Қазақстандағы жеке детективтер заң қабылданғанға дейін немен айналысады

Дегенмен, бұл сала өкілдері елде бұрыннан жұмыс істеп келеді. Олар жоғалған адамдарды іздеумен қатар, серіктестердің сенімділігін тексеріп, азаматтарға түрлі күрделі жағдайларда көмек көрсетеді. Алайда арнайы заңның болмауы олардың қызметін толық реттеуге мүмкіндік бермей отыр. Сол себепті олар ресми түрде детектив ретінде емес, кеңесші, қауіпсіздік саласының маманы немесе талдаушы ретінде жұмыс істеуге мәжбүр.

Саланың қалай жұмыс істейтіні туралы Астанада қызмет ететін жеке детектив Дулат Kazinform тілшісіне аты-жөнін жарияламау шартымен айтып берді.

Қылмыстық іздестіруден – жеке тәжірибеге

— Мен еңбек жолымды қылмыстық іздестіру бөлімінде бастап, 2006 жылға дейін қызмет еттім. Қызметтен кеткеннен кейін де осы бағытқа жақын жұмыспен айналысуды жалғастырдым. Іздестіру саласынан кетуіме өмірімді өзгертуге деген қажеттілік себеп болды, өйткені жұмыс уақытымның басым бөлігін алып, үнемі іссапарлар мен күдіктілерді ұстау шараларымен байланысты еді. Соның салдарынан отбасына уақыт бөлу қиын болды, сондықтан отбасы құрып, бос уақытымды көбейткім келді. 

Алғашында бұл іспен өзім ғана айналыстым, кейін осы салаға қызығушылығы бар, жұмыс істеуге дайын адамдар қосыла бастады. Жеке детектив тек құқық қорғау органдарының бұрынғы қызметкерлері ғана болады деп айтуға келмейді, бұл көбіне мамандыққа деген қызығушылыққа байланысты. Мұнда қарапайым азаматтар да жұмыс істей алады, ең бастысы — салаға қызығушылық пен адамдармен және ақпаратпен жұмыс істеуге дайын болу.  

Негізгі сұраныс – отбасы және мәміле қауіпсіздігі

— Көбіне адамдар отбасылық-тұрмыстық мәселелер бойынша жүгінеді. Менің негізгі бағытым — іздестіру, яғни биологиялық ата-аналарды табу және үзілген байланыстарды қалпына келтіру. Сонымен қатар тапсырыс берушілер алаяқтарға тап болмауы үшін серіктестерді тексеру қызметі де сұранысқа ие.

— Тапсырыс берушілердің ортақ бейнесін сипаттап бере аласыз ба?

— Бұл жерде нақты шектеу жоқ, тапсырыс беруші кез келген адам болуы мүмкін. Әркім әртүрлі жағдаймен келеді. Көп жағдайда біз олармен бетпе-бет кездеспейміз, өйткені жұмыс негізінен онлайн жүргізіледі. Адам әлемнің кез келген жерінде болуы мүмкін, ал біз оның мәселесін шешумен айналысамыз.

— Қызмет құны қалай белгіленеді?

— Құны істің күрделілігіне, оған кететін уақыт пен қосымша шығындарға байланысты. Кейбір жұмысты 20 мың теңгеге де орындауға болады, ал кейбірі одан қымбатқа түседі. Дегенмен заңға қайшы келетін тапсырыстарды қабылдамаймыз.

Полиция мен жеке детектив жұмысының айырмашылығы қандай?

— Құқық қорғау органдары өз міндетін атқарады. Ал жеке детективтер негізінен жеке және коммерциялық сипаттағы мәселелермен айналысады. Мысалы, қауіпсіздік қызметі жоқ немесе серіктестеріне күмәні бар компаниялар оларды тексеру үшін бізге жүгінеді. Мұндай жағдайда біз тәуелсіз маман ретінде тапсырыс берушінің мүддесін көздейміз.

Кейде адамдар отбасылық мәселелермен келеді. Мысалы, бір адам жұбайының опасыздық жасағанына сеніп, ажырасуға дайын тұрады. Мұндайда асығыс шешім қабылдамауға кеңес береміз. Алдымен жағдайды анықтап алған дұрыс, өйткені кейде күдік расталмайды. Сондықтан ең әуелі мән-жайды тексеріп, мүмкін болса, отбасын сақтап қалуға тырысу керек, содан кейін ғана шешім қабылданады.

