мен оқу туралы сертификаттармен ғана шектелсе, тізілім маманның мәлімделген бағытты қаншалықты меңгергенін және практикаға дайындығын көрсете алмайды.

"Мамандану да тек құжаттармен расталатын болуы әбден мүмкін. Бірақ сертификаттың болуы адамның қажетті практикалық дағдыларға ие екенін білдірмейді", - дейді Светлана Богатырёва.

Оның пайымдауынша, дипломдар мен сертификаттарды ұсыну - маманды тексерудің алғашқы кезеңі ғана. Жекелеген психологиялық бағыттар аясында құзыреттілікті бағалаумен әдетте кәсіби қауымдастықтар айналысады.

Олар тек оқу туралы құжаттарды ғана емес, сонымен қатар практикалық дайындықты, супервизиядан өтуді және кәсіби емтихандардың нәтижелерін де ескереді.

Богатырёваның пайымдауынша, егер осы жайттар ескерілмесе, психологтың базада болуы оның клиенттермен қауіпсіз әрі сапалы жұмыс істеу қабілетіне кепіл бола алмайды.

"Біз клиенттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы көп айтамыз, бірақ мамандардың да мүддесін ескеру қажет. Ресми процедураның салдарынан нақты дағдылары талапқа сай келмейтін адамдар біліктілігін растап, ал тәжірибелі мамандар бюрократиялық талаптарды орындай алмай қалуы мүмкін", - дейді біздің сұхбаттасушымыз.

Анастасия Лях тағы бір факторға назар аударады: жоғары оқу орнындағы білім мен практиканың арасында айырмашылық болуы мүмкін.

"Мысалы, мен жоғары оқу орнын 16 жыл бұрын бітірдім және содан бері тәжірибе жинақтап келемін. Өз жұмысымда базалық теориялық анықтамаларға емес, ең алдымен заманауи әдістер мен практикалық дағдыларға сүйенемін. Осы жылдар ішінде ғылым мен практика айтарлықтай алға жылжыды, ал көптеген жоғары оқу орындарының бағдарламалары әлі күнге дейін ескірген тәсілдерге негізделген".

Анастасия Лях

интегративті психолог, арт-терапевт

Оның пікірінше, психологиялық көмек көрсету саласына реттеу енгізу идеясының өзі дұрыс, бірақ таңдалған құралдар бұл саланың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін ескермейтіндей әсер қалдырады.

"Жаңа ережелер адамдарды алаяқтардан қорғай қоюы екіталай. Арман марафондарын, эзотерикалық және энергетикалық практикаларды сататындар өздерін психолог деп атауды тоқтатып, жаңа атаулар ойлап тауып, жұмысын жалғастыра береді. Ал заңның негізгі талаптары дәл осы кәсіби психологтарға бағытталады", - деп пайымдайды ол.

Жаңа ережелер бойынша психологтар қандай қызметтерді көрсете алмайды?

Еңбек министрлігі біздің сауалымызға берген жауабында заңның психологқа тікелей тыйым салатын тұстарын нақтылады:

медициналық диагностика жүргізуге, дәрі-дәрмектік ем тағайындауға, психоактивті заттар мен санаға әсер ететін әдістерді қолдануға, медициналық араласуды қажет ететін психикалық және мінез-құлық бұзылыстары бар адамдарға психологиялық көмек көрсетуге.

"Мұндай жағдайларда психолог міндетті түрде психиатр дәрігерге баруды ұсынуы тиіс", - дейді министрліктегілер.

Біздің сарапшыларымыз психологтардың менталды денсаулығына байланысты диагнозы бар клиенттермен жұмысына қатысты тармаққа ерекше назар аударады.

Тәжірибеші психолог, гештальт-терапевт Виктория Князева мұндай тәсілге түбегейлі қарсы. Оның айтуынша, бұл - қазіргі заманғы менталды денсаулыққа көмек көрсету түсінігіндегі өрескел қателік.

