Қазақтың тойы. Дәстүрдің мәнін қалай сақтап қалуға болады?

Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып ақпарат бөліседі..

"Той десе қу бас домалайды" дейді қазақ мақалы.

Алайда қазақ мифологиясын зерттеуші, жазушы, киносценарист, философия ғылымдарының кандидаты Зира Наурызбай тойды бұрынғыдай жақсы көрмейтінін мойындайды. Бірақ бұл оның интроверттігінен емес, мәдениеттанушы ретіндегі көзқарасынан туындап отыр. Зира Наурызбай Tengrinews.kz авторлық бағанында қазіргі той неге дәстүрлі болмысынан ажырап кеткенін баяндайды.

Нағыз той дегеніміз не?

"Ақымақ елдің байрамы көп" дейді түрік мақалы.

Ал біздің той-бизнесіміз 1990-жылдардан бері мына сөзді өз ұранына айналдырды:

"Қазақтың тойы бітпесін".

Кейде қазақтардың өзі де шексіз думандардан шаршағандай әсер қалдырады, бірақ тойға желеу болатын жаңа себептер тауып, осы ұранның тұтқынына айналып қалғандай көрінеді.

Мұның несі дұрыс емес (немесе бәрі дұрыс па) екенін түсіну үшін әуелі бастауларға оралып көрейік. Өйткені мәні сақталса, дәстүрдің сыртқы формасы өзгеруі мүмкін. Осыдан жүз жыл бұрын "Дәстүрдің озығы бар, тозығы бар" деген сөздің шығуы тегін емес.

Қазақтың тойы - бұл ең алдымен үйлену тойы (сүндет той, тілашар, мерейтой немесе басқа да туған күндер емес). Қазір әлеуметтік желілерде дүркіреп өткен немесе ұятқа қалдыратын жайттар болған, я болмаса әдейі тым қарапайым етіп жасалған тойлардың видеосы көп қаралым жинайды.

Мәһр мен қалың мал туралы мақаламызда дәстүрлі үйлену тойының күрделі циклі екі өршіл де жауынгер руды таныстыру және жақындастыру мақсатын көздегенін түсіндірген болатынбыз. Құдалар арасындағы қатынас мақалдағыдай мың жылдық болуы үшін берік әрі сенімді байланыс орнату қажет еді: "Күйеу - жүз жылдық, құда - мың жылдық".

Үйлену тойы қазақша нетворкинг пен тимбилдинг болды. Жауынгер халықта "ер шекіспей бекіспейді" деген тәмсіл бар.

Қазақтың дәстүрлі үйлену тойы - бұл құдаласатын екі рудың тектілік, байлық, спорт, қолөнер, жомарттық пен шешендік, музыка және поэзия өнері бойынша сайыс-бәсекесі. Мұнда дәстүрлі жауынгерлік мәдениеттің мәні - агрессияны ойын формасына көшіру, яғни ритуалдандыру мен бағытын өзгерту айқын көрінеді.

Той шығыны бір ғана отбасына емес, көбіне ағайын-туысқа бөлінетін. Мәселен, "сауын айту" дәстүрі арқылы той иесі қонақ шақырып қана қоймай, қолдау да сұрайтын, бұған жауап ретінде туыстары мен достары соғымға мал әкеліп, саба-саба қымыз таситын.

Кедей отбасынан шыққан қызды лайықты жасауымен ұзату немесе қалың мал төлеуге шамасы келмейтін жігітті үйлендіру сол рудың байының міндеті саналған.

Үйлену салтынан көрініс. Семей облысы, 1899 жыл. Фото: Самуил Дудин / Ресей Ғылым академиясының Антропология және этнография музейінің архиві

Өйткені бай тек руды асыраушы ғана емес: символикалық деңгейде ол "құттың" - жоғарыдан берілген байлықтың, ру берекесінің иесі әрі таратушысы болды.

Керей Біржан мен найман қызы Сараның айтысында Біржан арғындардың атынан сөйлеп, арғын байларының құтын, яғни дәулетін мақтан етсе, Сара оған арғын жастарының неге қалаларға барып, орыс пен татарларға жұмыс істеуге мәжбүр екенін сұраған. Ол мұны "жан сатады", яғни "жанын, өмірін сатады" деген тіркеспен жеткізген.

Дегенмен, мерекелер отбасының әл-ауқатына қарай ауқымы жағынан ерекшеленетін. Мәселен, қазір мына екеуінің арасындағы айырмашылық ұмытыла бастағандай:

жылын беру - жақын туыстар (шын мәнінде жеті атаға дейінгі туыстар жақын саналған) мен достар арасындағы шағын астан кейінгі еске алу рәсімі; және ас - мыңдаған адам, үш жүздің игі жақсылары жиналатын, еңбегі сіңген ықпалды тұлғаға берілетін үлкен ас.

