Төл мерекемізді түлеткен Тұрар

Алайда осы әз-Наурыз мерекесі қайдан келді? Қазақ топырағында қай уақыттан бері жаңғырды? Төл мерекемізді түлетуге кімдер жанашырлық танытты? Өткенге көз салып, тарихтың ақтаңдақ беттерін ақтарып көрсек.

Жалпы, Наурыз мерекесі­нің тарихы тым тереңде. Бес мың жылдан бері Ұлы дала тө­­­сінде ізгіліктің шұғыласын ша­шып, табиғатпен үндесе мере­ке­ле­ніп келе жатқан Ұлыстың ұлы кү­ні­нің маңызы мен мазмұны да ай­рықша. Әрине, есте жоқ ескі за­­­мандарда әз-Наурыз жал­пы­ха­лық­тық сипат алып, кең көлемде той­ланғанымен, оны айқындай­тын ешқандай мәртебесі болмаған екен. Міне, осы Ұлыстың ұлы кү­нін мемлекеттік мереке ретінде бе­кітіп, арнайы бұйрыққа қол қой­ған алғашқы тұлға – қоғам қай­раткері Тұрар Рысқұлов. 

ХХ ғасыр басында негізі қа­ла­на бастаған Алашорда мем­ле­ке­ті­нің идеологиясына алғышарт есе­­­­бінде Наурыз мерекесінің уа­қы­тына қа­тысты талас-тартыс өр­ши бас­тай­ды. Бұл мәселеге 1915 жылы Алаш кө­семі Әлихан Бөкейханов нүкте қойып, сол кезден бастап 22 нау­рыз Ұлыстың ұлы күні ретінде қо­ғамдық ортада бекиді. Осыны не­гізге алған қазақстандық боль­ше­виктер де осы датаға тоқтайды. Сөйтіп, 1920 жылғы 20 наурызда елі­­­міздің оңтүстігінде құрылған Түр­кістан Республикасы советі ор­талық атқару комитетінің төра­ға­сы Тұрар Рысқұлов Наурыз мей­ра­мына мемлекеттік мәртебе беретін бұйрықты жариялайды. Бұл әз-Наурызға арналған тұң­ғыш мәртебелі құжат еді. Бұл құн­ды құжатта «Түркістан совет Рес­пуб­ликасы советтерінің Орталық ат­қару комитетінің осы жылғы 20 наурыздағы қаулысына сәйкес, қау­лы етемін: 22 наурыз – «Көктем ба­сы – Наурыз» бүкілхалықтық ме­рекесі деп саналсын» деп жа­зыл­ған. Оған сәйкес, үкіметтік ме­ке­ме­лерге наурызды атап өтуге сеп­тесу жүк­­теледі. Қаулы телег­раф­пен жә­не телефонмен таратылып, ол ту­ра­лы сол кездегі газеттер де сүйін­­­ші­леп жазады. 

Бұл жерде Тұрар Рысқұлов мей­­рамға «Көктем басы – Наурыз» деген айрықша атау беруі те­гін емес. Өйткені сол тұста Кеңес билігінің тізгінін ұстағандар Ұлыстың ұлы күнін діни мереке деп бұрмалауға кіріседі. Ал Тұрар оларға қарсы шығып: «Наурыз – көк­тем мерекесі, ол халықтық мей­рам. Билік ресми ұйым­дас­тыр­сақ, халық та бұл қадамды жылы қа­былдайды», деп қарсы уәж ай­та­ды. Сөйтіп, Мәскеумен ке­ліс­пес­тен осы бұйрықты шығарады. Кейін бұл құжатты Жамбыл об­лыс­тық архивінің қызметкері бол­ған Мақұлбек Рысдәулет осыдан 20 жыл бұрын мұрағаттан тауып ала­ды. Осылайша, шаң басқан ар­хив қағаздарының арасында жат­қан құнды құжат араға ширек ға­сыр салып жарық көреді. Негізі, Тұрар Рысқұловтың бұл бұйры­ғы­ның бір көшірмесі Ташкент ар­хи­він­де де жатыр екен. Бұл жайында та­рихшы Ордалы Қоңыратбаев өз естеліктерінде айтады. 

