Сәуле Отарбаева, жазушының жары: Қаламы оң қолының алтыншы саусағындай еді...

Драматург ретінде де қолтаңбасы айрықша еді: сахнадағы сөз бен үнсіздіктің арасынан тұтас бір дәуірдің тынысы сезіледі. Оның туындылары уақытпен бірге өзгермейді, есесіне уақытты сөйлете біледі. Оның жазған дүниелері – жүректен шыққан сөздің жаңғырығы. Жазушының жары Сәуле Отарбаевамен қаламгердің адами болмысы, қаламгерлік қуаты туралы сыр шерттік. 

– Ең бірінші оқырманы да, кейіп­кері де – өзіңіз. «Құдай сені ме­нің маңдайыма жазған» дейтін сол бір кезеңге қайта сапар шегіп көрейікші.

– Ол кез ұмытылмас, жа­ның­да жаңғырып тұрар, жүре­гіңд­і жылытып жүрер кездер ғой. Қуа­на, сағына еске аламын. Ол кез менің студент шағым еді. Ра­­­­хымжанның тілші болып жар­қырап, тұлға болып қа­лып­тасқан уақыты. Жеке өмірі қиын­дау, жалғыздықтан шар­ша­ған кезі екенін кейін білдім. Ол мен үшін ақылды ағам болып жо­­­лықты. Мен оны жазған ма­қа­­­лалары арқылы сырттай өте жақ­сы танитынмын. Өзіме ұстаз са­нап, экология, тарих туралы жаз­ғандарын оқып, жазу ше­берлігінен үйреніп, мектептің соң­ғы жылдарында журна­лис­ти­каға бет бұрып жүрген ша­ғым­да үлгі тұттым. ҚазГУ-дің 5 жа­тақханасында кездестік. «Ағам» деп, «жерлес қарын­да­сым» деп сыйластық. Кез­дес­кен­нен көп әңгіме айтушы еді. Мен үлкен адам деп қабылдап, «үл­кенді сыйла» деп өскен қа­за­қы отбасы тәрбиесін көрген қыз ба­ла ретінде сөзін бөлмей тың­дау­шы едім. Ақылын тыңдайтын едім. Бұрыннан білетіндей, та­ныс-біліс жандардай, тек көптен кез­деспеген адамдардай болдық. Ол мені бір көргеннен жастай айы­рылған анасына ұқсатқан. Оның бара-бара күнде келгісі ке­летіндігі, демалыс күндері таңер­тең­нен кешке дейін бірге бол­ғы­сы келетіндігі кейде шо­­­­шытатын, кейде көмектескім келгеннен уа­қытымды арнайтынмын. Кө­ше аралап, саябақ аралап көп жү­ретінбіз. Мейрамханадан та­мақ­танып, тауға да шығып, әй­теуір бір бітпейтін әңгіме әң­гі­меге жалғасатын. Бала кездегі қай­ғысы, сағынышы, мұңы, за­ры, запыраны ішінде анасы, ақа­­сы, әжесі, атасы, інісі, қа­рын­­дасы жүретін. Бір кезде ар­хив қопарған, кітапханада сар­ғайған күндерінен қазақтың та­­рихын, әдебиет туралы әң­гі­ме­лерін, жазушы-тарихшы ре­тін­дегі Жәңгір, Исатай мен Ма­хамбет, Мұхаммед-Салық Ба­бажанов деп кете берер тарих пен тұлғалар туралы айтып, жаз­ғысы келетін шығармаларын, ар­манын айтқанда, «ағай, сонда сіз» деп басталар қазір күн биі­гі­нен ойласам, менің ақымақ сұ­рақ­тарыма ренжімей, «ол былай ғой» деп асықпай жауап бе­ріп, те­рең білімі, көрген біл­ге­ні­не тәнті ету­ші еді. Бірақ үйіне қайт­қысы кел­мейтіндіктен, кітап­хана соңғы қоңырауын соғып, «шы­ғыңыздар» де­генше отыра­тынын, сенбі–дүй­сен­біде де жұ­мысқа кетіп қала­ты­нын, «маң­дайым­нан сипайтын бір жан бо­л­са, енді қалған ғұмырын қи­ғы­сы келетінін», «ақ қаздар ара­сынан аққуын ажырата алмаған бей­бақ екенін» (Мұқағали) жа­сыр­ма­ды. Кей сөздерінен шошып, үр­кіп қал­ғанда «ағаңның да жігіт екен­дігін білмейсің бе?» деп күл­гені есімде. Мәрт екендігін, жұм­сақ мінезді екен­дігін, қыз баласын сыйлап, құр­меттеп білетіндігін, іш­кі мә­де­ние­ті сондай биік екен­ді­гін танып, жеке шекараны сақ­тай, сыйлай білетіндігін көрдім. Сон­дай биязы, кішіпейіл адамның кей­де тік, турап түсер мінезін де көр­генде «қалай­ша» деуші едім таң­ғалып, «өмір өзгертеді ғой» деу­ші еді... 

