Қазақстанның 2027 жылға арналған бюджеті 29 триллион теңге. Ол қайдан алынады және неге жұмсалады?

Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып жаңалық жариялады..

Қазақстан үкіметі алдағы үш жылға арналған бюджет жобасын әзірледі.

Tengrinews.kz тілшісі құжатты мұқият зерделеп, қазынаға қанша қаражат және қайдан түсетінін, оның неге жұмсалатынын, қай салалар ең көп қаржыландырылатынын және жаңа жылда Ұлттық қордан бюджетке қанша қаражат бөлінетінін баяндайды.

Мұнай және ЖІӨ. Бюджет қалай болжамданды?

Бюджетті қалыптастыру үшін оған базалық макроэкономикалық сценарий негіз болды. Мұнда әлемдік өсім тұрақты, ал инфляция қалыпты болады дегенге басымдық берілген. Бұған қоса, Қазақстан экономикасы шикізатқа тәуелділікті азайтып, өндірісті белсенді дамытады деп күтіледі.

Негізгі бағдарлар мынадай:

Мұнай маркері. Бюджетті жоспарлау кезінде мұнайдың баррельіне 70 доллар бағасы негізге алынды. Бұл ретте халықаралық қаржы ұйымдарының 2027 жылға арналған консенсус-болжамына сүйенген - олардың болжамы баррельіне 70,3 доллар болады. Экономикалық өсім - ЖІӨ (ел аумағында өндірілген барлық түпкілікті тауар мен қызметтердің жалпы құны), бюджет авторларының есебі бойынша, 5,4 пайызға өседі, ал номиналды ЖІӨ үш жыл ішінде 199 триллионнан 245 триллион теңгеге дейін артады. Инфляция. Есептеулер кезінде 2027 жылы инфляция дәлізі 7,5–9,5 пайыз деңгейінде болады деп болжанып отыр, ал 2028–2029 жылдары ол біртіндеп 6–8 пайызға дейін төмендеуі тиіс.

Үшжылдықтың басты тренді (жоспар бойынша) - өңдеуші сектор өндіруші сектордан басым болады, яғни ел шикізатқа тәуелді болмай, өнім өндіру мен өңдеуге көбірек көңіл бөледі.

Сыртқы сауда бойынша болжам мынадай: 2027 жылы экспорт 82,8 миллиард доллар деңгейінде, ал 2029 жылға қарай 88,5 миллиард доллар деңгейінде күтіледі. Импорт келесі жылы жоспар бойынша шамамен 80,5 миллиард доллар, ал 2029 жылға қарай 88,4 миллиард доллар болмақ.

Үкімет импорттың өсу болжамын ірі жобаларды жүзеге асыру үшін Қазақстанға көптеген шетелдік жабдықтар қажет екенімен түсіндіреді.

Қазақстан бюджетінің кірістері: ақша қайдан келеді?

Құжатта 2027 жылы қазына кірісі 25,4 триллион теңге, ал трансферттерді есептемегенде 19,9 триллион теңге болатыны айтылған. Трансферттерге кейінірек тоқталамыз, әзірге бұл қаражаттың қайдан келетінін талдайық.

Бюджет жобасына сүйенсек, кірістің басым бөлігі - салықтар. Нақтырақ айтқанда - 19,5 триллион теңге.

Ең көп қаражат ел ішіндегі салық төлемдерінен (қарапайым тілмен айтқанда - тауарлар мен қызметтерден түсетін аударымдар және т.б.) күтіледі - 10,9 триллион. "Табыстылық" бойынша бірінші орында: қосылған құн салығы (ҚҚС) - 9,5 триллион теңге және табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлем - 1,3 триллион.

Екінші орында - табыс салығы. Одан қазынаға 6,2 триллион теңге түсуі тиіс.

Бұл Қазақстанның бір жылдық бюджетін толтыратын негізгі екі артерия деуге болады (трансферттерді есептемегенде). Тағы 2,3 триллион теңге халықаралық сауда мен сыртқы операцияларға салынатын салықтардан жиналады.