Тағы бір тарихы деректерге сүйенсек, Ұлыстың ұлы кү­ні халықтық мереке ретінде 1930-32 жылдардағы ашар­шы­лық­қа дейін тұрақты түрде өтіп тұрған екен. Тек қана «наурыз» атауының ор­нына «амал», «қамал» деген бас­қа сөздер қолданылған. Бірақ ашар­­­­шылық белең алған тұста, ме­­реке мүлдем атаусыз қалады. Ашар­шылық бітіп, репрессия аяқ­талып, қазақ жеріне жылымық ене бас­таған шақта оңтүстік аймақ­тар­да «Көп көже» деген атпен Ұлыс­тың ұлы күні қайта жаңғыра бас­тай­ды. 

Билік тарапынан ресми шек­теу қойылғанымен, Кеңес зама­нын­да ұлт зиялылары астыртын бол­са да әз-Наурызды ел есіне са­лып тұрған. 

1985 жылы Кеңес Одағында бас­талған «қайта құру және жа­рия­лылық» кезінде халық Нау­рыз мейрамын кеңшар-ұжым­шар, тіпті қала көлемінде біртіндеп атап өте бастайды. Осы тұста Нау­рызға «мемлекеттік мереке» мәр­те­бесін беру мәселесі күн тәртібіне қай­та көтерілді. Бұл іске сол кез­дегі Қазақстан компартиясы Ор­та­лық комитетінің хатшысы бо­лып сай­лан­ған Өзбекәлі Жә­ні­беков қызу кі­ріседі. Бұл 1988 жылдың ақпан айы болатын. Осылай қолға алын­ған ілкімді істердің нәтижесінде, Наурыз мерекесі 1988 жылы алғаш рет Алматы қаласы мен Алматы об­лысының Жамбыл ауданында үл­кен халықтық мейрам ретінде атап өтілді. Ал араға бір жыл са­лып, яғни 1989 жылы Қазақстан­ның барлық облысында жаппай тойланып, бүкілхалықтық көрініс тапты.

Осы кезде Әулиеата жерінде де әз-Наурыз мерекесі қайта жаңғыра бас­тады. Сол тұста Жамбыл қала­лық мәдениет бөлімін басқарған Мәскеу Нохрабековтің айтуынша, Ұлыс­тың ұлы күні Жамбыл же­рін­де ерекше ұлықталған екен. 

– 1988 жылдары газет бет­терін­де Наурыз мерекесін ұлттық мей­рамға айналдыру туралы там-тұм­дап айтыла бастады. Содан бұл мей­рамды неге Жамбыл жерінде жаң­ғыртпасқа деген ұсыныспен қа­лалық және аудандық пар­тия­ның атқару комитетіне шықтым. Алай­да ондағылар мұндай мей­рам­ды естімегенін айтып, қолдай қой­мады. Сонда да райымнан қайт­пай, Жамбыл педагогикалық инс­титутында сол жылдары жұмыс іс­теген профессор марқұм Қапаш Тас­болатовқа барып, Наурыз мей­рамы туралы мәлімет алдым. Ол ма­ған бар білгенін айтып, әдет-ғұрып­тарын түсіндірді. Шыны ке­рек, ол кезде наурыз көженің өзін қалай әзірлейтінін білмейді екенбіз. Содан Фурманов көше­сі­нің бойынан екі жерден қазан кө­теріп, наурыз көже пісіріп, №9 ық­шамауданындағы мектеп жа­ны­на киіз үй тіктік. Сонымен қатар ал­ғаш рет алтыбақан құр­ғыз­дық. Алайда Ұлыс күнін дүр­­кіретіп той­лаға­ны­мыз­бен, ертесіне қала­лық па­р­­тия кеңесі мені ша­қырып алып, «ұлт­тық мерекені наси­хат­та­ғаны үшін» деп қатаң сөгіс берді. Де­се де, 1989 жылы Қазақстан ком­­­партиясының орта­лық коми­тетінің бұйры­ғы­­мен Наурыз ұлт­тық ме­­ре­ке болып бекітілді. Осы­­­­дан бастап Ұлыстың ұлы кү­ні Жам­был жерінде заңды той­лана бас­тады, – дейді М.Нох­ра­беков. 