Қыз баласының өміріндегі, жал­­пы әйел адамының өміріндегі бі­реуде болатын, біреулерге бұйыр­­­майтын шуақты кез туралы сұ­рап сағынышымды оятып, ри­за­шылығымды тағы да бір қай­та­латып жатырсың. Қыз бен жігіт бо­лып осылай кездестік, сыйлас­тық. Ол менің өмірімде болғаны үшін Құдайға да, Рахымжаныма да күн­де алғыс айтамын. «Ренжіткен кез­дерім болса...» деп жиі кешірім сұ­раймын. Бүгінде осы дағдыма айналған әдетті күнде қайталатады. Күнде, күн сайын таңғы тілек ай­тып, өз-өзіме әңгіме айтар уа­қытта ата-анамнан кейін, Рахымжанға ризашылығымды білдіремін. О дүниесінде тыныштығын тілеймін. Риза болғандығы шығар, түсіме көп енбейді. 

– Рахымжан ағаның әлемі бө­лек-тін. Ол әлемнің құпиясы неде?

– Алтыным, әр адам бө­лек әлем екені рас. Қанша адам пән­де­сі бар, сонша әлем бар ғой. Тек қан­дай әлем? Әңгіме – сонда. Біз қан­даймыз? Бізді Алла Тағала қа­лай жаратты? Біз қандай ата-ана­дан келдік жарық дүниеге? Қандай мис­сиямен кел­дік? Бұл әлемге өзі­мізден соң не қалдырамыз? Әң­гі­ме тағы да осында.

Иә, Рахымжан ағаңның әлемі бө­лектеу еді. Сан қырлы, сан түсті әлем­ге ие еді. Артында соның куә­сін­дей болып қалған «төрт құбы­лам» деген төрт ұрпақ сүйдік. «Жал­­ғызым» деген ұлы мен «үш кө­кем» дейтін үш қызымыз қалды. Үне­мі «Құдай-ай осылар мен көр­ген, біз көрген қиындықты көр­ме­се екен, жолдарына жақсы адамдар кез­дессінші» деп отыратын.

Есімде, Ермерейі туғанда Алма­­тыда көп көштік. Бе­сік­­тегі бала кезінде Татарка деген жер­­де тұрдық. Өзі бөлеп, өзі тер­­­­бе­тіп, ұйықтата беретін. Қа­­зір ой­ла­сам, ұзақ ар­ман­да­ған ұлы ғой, ба­қ­ытым деп санаған екен. Сол сә­­­биін тербетіп оты­рып, сөйлеп оты­ратын: «ақыл­ды бол, ақыл – ол адам­ға Құдайдың бер­ген ұлы сыйы. Мал­дан, жан-жануар­дан адам­ның айырмасы – ақы­лын­да, са­насында» деп. Әкелік әлемінің куә­сін­дей болып, сол құлын­шақ­тары жүр өмірін жалғас­ты­рып. Беу, дүние, уақыт-ай де­­­­­сеңізші?! Менің санамда, көз алдымда әлі тұр сол кө­рініс. Құ­дай-ай, кейде Атырауда оты­рып кө­кі­регім сағынышқа тол­ған­да, сол үй, сол көше, сол Ал­ма­ты­ға барғым-ақ кеп кетеді. «Қой­шы, Рахымжаны жоқ Алматы ғой» деп, ол менің жа­нымда, ол кез ме­нің болмы­сым­да, ол жан менің өмі­ріммен өріліп кет­ті ғой деп са­быр­ға келесің. Сол са­ғынышыңды ар­қалап, ойша бір­ге жүрген қыр мен сырды аралап ке­летінің қан­дай жақсы?! Бізге сон­дай сезім бер­ген Құдай шебер ғой. Сабыр жа­ныңды тыныш­тан­дырады. «Бәрі дұ­рыс» дегендей, елес болып келіп ке­теді. Сосын өзің­ді өзің тағы да са­бырға ша­қы­рып, бүгінгі күніңе қа­рап жұбана­сың, «таңдан да жұ­бан» деп өзі ай­тып кетті ғой маған дей­мін. Ар­­­тындағы ізгілікті ісі, өш­пес жазуы мен бала-шағасына қа­рап, «шүкір» демеске еш себеп жоқ. Азан ойнаса, «ата хабарласып жатыр» деп телефонды ала ша­ба­тын сәби Жаһангирі оның аталық әле­мі ғой... Ешкімге ұқсамайтын ата да еді ол... Ол қошақаны өсіп, «ата­ның ауылына алып баршы» деп жүр, періште жүрегіне атасы салып жатыр ма білмеймін, бірақ ата жұртына, атакүлдігіне апарып, аунатып келуім керек-ақ... Аталық әлемі тоқтап қалған деп кім айта алар?! Жалғасып жатыр, жалғасады да. Оның да оңаша сәттерде Құ­дай­дан тілегені сол еді ғой. Есте­лік­тер сен қойған сұрақтан аулаққа әке­тіп жатса, айып етпе. Бұл да жұ­байы ретінде куә болған Рахым­жан­ның тағы бір әлемі ғой.