Дәрілер мидың биохимиясы деңгейіндегі өткір симптомдарды басады, бірақ тұлғаның құрылымын өзгертпейді, адамды жаңа мінез-құлық үлгілеріне үйретпейді және өз диагнозымен өмір сүруге бейімделуіне көмектеспейді.

"Егер мұндай клиенттерді терапиядан шеттетсек, біз оларды оқшауланған күйде тек дәрі-дәрмектермен ғана қалдырамыз. Психолог клиникалық диагноз қоймайды және рецепт жазбайды, бірақ дәл осы психологиялық жұмыс адамға өз жағдайының тетіктерін түсінуге, жақындарымен салауатты қарым-қатынас орнатуға және өмір сүру сапасын қалпына келтіруге үйретеді".

Виктория Князева

гештальт-терапевт

Анастасия Лях бұл пікірмен келіседі. Ол менталды бұзылыстары бар клиенттермен тек клиникалық психологтар ғана емес, басқа мамандар да жұмыс істей алады деп санайды.

"Бірқатар психотерапиялық тәсілдердің мұндай жағдайлардағы тиімділігі дәлелденген, ал осы әдістер бойынша мамандарды даярлау осындай күйлермен жұмыс істеуді қарастырады. Әрине, бұл психиатрмен өзара байланыста және қажет болған жағдайда дәрі-дәрмектік еммен қатар жүруі тиіс", - дейді ол.

Анықтама: Клиникалық психолог психикалық және соматикалық ауруларға байланысты психологиялық қиындықтарға маманданады. Ол тереңдетілген диагностика жүргізе алады, мазасыздық және депрессиялық күйлер, жарақат салдары, тәуелділіктер, мінез-құлық бұзылыстарымен жұмыс істей алады, сондай-ақ пациенттерге ауру мен емделуге бейімделуге көмектеседі. Жалпы бейіндегі психолог көбінесе өмірлік қиындықтарды: қақтығыстарды, стрессті, эмоционалдық күйзелісті, қарым-қатынастағы мәселелерді немесе өзін-өзі бағалауды реттеуге көмектеседі. Сонымен қатар, егер клиникалық психологтың медициналық білімі болмаса, ол дәрігер болып саналмайды. Ол медициналық диагноз қоймайды және дәрі-дәрмек тағайындамайды - мұны психиатр жасайды.

Сарапшының айтуынша, егер психологтарға мұндай жағдайлармен жұмыс істеуге тыйым салынса, көмек алу мүмкіндігі айтарлықтай шектелуі мүмкін: елде клиникалық психологтар аз, ал медициналық білімі бар мамандар одан да аз.

Мемлекет және кәсіби қауымдастықтар: ынтымақтастық неге маңызды?

Біз сөйлескен сарапшылардың пікірінше, қазір мемлекетке кәсіби қауымдастықтармен күш біріктіру қажет. Бұл - мүшелікке өту, әдетте, ерікті түрде жүзеге асатын мемлекеттік емес бірлестіктер. Әдетте мұндай ұйымдар психотерапияның нақты бір бағыты төңірегінде құрылады және мамандарды даярлауға өз талаптарын қояды.

Нақты бірлестіктің ережелеріне байланысты психологтан мыналар талап етілуі мүмкін:

бейіндік білім, оқу мен тәжірибенің белгілі бір сағат саны, жеке терапия мен супервизиядан өту, емтихан тапсыру және этика кодексін сақтау.

Виктория Князева бақылау шенеуніктердің толық монополиясына емес, мемлекеттік-жекеменшік серіктестік қағидаттарына негізделуі тиіс дейді.

"Мемлекет жалпы заңнамалық шеңберді белгілеп, алаяқтықтың жолын кеседі. Бірақ кәсіби стандарттарды, практикалық біліктілікті растауды, супервизорларды аккредитациялауды және этика комиссияларының жұмысын танымал қауымдастықтар жүргізуі тиіс", - деп түсіндіреді өз ұстанымын кейіпкеріміз.