Елдің "салықтық емес" кірістері де бар. Бірақ ол өте аз - небәрі 377 миллиард, оның 277-сі - мемлекеттік меншіктен түсетін кіріс, яғни акциялардың мемлекеттік пакеттеріне дивидендтер, мемлекеттік мүлікті жалға беруден түсетін пайда және осыған ұқсас түсімдер.

Ұлттық қордан түсетін трансферттер - олардың жағдайы қалай?

Трансферттерге жеке тоқталып өткен жөн. Олар Қазақстан бюджетінің шамамен бестен бір бөлігін - 5,5 триллион теңгені құрайды.

Бір триллион теңге төмен тұрған бюджеттерден - елорда мен бірнеше өңірден трансферт ретінде түсуі тиіс. 4,4 триллион теңге - бұл Ұлттық қордан бөлінетін трансферттер. Оның ішінде 2,4 триллионы - кепілдендірілген, ал тағы екі триллионы - нысаналы трансферт.

Ұлттық қордан түсетін трансферттер - бұл кірістер (салықтар мен басқа да түсімдер) жоспарланған шығындарды жабуға жетпеген жағдайда, мемлекеттік шығыстарды қаржыландыру үшін қордан республикалық бюджетке аударылатын қаражат. Қолданыстағы Бюджет кодексіне сәйкес, Ұлттық қордан берілетін трансферттер екі түрге бөлінеді: кепілдендірілген және нысаналы.

Кепілдендірілген трансферт - Ұлттық қордан республикалық бюджетке жыл сайын түсетін, алдын ала қарастырылған сома. Қаражат қайтарымсыз және өтеусіз негізде беріледі. Белгілі бір дәрежеде бұл бюджетті қаржыландырудың тұрақты көзі болып табылады. Бұл ретте мемлекет кепілдендірілген трансферт сомасын өз бетінше тағайындай алмайды: ол Ұлттық қорға мұнайдан түсетін болжамды түсімдерге байланысты және бюджетке алдын ала жоспарланып салынады. Мұндай механизм қаражатты алуды шектеу және қордың жинақтау функциясын сақтау үшін қажет. Нысаналы трансферт - Президенттің шешімімен нақты мақсаттарға (баламалы қаржыландыру көздері жоқ ұлттық маңызы бар маңызды нысандар мен жобаларды қаржыландыруға) бөлінетін Ұлттық қордағы қосымша қаражат.

Мұнда айта кететін жайт, мысалы, биыл үкімет Ұлттық қордан нысаналы трансферт тартудан бас тартып, тек кепілдендірілген трансфертті ғана қалдырды. Бұл бюджеттің мұнай түсімдеріне тәуелділігін төмендету ниетімен түсіндірілді.

Алайда келесі жылдың бюджет жобасына нысаналы трансферт енгізілді. Қаржы министрі Мәди Такиев бұл туралы былай деді:

"Бұл қаражат аса маңызды нысандар мен жалпыұлттық маңызы бар жобаларға шоғырландырылатын болады".

2027 жылы Қазақстан бюджетін тапшылық күте ме?

Тағы бір қызықты сәт бар.

2027 жылы 2026 жылмен салыстырғанда салық түсімін 2,8 триллион теңгеге артық жинау жоспарланып отыр. Алайда бюджет жобасынан кірісті арттырып қана қоймай, оны азайтуы мүмкін факторлар туралы да білуге болады.

Құжатта "пайда" экономика мен импорттың өсуі есебінен, нақтырақ айтқанда - ЖІӨ-нің артуы, мұнайдан тыс сектордың үлесі және әкелінетін тауарлар көлемі арқылы күтілетіні айтылған. Бұл биылғы жылмен салыстырғанда 1,6 триллионға артық табыс әкелуі тиіс.

Тағы 1,1 триллион теңге түсім ҚҚС қайтару көлемін азайту есебінен күтіледі. Бұл компанияның жеткізушілерге төлеген және есепке алуға құқылы қосылған құн салығының сомасы өз сатылымынан есептелген ҚҚС-тан көп болған жағдайларға қатысты. Мұндай айырмашылықты, белгілі бір шарттар орындалған жағдайда, мемлекет бизнеске қайтарады. Қорыта айтқанда, бюджет авторлары 2027 жылы мұндай қайтарымдар аз болады деп есептейді.