Шындығында, оның әлемі бала кезден қа­лыптас­қан. Ағаңның әлемін Құдай ана­сын алып, балалығын сағынышқа ма­лып, жазылмас мұңға құрса, са­налы, биік өрелі етіп жаратып, Ра­хымжан әлеміне көркем мінез­дің, білімге құмарлықтың, қиял мен шеберліктің, ізденгіш пен те­рең білім мен тым, тым шебер су­рет­керліктің бояуын жаға салған. Ал­ланың өзі «сен сондай боласың» де­гендей ағаңа. Рахымжан да сол жол­дан таймады, оқыды, тоқыды, із­денді, мойымады, сынбады, жаз­ды, тағы да жазды... Жаза-жаза сау­­­­­­сақтарына қаламнан сүйел шық­ты. Кей-кейде маған ол қа­лам­мен емес, саусақпен жазып жатқандай кө­­рінетін, кейде ақ қағазда жүгіріп ба­ра жатқан қаламы оның оң қо­лы­­ның алтыншы саусағына ай­на­лып кеткендей көрінетін. Ақ қа­ғаз­ға жазу емес, ою ойып жатқандай еді. Қазір ойласам, шынымен де уақыт та оқиғалар да бұза алмайтын ою салып кеткен екен. Ойлашы, қандай қалам құдіреті шыдайды ол жазған сөздің салмағы мен ба­ға­сына... Әрине, саусаққа айналған қалам ғана... 

Ағаң әлемінің ішіне «Құдай се­ні менің маңдайыма жазған» де­геннен мен де еніп, кейде әйел­дік­пен «бүлдіріп», көбіне жанын жылу­ға бөлеп үйіне асығатындай от­басылық әлемін жасауға ты­рыс­тым. Өмірінің соңғы жылдары сы­­­­бырлағандай етіп: «Менің жа­ным­ды сен түсіндің. Ризамын са­ған. Мүшелдей айырмашылығы бар ұрпақ бір-бірін түсінуі қиын деу­ші еді. Бірақ мені сен түсіндің» деуі де содан шығар. Әлі де түсіну­мен келемін. Қалған ғұмырымда түсіне беретін де шығармын. Оның әлемін әрлей беретін де шығармын. Алла Тағала тек мүмкіндік бергей. Оның әлемі қазақ боп жара­тыл­ған­­нан кейін, қазаққа қызмет ет­кен­­нен кейін қазақпен бірге жасай бе­­реді деп сенемін қазақтың Рахым­­жанының әлемі. Құпиясы жоқ, егер бар болса құпиясы қара­пайымдылығы мен шынайылы­ғын­да деп ойлаймын. 

«Ағаң асау емес, жанартау еді...»

– Қадыр Мырза Әлінің «ақынға ке­рек ақыл көп, асаулық керек аз­да­ған» дейтін өлеңі бар. Бұл мінез – ақын­ға ғана емес, жазушыға да ке­рек қасиет. Ағаның бойындағы асау­лық туралы не айтасыз?