Светлана Богатырева жаңа ережелерге балама ретінде кеңейтілген ашық тізілімді ұсынады. Онда психологтар өздерінің кәсіби тәжірибесі туралы мәліметтерді орналастырып, мақалаларын жариялап, клиенттердің пікірлерін жинай алар еді, осылайша адамдар мемлекет берген ресми деңгейге ғана сеніп қоймай, маманның біліктілігін өз бетінше бағалап, таңдау жасай алар еді.

"Психотерапия - бұл конвейер емес. Маманның қауіпсіздігі мен кәсібилігін тек әдісті іштей білетін, тәжірибелі әріптестері ғана бағалай алады", - деп толықтырды Виктория Князева.

Сарапшылармен талқылау және құжаттардың толық мәтіні

Тізілім құрумен қатар, Еңбек министрлігі қазір психологтарды осы тізімге тіркеу және одан шығару тәртібін, олардың біліктілік талаптарын, сертификаттау ережелері мен кәсіби этика нормаларын айқындайтын заңға тәуелді актілерді әзірлеп жатыр.

Богатыреваның айтуынша, тізілім жүргізу ережелері мен кәсіби стандарт жобалары "Ашық НҚА" порталында талқылауға шығарылған, бірақ олардың толық мәтіндері қолжетімсіз болған.

"Пайдаланушылар құжаттарды жариялауды сұрады, бірақ порталдың техникалық шектеулері туралы жауап алды. Нәтижесінде мамандар ұсынылған критерийлерді зерттеп, мазмұнды ескертулер қалдыра алмады, ал болашақта олардың жұмыс істеу құқығы дәл осы талаптарға байланысты болады", - дейді Богатырева таңданысын жасырмай.

Ол кәсіби стандарт пен сертификаттау тәртібі әртүрлі психологиялық бағыттардың өкілдерімен талқылануы тиіс деп санайды.

"Олардың қатысуынсыз бұл жүйе тәжірибелі психологтардың кәсіпке қолжетімділігін шектеп қана қоймай, клиенттерде маманның мемлекеттік тізілімде болуы оның жұмыс сапасына автоматты түрде кепілдік береді деген жалған сенім ұялатуы мүмкін", - дейді ол.

Ол көп жыл бойы оқып, тәжірибе жинақтаған адамның өз ісін жалғастыра алу-алмауы осы құжаттарға байланысты болатынын тағы да еске салады.

"Бірақ біз кәсіби стандартты кім құрастырғанын, оның қандай қағидаттарға негізделгенін, мамандарды кім және қалай бағалайтынын түсінбейміз. Егер кәсіби қауымдастыққа болашақ стандарттардың толық мәтіні көрсетілмесе, олар талқылауға қалай қатыса алады?" - деп түйіндеді Богатырева.

Біз Еңбек министрлігіне бұл құжаттарды дайындауға кімдер қатысатынын және оған практикалық психологияның түрлі бағыттарының өкілдері тартылды ма деген сұрақ қойдық, бірақ ведомство бұл жайтты нақтыламады.

Сонымен қатар, "Психологиялық қызмет туралы" заң мемлекеттің бұл саладағы жалғыз бастамасы емес. 2026 жылғы шілдеде үкімет сондай-ақ 2027–2030 жылдарға арналған Менталды денсаулықты сақтау жөніндегі кешенді жоспарды бекітті.

Бұл - психикалық бұзылулардың алдын алуды және ерте анықтауды күшейтуді, сондай-ақ психикалық денсаулық мамандарын емханалардың жұмысына тығыз тартуды қарастыратын бөлек құжат. Оны Денсаулық сақтау министрлігі әзірлеп жатыр.

Осылайша, мемлекет медициналық емес психологиялық көмек көрсететін мамандар үшін ережелер енгізіп, сонымен бірге психикалық денсаулықты сақтау жүйесін өзгертіп жатыр. Бұл салада қандай жаңалықтар қарастырылғаны туралы алдағы уақытта егжей-тегжейлі айтып береміз.

Авторы: Лилия Гайсина

Аударған: Дина Шәріпхан