Бірнеше бағыт бойынша кірістің өскеніне қарамастан, қазынаға 461 миллиард теңге түспей қалуы ықтимал. Бұған мұнай экспортының бажы тоннасына 85 доллардан 70 долларға дейін төмендеуі себеп - бұл биылғымен салыстырғанда 238 миллиард теңгеге аз пайда әкеледі.

Тағы 162,5 миллиард теңге өндіруші саланың баяулауы және шикізат экспортының қысқаруы салдарынан жоғалады деп болжанған. 59,4 миллиард - салық салынатын мұнай экспортының 50,3-тен 48,5 миллион тоннаға дейін азаюына байланысты.

Жалпы айтқанда, 2027 жылы мемлекет 29 триллион теңге жұмсамақшы. Сонымен қатар, естеріңізде болса, 25,4 триллион теңге кіріс болады деп жоспарланып отыр. Демек, келесі жылы Қазақстанда әдеттегідей бюджет тапшылығы туындайды. Бюджет жобасында тапшылық 4,5 триллион теңге болатыны көрсетілген.

Ал егер Ұлттық қордан трансферттер болмаса, 10 триллионнан аса қаражат жетпес еді - бұл мұнайдан тыс тапшылық.

Анықтама: бюджеттің мұнайдан тыс тапшылығы - мұнайға қатысты түсімдерді есептемегенде, мемлекет шығыстарының оның кірістерінен қаншалықты асып түсетінін көрсететін көрсеткіш.

Мұның бәрі - бюджет жобасындағы деректер.

Салыстыру үшін: биылғы бюджетте тапшылық 4,6 триллион теңге деңгейінде белгіленсе, мұнай кірістерін есептемегенде - 9,1 триллион теңге болған.

Ақшаны қайдан алады? Сірә, тағы да қарыз алу арқылы. Бірақ нақты қандай қарыз екені құжатта нақтыланбаған.

Қазақстанның 2027 жылға арналған бюджеті: ақша қайда жұмсалады? Топ-3 - ең көп қаражат қайда жұмсалады?

Шығындар бөлігінде бәрі әдеттегідей.

Ең көп қаражат әлеуметтік салаға кетеді - 6,8 триллион теңге бөлінеді, оның барлығы дерлік "азаматтарды әлеуметтік қамсыздандыру және төлемдерге" жұмсалады. Әдетте бұған зейнетақы, жәрдемақы және тағы басқалар кіреді. Құжатта толық егжей-тегжейлі бөлініс көрсетілмеген. Бұл қаражаттың операторы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі болады.

Шығындар бойынша екінші орында, әлеуметтік саладан сәл ғана қалыс қалып тұрған - субвенциялар. Бұл мемлекеттің жоғары тұрған бюджеттен төменгі бюджетке - мысалы, өңірлерге, қалаларға немесе аудандарға бағыттайтын ақшасы. Әдетте олар жергілікті билік өз міндеттерін орындай алуы үшін нақты мақсаттарға бөлінеді. Бұған 6,3 триллион теңге жоспарланған. Бірақ мұнда да әр өңірдің қанша алатыны және не нәрсеге жұмсайтыны туралы толық тізім жоқ.

Үшінші орында - Қазақстанның борышына қызмет көрсету. Бұған 3,5 триллион теңге бөлінген. Ақша Қаржы министрлігіне беріледі, ал министрлік оны тиісті адресаттарға бағыттайды.

2027 жылы Қазақстанның денсаулық сақтау саласына жұмсайтын шығыстары

Шығыны жағынан келесі кезекте денсаулық сақтау саласы тұр. Оған 2,6 триллион теңге бағыттау жоспарланған. Оның басым бөлігі - 2,2 триллион теңге - кепілдендірілген трансферт ретінде Медициналық сақтандыру қорына аударылады.

Түсінікті болу үшін: бұл мемлекеттің мына санаттағы қазақстандықтар үшін медициналық сақтандыруға төлейтін ақшасы: мемлекеттік қызметшілер, балалар, студенттер және зейнеткерлер.