Сонымен қатар өндірістік жағдайларға қатысты өтініштер де болады. Бір жағдайда тапсырыс берушінің туысы жұмыс орнында көз жұмған. Құқық қорғау органдары оны жазатайым оқиға деп танығанымен, тапсырыс беруші бұған сенбей, кісі өлтіру болуы мүмкін деп күмәнданған. Біз оқиға орнына барып, мән-жайды тексеріп, болған жағдайды түсіндірдік. Нәтижесінде бұл шынымен жазатайым оқиға екені анықталып, тапсырыс берушінің күдігі сейілді.

— Есте қалған тағы қандай істер бар?

— 20 жыл ішінде түрлі тапсырмалар болды, бірақ бәрін айта беруге болмайды — тапсырыс берушілердің құпиялылығы сақталуы тиіс. Бұл жұмыста құқық қорғау органдарындағы тәжірибе көп көмектеседі.

Мысалы, бір тапсырыс берушінің туысы шетелде қызмет етіп жүріп өз-өзіне қол жұмсаған. Бұл оқиға шамамен 40 жыл бұрын болған. Сол істің мән-жайын қайта қарау қажет болды. Біз бұрын бірге қызмет еткен адамдарды, куәгерлерді әлеуметтік желілер арқылы әлемнің әр түкпірінен іздедік. Бұл оңай болған жоқ, бірақ нәтижесінде қажетті деректер табылды.

Қазіргі кезде интернеттегі алаяқтық жиілеп кетті. Әсіресе онлайн танысу кезінде адамдардан ақша сұрау жағдайлары жиі кездеседі.

— Мұндай жағдайда құқық қорғау органдарына хабарлайсыздар ма?

— Иә, міндетті түрде хабарлаймыз. Тапсырыс берушіге алдын ала ескертіледі: егер жұмыс барысында қылмыскер анықталса, бұл туралы тиісті органдарға ақпарат беріледі. Мысалы, бір жағдайда алаяқ шетелге қашып кеткен. Біз оның орналасқан жерін анықтадық, тапсырыс беруші бұл мәліметті құқық қорғау органдарына ұсынды. Соның нәтижесінде күдікті ұсталды.

— Қазіргі таңда арнайы заң болмаса, қандай ережелерге сүйеніп жұмыс істейсіздер?

— Жұмысымыздың негізі — Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы. Жеке заң әзірге қабылданбағанымен, Еуропаның бірқатар елінде де детективтер арнайы реттеусіз жұмыс істейді. Жалпы, біздің қызмет адамдар өз мәселесімен жалғыз қалған кезде бағыт-бағдар беріп, шешім табуға көмектесуге бағытталған.

— Сіздің ойыңызша, жеке детективтік қызмет туралы заң қабылданса, не өзгереді?

— Заң халықаралық тәжірибеге негізделіп, тек шектеулермен ғана шектелмеуі тиіс. Сонымен қатар бұл салада тек бұрынғы құқық қорғау органдарының қызметкерлері емес, қарапайым азаматтардың да жұмыс істеуіне мүмкіндік берілуі маңызды. Сондай-ақ детективтерді даярлайтын арнайы курстар немесе оқу орталықтарын ашу қажет деп санаймын. Онда заңнамамен жұмыс істеу, тапсырыс берушімен қарым-қатынас және психология негіздері үйретілуі тиіс. Бұл аса маңызды, өйткені кейде эмоционалдық тұрғыдан күрделі жағдайда жүрген адамдармен жұмыс істеуге тура келеді.

Бұған дейін ҚР Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия төрағасы, Конституциялық сот жанындағы ғылыми-консультативтік кеңес мүшесі Игорь Рогов Қазақстанда жеке детективтік қызмет заңмен реттелмегенін айтқан болатын. Оның сөзінше, бұл нарық іс жүзінде қалыптасқанымен, нақты ережелер жоқ, сондықтан заң қабылдау қажеттілігі әлдеқашан туындаған.

Айта кетейік, заң жобасына сәйкес жеке детективтік қызмет лицензияланатын кәсіпкерлік қызмет түріне жатқызылуы мүмкін.