Ас тек бірнеше күндік той-думанды ғана емес, спорттық және музыкалық жарыстарды, сондай-ақ әр түрлі ру билерінің келіссөздерін, ұзаққа созылған дауларды шешуді және т.б. қамтитын.

"Шашылып той жасау" - дәл осы бай, ақсүйек адамның міндеті еді. Мұндай той этнолог Нұрболат Масановтың айтуынша, әлеуметтік-сегменттеу функциясын атқарған, яғни байлықтың бір қолға жиналу процесін тежеп, оны көпшілік арасында қайта бөліске салған.

Бұл не үшін керек болды?

Той - сақтандыру ретінде

Қазақтың дәстүрлі байлығы - мал. Шын мәнінде, біздің климатымыз бен ландшафтымызда экстенсивті мал шаруашылығы жалғыз тиімді кәсіп болды. Бірақ малды сандыққа салып қоя алмайсың, дуалмен қоршай алмайсың. Бір байдың мыңдаған жылқысы болуы мүмкін еді, ал бай адамдар қойларының санын тіпті білмейтін де.

Мұндай отар-отар малды бір отбасы, тіпті үлкен әулет болса да, жалғыз бағып-қаға алмайтыны түсінікті. Жақын туыстардың көпшілігі осы іске атсалысып, бұдан өз үлестерін алып отырды. Дегенмен, тек жақын туыстармен бөлісу жеткіліксіз еді.

Мал шаруашылығы тиімді болғанымен, сонымен бірге өте тәуекелді кәсіп түрі еді. Бұған "Батыр бір оқтық, бай бір жұттық" деген мәтел дәлел. Жұт кеңестік әдебиетте сипатталғандай аса қатерлі апат емес еді, десе де оның қаупі шынайы болатын.

Қазіргі мағынадағы сақтандыру жүйесі ол кезде болған жоқ. Тойлар, құдаларға, достарға және басқа ру өкілдеріне берілетін көптеген сый-сияпаттар – бұл дәстүрлі сақтандыру жүйесінің элементі.

Солтүстік Америка халықтарында "потлач" салты болған – бұл сыйлықтармен ашық алмасудың (кейде "артық" материалдық құндылықтарды жоюдың) дәстүрлі рәсімі. Ақ нәсілді отаршылдар бұл мерекенің тым шығындылығына таңғалатын, өйткені үндістер бір-біріне өте жомарт сыйлықтар жасауға, тіпті құдайлардың берген берекесіне алғыс ретінде өз мүлкін көп мөлшерде жоюға міндетті болатын. Сондықтан билік өкілдері потлачқа тыйым салуға да тырысқан.

Бірақ француз этнографы әрі социологы Марсель Мосс өзінің "Сый туралы очерк" (1925) атты эссесінде бұл салтты болашақты сақтандыру тәсілі ретінде қарастырады. Егер сый берушінің басына күн туса, кезінде одан сыйлық алған адамдар оған және оның ұрпақтарына қолдау көрсетуге тиіс.

Қазақтың тойы да моральдық және әлеуметтік капитал жинаудың, жұт пен басқа да қиындықтар туған жағдайда болашақты сақтандырудың бір жолы еді. Бұл сақтандыру жомарт сый берушінің ұрпағына да тарайтын, қазақтың "Жақсы әкенің аты жаман балаға қырық жыл азық" деуі тегін емес.

Әрине, қазақ байлары ас беріп, той жасағанда немесе кедей-кепшікке ас-ауқат пен мал-мүлік үлестіргенде (шүлен тарату), экономикалық пайданы көздеген жоқ. Олар үшін құты ру ішіндегі өз рөлін айқындап, өзін жомарт етіп көрсету маңызды болды - мырза, жомарт, шүленгір. Өйткені дәстүрлі қазақ қоғамында даңқ пен абыройдың жауынгерлік культі басым болды, ал бай үшін жомарттық жауынгердің ерлігімен тең саналды. Осы қасиетінің арқасында бай ұрпақтарына игі есімін қалдырып, ғасырлар бойы тарихта қала алды.

Келген қонақтар құт ала келетін, сондықтан да халқымызда: "Қырықтың бірі - Қыдыр" (яғни үйге бата мен бақ-береке әкелетін қасиетті тұлға) деген сөз бар. Сонымен қатар, той - қонақтарға қуаныш пен береке эстафетасын тапсырудың бір жолы болған.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

"Жұғысты болсын" ақ тілегі той иелерінің мереке соңында қонақтарға беретін тойбастар (тойдың басы) сыйлықтары - бұл антропологияда контактілі магия, яғни сиқырлы күштің адамнан адамға тікелей берілуі немесе контагиозды магия - күштің заттар арқылы берілуі деп аталатын ұғымдардың сарқыншағы. Қазіргі уақытта бұл түсініктерден қаншалықты алшақтағанымызды балалар мен жастардың шашуға білдірген реакциясы мен әлеуметтік желілерде осы салтты келемеждейтін бейнероликтер айқын көрсетіп отыр.