– Асау екені рас еді, Гүлзина. Асау болмаса, тәуекелшіл болмаса, ол маған ұнамас еді. Мен оны тү­сін­бес едім. Мен онымен отыз жыл емес, отыз күн де тұра алмас едім. Бір ізбен кіріп, бір ізбен шығатын, жылы су құсап жылжып ағатын адам­мен тұру мүмкін емес мен үшін. Адам өмірінде сілкіністер бол­маса қиын ғой, рухани сілкініс, ой сілкінісі. Ағаң асау емес, жа­нартау еді. Сол жарылыстарынан кей­де өзі де түсінбей қалатын сәт­тері болатын. Сап, сап деп отыру­шы едім. Өзіме де, оған да. Бала күн­­гі қайғысы мен азамат боп, ат жа­лын тартқан кезде көрген қиын­дық­тарынан пайда болған деп тү­сін­­дім. Сол ала жолақ өмірдің қа­ра­­­сынан алып өтуге тырыстым. Ең бас­тысы, сол асау мінезімен, өмір­де­гі де, өнердегі де мінезімен арты­на өлмес, өшпес рухани мол мұра, шек­сіз байлық қалдырып кетті. Бас­тысы сол деп ойлаймын. Оның қалай өмір сүргендігінің белгісі – артында қалған ізі. «Шын талант алыстаған сайын жарқырай береді» деген өмірдегі іні-досы, керемет ға­лым Мақсат Тәж-Мұрат. Артық айту қиын маған...

– Аға өмірінің соңында прозадан гөрі драматургияға көбірек бет б­ұ­рып кеткен сияқты көрінеді. Дра­ма­тургия болғанда да кіл тұлғаларды жаз­ды. «Бейбарыс сұлтан», «Мұс­тафа Шоқай». Ол кісінің бұл жанрға бет бұруының сыры неде?

– Драматургияға деген ма­хаб­ба­ты ерекше-тін. Драматургияға қа­­ламгер ретінде қалыптасып, ке­ме­ліне келген кезде келуі де, кел­ген­де де тоқтамастан бірінен соң бір пьесаларын жазуы және өзі сүй­ген қазақтың тарихына «кетіп қа­ла беруі» кездейсоқ емес деп ой­лаймын. «Сырым батыр», «Хан Жәң­гір», «Әміре», «Темірбек Жүр­ге­нов», «Ғабит», «Фариза мен Мұ­қа­ғали», қай-қайсысын айтсам да оның жүрегін жаралап барып жа­зылып, жарқырап сахнадан шық­қан­да қуанышқа бөлеген сәттер еді. Ол өзі үшін емес, сөне бастаған жұлдыздардың қайта жанғанына, ұмытыла бастаған тарихтың қайта шыққанына қуанушы еді. Драма­тур­гиясының екінші үлкен та­қы­ры­бы – жер, тіл, Отан тақырыбы еді. Прозаны оқымайтын оқырман болса, солардың жүрегіне қазаққа ке­рек рух пен жасампаздықты театр сахнасынан сепсем деген мақ­сатпен келді деп ойлаймын. Ол драматургтық мақсатына жетті де. 

– «Бас» романын театрда қой­ды. Одан бөлек, ағаның аяқталмай қал­ған, еш жерге басылмаған дү­ние­лері болды ма?

– Әр шығармасы ол үшін ерек­ше еді. Әр еңбегінің тарихы бар. Тек жазылуы ғана емес, жазып отыр­ған тақырыбына қалай келді деген та­қы­рып та оқырмандарын жиі ой­лан­тады. Қазір де мені әлеуметтік желіде тауып алып сұрап жатады. Әрине, оның жазушылық бага­жын­да жалпы азаматтық құнды­лық­тарға негізделген дүниелермен қа­тар, адами қарым-қатынасты су­реттейтін және тарихи тақы­рып­қа көп барғанын көруге болады. 