Осы салаға жоспарланған қаражаттың қалған бөлігін (шамамен 400 миллиард) былайша бөлгілері келеді:

262 миллиард - арнайы медициналық резервті сақтауға және денсаулық сақтау ғимараттарын дамытуға; 41 миллиард - "қоғамдық денсаулықты сақтауға"; 19 миллиард - тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне (бізге үйреншікті ТМККК); 8,9 миллиард - ІІМ жанындағы әскери қызметшілерді емдеуге; 4,3 миллиарды - әскери қызметшілерді, олардың отбасыларын және төтенше жағдайлардан зардап шеккендерді емдеуге бағытталады, бұл қаражат Төтенше жағдайлар министрлігіне бөлінеді; 3,4 миллиард - денсаулық сақтау саласындағы ғылымға; 1,5 миллиард - балаларды сауықтыруға. 2027 жылғы көлік шығындары

Бюджет шығыстарының көлемі бойынша бесінші орында - көлік және коммуникация саласы. Бұл салаға 1,7 триллион теңге қарастырылған. Оның басым бөлігін - 1,5 триллион теңгені Көлік министрлігі алады. Содан кейін бұл қаражат қайта бөлінеді.

Құжатта қаржының нақты қайда жұмсалатыны қысқаша сипатталған:

442 миллиард теңге - Қазақстан шекарасы арқылы өткізу пунктерін салуға және жөндеуге. Тізімге түрлі өңірлердегі "Тасқала" мен "Сырымнан" бастап "Құрманғазы", "Кеген", "Найза" және "Ордаға" дейінгі өткізу пунктері енген. 380 миллиард - мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқару туралы шарттарға. Мұндағы қаражат 23 ірі жол жобасына қатысты. Қаржы аванстарға, жобаларды дайындауға, құрылыс жұмыстарына және несиелерді өтеуге жұмсалады. Олардың қатарында Күрті - Бурылбайтал, Қарағанды - Балқаш, Атырау - Астрахань, Қызылорда - Жезқазған тасжолдарын реконструкциялау мен жөндеу және қалаларды айналып өтетін жолдардың құрылысы бар.

Анықтама: Мемлекеттік мүлікті сенімгерлік басқару дегеніміз - мүлікті басқарушы компанияларға беру, ал олар өз кезегінде мемлекет мүддесі үшін оны күтіп ұстауы, дамытуы және басқаруы тиіс. Ал мемлекет бұл қызметтер үшін ақы төлейді.

Тағы 319 миллиард "көлік жобаларына" жұмсалады. 104 миллиард - республикалық маңызы бар жолдарды салуға және жөндеуге. 81 миллиард - "аспалы және аспалы жолдар" құрылысына. 64 миллиард - пойыз билеттері арзанырақ болуы үшін теміржол тасымалын субсидиялауға. 30 миллиард - "қалалық рельсті көлікке". Тағы 30 миллиард - су көлігіне. Қазақстанның келесі жылға арналған қорғаныс бюджеті

Қорғаныс - жеке блок. Бюджет жобасында бұл салаға 1,6 триллион теңге бөлінген. Ең көп қаржы Қорғаныс министрлігінің өзіне тиесілі: 1,3 триллион.

Төтенше жағдайлар министрлігі үшін 261 миллиард теңге қарастырылған, оның ішінде 208 миллиард теңге - төтенше жағдайларды жою саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға.

2027 жылғы қоғамдық тәртіпке арналған шығындар

Елорда тұрғыны түсірген Қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікке 1,5 триллион теңге жоспарланған.

Оның 576 миллиарды - Ішкі істер министрлігіне. 671 миллиард теңге Ұлттық қауіпсіздік комитетіне бағытталады. Жоғарғы сотқа - 125 миллиард. Бас прокуратураға - 76 миллиард. Мемлекеттік күзет қызметіне - 60 миллиард. Қазақстандық білім беруге келесі жылы жұмсалатын шығыстар

Елорда тұрғыны түсірген - білім беру саласы бюджет жобасына 857 миллиард теңге ретінде енгізілді.