Анықтама: "шашу" (сөзбе-сөз – шашырату, себу, нұр шашу) – жас жұбайлардың үстіне, жаңа шаңыраққа және т.б. жағдайларда егде жастағы әйелдердің тәттілер мен тиындар шашуы.

Шашу жас жұбайларға көктен, Жаратқан Иеден жауатын құт-берекенің нышаны. Бұл ақ жауын - жерге нұр саулап, шуақ шашылатын берекелі жаңбыр іспеттес, яғни төгілген нұр.

Егде жастағы әйелдер – осы берекені жеткізушілер (әрине, шашу жеңіл болуы және жастардың бетіне атылмай, жоғарыдан түсуі керек). Қуаныш пен батаның энергиясына қаныққан тәттілер мен тиындарды теріп алған той қонақтары осылайша игілікке ортақтасады, оның бір бөлшегіне ие болады. Қазіргі балалар мен жасөспірімдер көбіне шашуға мән бермейді.

Бұл олардың тәттіге тоюынан ба, әлде салттың мәнін түсінбегендіктен бе?

Тақырыптан ауытқу: шашақтар мен бунчуктар

Айтпақшы, киіз үйдің күмбезінен салбырап тұратын, шекпеннің жағасына тағылатын "шашақ" жәй ғана әшекей емес еді. Асылгерей серінің "Алқоңыр" әнінде (толығырақ "Субъект(-ив)ная казахская культура" кітабында) XVIII ғасырдағы қаһармандық дәуірдің жауынгері ғашығын найзаның шашағына ("Шашақсың сен-ау найзадағы") теңейді. Бұл кемсіту емес, өйткені найза – Әлемдік осьтің туындысы, ал желбіреген қыл шашақ – рух пен киенің тасымалдаушысы.

Лингвистикалық тұрғыдан "шашақ" сөзі тек "шаш" немесе жылқы аяғының төменгі бөлігіндегі "шашамен" ғана емес, сонымен бірге көк берекесін тарату – "шашу" идеясымен де байланысты. Кие салбырап тұрған шашақтың жіптерімен төмен ағатындай көрінетін.

Мұндай түсінік христиан дінінде де сақталған - сондықтан да Мұрат Аджи (Мұрат Ескендірұлы Аджиев, түркі тарихын зерттеуші - редакция ескертпесі) және Әлібек Қажғалиұлы (қазақстандық философ, мәдениеттанушы және тәуелсіз зерттеуші - редакция ескертпесі) еуропалық христиандықтың тәңіршілдіктен бастау алғанын дәлелдеп жүр.

Дін қызметкерлерінің киімдеріндегі, ғибадатхана безендіруіндегі көптеген шашақтар мен шашақ жіптер "періштелердің қанатын, Құдайдың ұлықтығын немесе төгілген нұрды бейнелейді". Бұл символика әсіресе кекілдік (кропило) – жылқы қылынан немесе жіптен жасалған үлкен шашақта айқын көрінеді. Дін қызметкері оны ыдысқа батырып, қасиетті суды сенушілер мен ғибадатханаға шашады, бұл "күнәдан арылуды, рухани жаңаруды және Құдай нұрының төгілуін білдіреді".

Христиан дәстүріндегі шіркеу күрекшесі (кропило) әуел баста жылқы қылынан жасалған, бұл тибет буддизмі мен дзен-буддизмдегі чамараны (немесе чаури) - ұзын сапты, ақ як немесе жылқы қылынан жасалған ірі үлпілдек қылқаламды еске түсіреді. Жоғары рухани ұстаздар мен монастырь басшылары, монахтар ритуалдар кезінде, сондай-ақ иконалардағы құдайлар қолдарына осындай қылқалам ұстайды немесе онымен қасиетті заттарды желпиді.

Бұл заттың қызметі таза рухани сипатқа ие, бірақ алғашқыда ол тек патша-ражаларға арналған желпуіш болған. Сиддхарта Гаутама Будда (басқа транскрипцияда - Шакьямуни - ред. ескертпесі) ағартушылыққа дейін сақ (шакья) руынан шыққан ханзада болғандықтан, оның мүсіндерінің алдында патшалық чамараның қолданылуы оның мәртебесін айқындайды.

Үнді раджпуттарының - патшалар мен жауынгерлердің - тегі далалық екенін, олар сақтардың, ғұндардың және басқа да көшпенділердің алыс ұрпақтары болып табылатынын еске түсірейік. Жылқы (як) құйрығынан жасалған қылқалам идеясының өзі тек салт аттылар мен малшылар ортасында ғана пайда болуы мүмкін еді.