Өзің айтып отырған «Бас» та бір қарағанда Махамбет ба­­бамыздың тарихи бет-бейнесін ай­­қындауды мақсат тұтқан шы­ғар­ма болып көрінгенімен, көп мақ­сат­­ты көздеген өте күрделі шы­ғар­ма. Автордың іздегені – жәй Бас емес, жауынгер ақын Махамбеттің Басы және қазақтын жоғалтқан ру­хын, рухани дүниесі. «Бас» дра­ма да, роман да болып жазылуы тек­тен тек емес. Биліктің Рахым­жан­ның «Басынан» қорқуы да тек­тен тек емес шығар. Науқас еке­­­­ніңді айтқан адамнан кор­қа­мыз, қашамыз, оның өзін ауру дей­міз ғой, өкінішке қарай. 

Аяқталмай «Қыз Данайдың қыр­­ғыны» атты романы қалды. Же­ке кітап етіп шығардық. Оқырман көп іздейді. Мүмкін сүйікті жазу­шы­­ларының соңғы көңіл күйі қа­лай болды, жүрегі не деп соқты, біл­­­гілері келетін болар...

– Рахымжан ағаның «Көрген-бақ­­қан» атты дүниелері арагідік бас­пасөз беттерінде жарияланып тұ­рады. Ол кісінің жеке қойын дәп­терінде жазылған, жариялануға бол­майтын естеліктер бар ма?

– «Күнделік – менің өмірім» де­ген Рахымжан ағаң бала кезден күн­делік жазған. Күнделік ол адам ба­ласына тіс жарып айтпайтын да дү­ниелерден құралады ғой. Ағаң­ның күнделіктерін компьютерге теріп бастадым. Жылдар жыл­на­ма­­сымен. Бірақ әртүрлі шаруар­лар­мен бітіре алмай жатырмын. Көп сұрап, көп іздейтін дүниесі. Бас­па бетін көреді, қазақтың да­рия­лы дүниесіне кітап болып қо­сы­лады деп ойлаймын.

Әри­не, әр адамның тек өзі үшін ғана жазылған ой­лары, өмірлік оқиғалары болады. Оны мен сүзгіден өткізетін бола­мын. Ол құпия болып қалуы керек деп ойлаймын. Олар жеке өмі­рін­дегі қиындықтары мен айнала­сын­да жүрген адамдар туралы ой-пі­кір­лері...

«Астананы жақсы көрді»

– Рахымжан ағаның танысқан кез­де-ақ жүрегі ауыратынын, үнемі дәрі ішіп жүретінін білдім деп жазған екенсіз. Ол кісінің сырқаты бала кез­ден пайда болған ба, әлде басқа себептері бар ма?

– Иә, шаңырақ құрмастан бұ­рын білгенмін. Көшеде келе жатып жү­­регін ұстап тұрып қалатын. Қал­та­сынан кішкентай қызыл дәріні алып, аузына салып, «қазір кетеді, қазір тынышталады» дейтін. Кейін біл­дім «нитроглицирин» деген дәрі екен. Бір қызығы, кейін кардиолог дә­­рігерге барғанда жүрегінің еш ақауы жоқ деп таңғалғанын айтып ке­ліп, жинап жүрген жүрек соғы­сын көрсететін ұзыннан-ұзақ қа­ғаз­­дарын керек емес деп бала­ла­ры­на ой­­­­науға берген. Ермерейі бас­тап, кейін Қаракөзі қостап, есік­тен төр­ге дейін төсеп сурет салып, шат­пақ­­тап тастап еді. Соған қарағанда туа бітті емес, жүре бітті пайда бол­­ған дерт болса керек. Дүниеден өте­рінен 3-4 жыл бұрын арқа тұсы ауырып, сипап берші деп, «баты­рып, батырып сипашы», «түйіліп тұр­ған жерін жазып тегістеп жі­бер­ші» дейтін. Әсіресе, жұмыстан кейін. Түнде демалар сәтте маза­лай­тын. Бір кеште «мынау қор­қы­тып тұр» деп «Жедел жәрдем» ша­­қыртып, ауруханаға бардық. Сыр­тынан ағайындар көріп, туыс­қан­дар чатына салып жіберген. «Ра­хымжан моторы бұзылып, ау­ру­ханада жүр» деп. Ол Нұрлан аға Бал­ғымбаевқа жеткен. Аға тап­сыр­ма беріп, Астраханьнан мықты кар­­диолог қандасымыз Мәлік де­ген дәрігерді шақыртыпты жігіт­тер. Кейін «келіп кетіңіз» деп қызы Қа­ракөз екеуі тағы барып келді. Бір­ақ денсаулығын күтуге, емделу­ге жоқ еді. Біреулер үшін жүгіреді. Өзі күтінбейтін. Іссапарларына ке­терде әрқайсысын бөлек-бөлек орап, сыртына қабылдайтын күні мен уақытын жазып жібергенде, сол ораулы күйі қайтып алып келу­ші еді. Іссапарларын кейінге ше­ге­ріп те тастап жүрді. Сол жүрек ақыры алып кетті...