Негізгі үлес Ғылым және жоғары білім министрлігіне тиесілі - 639 миллиард: бұл жоғары оқу орындарына түсушілердің гранттарын төлеуге арналған қаражат. Тағы 62 миллиард - "сапалы мектеп білімінің қолжетімділігін қамтамасыз етуге". Қалған қаржы мемлекеттік органдар арасында қызметкерлерді оқытуға, біліктілікті арттыруға және тағы басқа мақсаттарға қайта бөлінеді. Бюджет бабы: "Мемлекеттік қызметтер"

Қазақстан бюджеті шығыстарының тағы бір ірі бабы - "жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер". Бұл бағытқа бір триллион теңге бөліп, оны мемлекеттік органдар арасында бөлу жоспарланған - мысалы, Үкімет пен Президенттің жұмысына, мемлекеттік саясатты қалыптастыруға, шетелдік іссапарларға, халықаралық іс-шараларға қатысуға және саяси партиялардың, Құрылтайдың қызметіне, сайлау өткізуге.

Тағы 871 миллиард теңгені қаржылық активтерді сатып алуға жұмсау көзделген. Негізгі бағыттар мынадай:

247 миллиард теңге - "Қазақстан атом электр станцияларының" капиталын арттыруға; 171 миллиард теңге - "Бәйтерек" арқылы шағын және орта бизнесті қаржыландыруды кеңейтуге; 100 миллиард теңге - агроөнеркәсіптік кешендегі жобаларды қаржыландыруға. 2027 жылғы бюджеттегі "өзге де" шығыстар

Бұл бапқа да бір триллион теңге қарастырылған. Оның 847 миллиарды Қаржы министрлігіне тиесілі: үкімет резервіне - 370 миллиард, Президент бастамаларына - 470 миллиард теңге жұмсалмақ.

Тағы 138 миллиард Ұлттық экономика министрлігіне тиесілі.

Қалған қаражатты мемлекеттік органдар арасында түрлі мақсаттарға - мәселен, материалдық резервке, МЖӘ жобаларына, олардың қызметінің негізгі салаларын дамытуға бөлу жоспарланған.

Бюджет жобасындағы шығындардың тағы бір бөлігі былайша көрсетілген:

159 миллиард - тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа; 238 миллиард - мәдениетке, спортқа, туризмге және ақпараттық кеңістікке; 314 миллиард - отын-энергетика кешеніне және жер қойнауын пайдалануға; 850 миллиард - ауыл, су, орман, балық шаруашылығына және ерекше қорғалатын аумақтарға; 13 миллиард - өнеркәсіпке, сәулет және қала құрылысы қызметіне жұмсалмақ. Мұны білу не үшін қажет?

Бюджетті соншалықты егжей-тегжейлі талдап, ақшаның қайда жұмсалатынын есептеудің не қажеті бар? Барлығы қарапайым: бюджет - бұл мемлекеттің, соның ішінде салықтар арқылы жинайтын қаражаты. Негізінен салықтан құралады. Сондықтан оның қайда кететіні туралы мәселе әрқайсымызға қатысты.

Бюджет қаражатының не нәрсеге жұмсалып жатқаны қоғамға неғұрлым түсінікті болса, бұл шығындарды бақылау да соғұрлым оңай болады.

Бұл ретте мынаны түсіну маңызды: қазір біз нақ 2027 жылға арналған бюджет жобасы туралы айтып отырмыз. Оны Қаржы министрлігі әзірледі. Содан кейін құжат Құрылтайда қаралып, түпкілікті бекітілуі тиіс. Сондай-ақ жоба жарияланып, қоғамдық талқылауға ұсынылған.

Қарау нәтижесінде құжатқа әлі де өзгерістер енгізілуі мүмкін. Сондықтан материалда келтірілген сомалар әзірге түпкілікті емес. Дегенмен, бұл түзетулер, әдетте, аса ауқымды болмайды. Ал қазірдің өзінде бұл жоба Қазақстан 2027 жылы қанша кіріс алуды жоспарлап отырғанын, оны неге жұмсайтынын және бізді қандай тапшылық күтіп тұрғанын жалпылама түсінуге мүмкіндік береді.

Авторы: Елизавета Аксенова

Аударған: Дина Шәріпхан