Жамбыл жеріндегі алғашқы заңды бекітілген Наурыз ме­ре­кесінде 3 мыңнан астам адам­ды қамтыған қойылым әзірленіп, 400-ден аса киіз үй тігіліпті. 

– Орталық комитеттің бұйры­ғы шыққаннан кейін, Наурыз мей­­рамын қалай тойлаймыз деп жан-жақты ойландық. Содан ха­лық ауыз әдебиетіндегі ертегі кейіп­­керлері мен аңыз тұлғалар­дың бейнесін көрсету үшін арнайы сценарий жасауға бекіндік. Бұл топ­қа Рахмет Өзбеков, Болат Мәу­ленов сияқты журналистер мен сол кезде облыстық театрды бас­қа­рып отырған Әскер Құлданов кір­ді. Содан мерекенің сценарийін тұп-тура бір апта дайындадық. Қойылымдарға 3 мыңнан астам адам қатысатын болып шешілді. Осы тұста, тұңғыш рет ұлттық жә­не ертегі кейіпкерлерінің киімін тік­тірдік. Қордай ауданынан көрі­ніс­­терге қажетті үш күйме жаса­тып, Жамбыл ауданынан 50 ат ал­­дырдық. Сондай-ақ Ойық сов­хо­зынан 15 түйе жеткізілді, – дейді Мәскеу Нохрабеков.

Осындай дайындықпен бас­тал­­ған мереке күні атқару комите­ті­нің төрағасы мен қалалық пар­тия­ның бірінші хатшысының ха­­лыққа құттықтауын 10 мың дана етіп шығарып, оны ұшақпен қа­лаға шашқан. Бұдан бөлек, осы кү­ні автобустар барлық бағытта те­гін қатынап, қала тұрғындарына саябақтар мен сауықтыру орын­дары ақысыз қызмет көрсетіпті. Ал­ғашқы мерекелік іс-шараның ашылуында Роза Рымбаеваның орындауындағы ақиық ақын Мұқа­ғали Мақатаевтың «Наурыз» әнінің үнтаспасы қойылған. 

– Осылайша, жұдырықша жұ­мы­лудың арқасында өткен Наурыз тойын келесі жылы да бар салта­на­тымен атап өттік. Ол кезде қа­зір­гі «Атшабарға» 400-ден аса киіз үй тігіліп, тұңғыш рет ақындар ай­­тысы, бәйге, қыз қуу, тай көтеру, теңге ілу сынды ұлттық ойындар ой­­натылды. Бұл жолғы мерекелік ша­рамызды «Қазақфильм» ки­но-с­тудиясы түсіріп, кейіннен «Жа­сар­ған Жамбыл жері» атты фильм етіп шы­ғарды, – дейді Мәскеу Нохра­беков. 

P.S.

Міне, осылайша Тұрар Рысқұлов мемлекеттік деңгейде тұңғыш рет тойлатқан төл мерекеміз – әз-Наурыз тәуелсіздік жылдары қайта түлеп, өз тұғырына қонды. Жылдан-жылға ұлық мейрамның мән-маңызы артып, мерекелеу көлемі де кеңейіп келеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен соңғы бірер жылдың бедерінде «Наурызнама» онкүндігі әзірленіп, соның аясында тағылымға толы іс-шаралар ұйымдастырылуда. 

Бұл  – Ұлыстың ұлы күнінің жаңаша сипат алғанының жарқын көрінісі. Енді келер ұрпақ осынау ұлық мейрамымызды одан әрі ұлықтап, өміршеңдігін ұзақ қылады деп сенеміз.

Саятхан САТЫЛҒАН,

Жамбыл облысы