– Рахымжан Отарбаев атын­да­ғы театр фестивалі аға есімін ұмыт­тыр­­май жалғасын тауып келеді. Бұ­­ған себепкер болып жүрген де өзіңіз. Дегенмен республикалық дең­гейде фестиваль өткізу де оңай емес. Бұның бәріне демеуші табасыз ба?

– Фестиваль да, басқа да ірі жо­­балардың демеушісі де, қол­дау­шысы да ағаң өзі айтқандай – «ал­тын бесік Атырауы, туған жері». Ресми тілмен айтсам, Атырау об­лыс­­тық әкімшілігі. Өлке бас­шы­ла­рына, мәдениетті басқарушы аза­маттарға алғыстан басқа айта­ры­мыз жоқ. Әрине, басы – қасын­да өзім, бала-шағасы. 

– Қаламгер біраз жыл Астанада тұр­ды, бірақ кейін Атырауға қайта орал­­ған секілді. Не себеп? Туған жер­­ден алыстағысы келмеді ме?

– Иә, алдымен өзі жұмысқа тұ­­рып, бізді зорлап көшіргендей, 2006 жылы Астанаға қоныс аудар­дық. Шыны керек, Атырауды қи­май көштік. Балалар мектептерін ауыс­тырды. Бірақ ол күндіз-түні қыз­метте. Жұмыста да жазу, үйде де жазу болып қатты қажитын. Оған жетпейтіні – балаларының у-шуы, солармен әңгімелесіп сыр­ласуы, сенбі сайын екі кішкентай қы­зын қыдыртуы еді. Балалар жер­сінбеді, біз кері көштік. Маған кә­сіп ашуыма көмектесті. Біз Аты­рау­ға оралғанмен, ол Қаракөзімен тұрып жатса да үш ай демалыста Жансаясы мен Жамалын келіп, алып кететін. Екі қаланың ортасын жол қылды. Қаракөзі оқуын біті­ріп, тағы оқимын деп шетке кет­кен­де елге оралды. Дегенмен Аста­наны жақсы көрді. «Көшейік, түбегейлі кетейік» деген әңгімені кете кеткенше тоқтатпады.

– Шығармашылық адамының бабын табу оңай емес. Жазушының жарына қойылатын ең бірінші талап қандай?

– Әр әйел ерінің мізезін, нені жақсы көреді, қандай тағамды ұнатады, тіпті кейде сенің қалай киінгеніңді ұнатады деген сияқты тұрмыстық мәселелерді біліп-білі­сіп алған соң бір-біріңе жа­ғым­ды дүниелер жасауға тырысу керек деп ойлай­мын. Әр қазақ ер азама­тының жұбайы солай жа­саса керек. Ал шы­ғар­­ма­шылық адамы­ның күн тәр­тібі өзге­ше­леу, ол күн мен түн­ге, жыл мез­­­­­­гілі, ап­та күндері сияқ­­ты шек­теулерден шы­ғып кете­тін болған­дық­тан соған икем­де­ліп, еріңнің бабын та­бу­ға тырыссаң бәрі дұ­рыс болады деп ойлай­мын.

Талап – жанын түсіну болса керек

– Рахымжан Отарбаев арманы қандай еді? Ол арманына жете алды ма?

– Әр әке, әр ата секілді Рахым­жан ағаңның да армандары болды, әрине. Көп арманын өзі орындап та кетті. Бірақ ол тұлға, қайраткер еді ғой. Сол деңгейдегі арманы алаш­тықтармен үндес еді. Ел тағ­дыры, тіл тағдыры, жер тағдыры үн­е­мі жүрегін ауыртатын, үнемі үл­кен-кіші отырыстарда дауыс кө­тертетін, мінез көрсететін сол ар­маны еді. Жастарды қолдайтын, шы­ғармашыл талантты жас көрсе қар­жылай да, басқалай да көмегін ая­майтын. Үйге де жатқызып, киім де алып беріп, ағалық, керек де­сеңіз, әкелік те қамқорлығын көр­сететін. Оны елі, жұрты жақсы бі­­­леді. Рахымжанның арманы «қа­­зақ дүние тұрғанша тұрса екен, сөзі өлмесе екен, ұлттық бояуы­нан айырылмаса екен» деген ұл­тының ұлы арманы еді. Ар­ма­ны орындалады деп сенемін. 