Түркі-моңғол халықтарының этнографиясында бұл бұйым бунчук немесе сүлде түрінде - ұшына жылқы (як және т.б.) құйрығы бекітілген сырық, шашақты найза - найзаның мойнына жылқы қылынан жасалған шашақ бекітілген қару ретінде сақталған.

Христиандық пен буддизмге жасалған бұл күтпеген саяхат көз алдымызда өзектілігін жоғалтып бара жатқан шашақ және шашу дәстүрінің мыңдаған жылдық тарихын еске салады. Тойларда тәтті шашатын әжелеріміз, шын мәнінде, христиан және будда дін қызметкерлерімен бірдей әрекет жасайды.

Бүгінде той керек пе?

Сонымен, дәстүр бойынша той тек қуанышты оқиғаға орай жасалатын думан, жомарттық белгісі немесе құтты өзара алмасу ғана емес, сонымен қатар жүздесуге, тілдесуге, адамдар, құдалар, рулар мен жүздер арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға, қордаланған мәселелер мен қайшылықтарды шешуге арналған мүмкіндік болған.

Қазіргі той бұл функцияларды қаншалықты орындап жүр? Және ол қандай мәселелер тудырады?

Мейрамхана немесе тойханада несиеге өткізілетін той отбасы мен халықтың құтын арттыра ма? Оны өткізудің басқа нұсқалары бар ма?

Өйткені, 1929–1933 жылдардағы күштеп отырықшыландыру және одан кейінгі оқиғалардың салдарынан біз көбінесе туыстық қауымдастықтарда - ауылдарда тұрмаймыз, ал қонақтар тойға өз малдарын айдап келе алмайды.

Бұл тұрғыда бір орамды қамтитын көршілес қауымдастық - махалланы сақтап қалған өзбектерге әлдеқайда оңай. Махалланың орталығында тойлар мен астарды ұйымдастыруға арналған, осындай іс-шаралар үшін сатып алынған ыдыс-аяғы, жабдықтары мен үстелдері бар арнайы орын болады. Бүкіл махалла отбасылық шараны ұйымдастыруға атсалысып, міндеттерді тек әйелдер арасында ғана емес, ерлер арасында да бөліп алады.

Коммерциялық тойханаға белгілі бір балама, мысалы, Маңғыстауда бар. Онда туыстық қарым-қатынастар жақсы сақталған, ағайын-туыс үлкен іс-шараларды бірге өткізу үшін бір кіреберістен пәтер алуға тырысқан. Бір бөлмелі пәтерлерде тамақ дайындалса, көп бөлмелі пәтерлерде дастарқан жайылады. Зираттардың жанында баяғыдан бері түнеухана - зиярат етушілердің түнеуіне арналған, ыдыс-аяқ, үстел, төсек-орын қоры бар үйлер салынады, сол жерде ас беруді де ұйымдастыруға болады. Басты талап - шарадан кейін жинап кету.

Бұл үрдіс үйлену тойларына да тарала ма?

Оны уақыт көрсетеді. Ал әзірге оқырмандарға: "Дастарқан тек жақсылыққа жайылсын" деп шын жүректен тілек айтқым келеді.

Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін

Автор туралы: Зира Жетібайқызы Наурызбаева (Зира Наурызбай) - қазақ мифологиясын зерттеуші, жазушы, киносценарист, қазақ тілінен орыс тіліне аудармашы, философия ғылымдарының кандидаты (PhD). "Қазақтың мәңгілік аспаны" (2013, 2020), "Төрт бұлт" (2017), "Серікбол Қондыбайдың арғықазақ мифологиясындағы әйел бейнелері" (2021), "Субъект(ив)ті қазақ мәдениеті" (2022, Таласбек Әсемқұловпен бірлесіп жазған), қазақ мифологиясына негізделген "Бату мен оның достарының бастан кешкендері" (2014, 2019, 2021, Лиля Калауспен бірлесіп жазған) атты балаларға арналған кітаптар топтамасының авторы. С. Қондыбайдың төрт томдық "Арғықазақ мифологиясын", Т. Әсемқұловтың "Талтүс" романын және т.б. еңбектерді қазақ тілінен орыс тіліне аударған. "Күндес" әңгімесі ағылшын тіліндегі аудармасымен АҚШ-та "Best Asian Short Stories 2019" сыйлығының лауреаты атанды. "Otuken" мәдениетті дамыту қорының құрылтайшысы, "Петроглиф іздеушілер" қоғамдық қорының тең құрылтайшысы. "Алтын Адам – Жыл адамы" ұлттық сыйлық-байқауының лауреаты (2014), "Парасат" орденімен марапатталған (2022).

Аударған: Дина Шәріпхан