– Рахымжан аға көзі тірі бол­ған­да қазір не жазар еді деп ойлай­сыз?

– Ол соңғы романын жос­пар­­лап жүрген. Ірілі-ұсақты 2-3 пье­са, әңгімелерін жазып, қа­лам­ды тастаймын деуші еді. Жаз­ғандарын қайта қарап, басын қо­сып шығарып, жарнама, на­си­хат, таратумен ғана айналысамын деу­ші еді. Құдай маған осы жос­парыма мұрсат берсе деуші еді. Жетпей кетті, жете алмады. Жазу үстелінде бітпеген «Қыз Данай­дың қырғыны» қалды... «Әлия» апа­сы туралы пьеса жазу жос­пары орындалмай қалды... «Шір­кін, Сүйінбике туралы жазсам» де­ген жас кезіндегі арманы бол­ған... 

Бұл өмірдегі соңғы жазуын «Рахымжан Жаһангир, Рахымжан Жаһангир, Рахымжан Жаһангир» деп алдындағы ақ қа­ғазына, өзі айтпақшы, бұл өмір­дегі соңғы алданышының есі­мін үш қайтара жазып кетіп­ті...

– Ұлы, қызы, немересі... Қай­сы­­сының мінезі әкесіне, атасына ұқсайды?

– Жалғыз ұлы Ермерейі, Қара­­­­­көз, Жансая мен Айжамалы, не­­мере-жиендері Жаһангир, Да­най, Кайа... Бәрінде де Рахым­жан­ның мінезі, болмысы, ама­на­ты, арманы жүр... Ермерейінде ті­ке мінезі мен сөзінен қайт­пай­тын қасиеті қалды. Қаракөзінде қай­мықпас мінезі мен қаламы қал­ды. «Әлия Молдағұловам» деп әкесі босқа айтпапты. Жан­саясынан ұқыптылығын, көп сөйлемейтін тұйықтығын, әр істі аяғына жеткізер тиянақтылығын, Жамалынан жұмсақтығы, аңқау­лы­ғын, уәдеге адалдығын, оқуға құш­тарлығын көремін. Дүниеден өтіп, 3 күндік кәдесін берер таң­да түсіме еніп: «Жаһангирімнің қорғаушы періштесі боламын» деді. Кей-кейде жанымда тұр­ғандай сезім болады, әсіресе Жаһангирімен отырған сәт­тер­де... Демалысын да сезгендей, жы­лылық жүріп өткендей, тыл­сым сәт тұрады ауада. Жаһан­ги­рі­нің «Ата» алғашқы сөзі еді... 9 ай­­лығында Чехия мен Германия жо­­лында көлікте бара жатып ай­тып еді... Атасы естіп ұшып ке­те жаз­даған... Қайран, қазақы жү­ре­­­гі-ай...

Қайталап айтсам, сол ботақа­ны «ата ауылына барғым келеді, атқа отырғым келеді» деп жүр. Құ­лыншағының аузына атасы са­лып тұр ма?! Уәде бердім, алып баруым керек. Лотос гүлдегенде... Алла бұйыртса... Атасының ауы­лы жер жұмағы ғой. Ол жерде бабалары жатыр. Рахымжан ата­сы айтпақшы, «кіндігімен бай­лан­ған жер». Балалары да айна­лып келіп соғып тұрар ата­күл­діктен ұзамаса деймін. Данай соңғы кейіпкерінің есімін иеленді. Өзі қойып кет­­­кен­дей маған. Әлі кішкентай, қыз бала ғой. Бала кездегі үш апа­­­­тайын кезек көремін. Тегінде бар дүние ешқайда кетпейді ғой... Ұрпақ үзілмегей...

– Әңгімеңізге рақмет, Сәуле апай! Рахымжан ағаның шырағы сөнбесін!

Әңгімелескен

Гүлзина БЕКТАС