Ұлттық банк шешімінен кейін кредиттер мен депозиттерді не істеу керектігін экономистер айтып берді

Қазақстанда базалық мөлшерлеме төмендетілді. Бұл нені білдіреді және қазақстандықтардың әмиянына қалай әсер етеді? Несие алуға бола ма, әлде жинақ салымын ашуға асыққан дұрыс па? Tengrinews.kz тілшісінің осы және өзге де сауалдарына экономистер жауап берді.

Қысқаша мән-жайы

Ұлттық банк бүгін базалық мөлшерлемені +/- 1 пайыздық тармақ дәлізімен жылдық 16,75 пайыздан 16,25 пайызға дейін төмендетті. Бұл кейінгі 3 айда үшінші рет төмендету.

Жаңа несие алған дұрыс па, әлде күте тұрған жөн бе?

Мөлшерлеменің төмендеуі – қарыздардың арзандауына алғышарт. Бірақ бұл процесс автоматты түрде жүрмейді. Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, базалық мөлшерлеме банктер үшін тек "қысқа" ақшаның құнын анықтайды.

Анықтама: Қысқа ақша – бұл қысқа мерзімге, әдетте бір жылға дейін орналастырылатын немесе тартылатын қаражат.

Банк несиенің соңғы пайызына мыналарды қосады:

Қаражат тарту құны (қорландыру). Қарыз алушының несиелік тәуекелдері. Операциялық шығындар мен өз маржасы.

"Базалық мөлшерлеменің 50 базистік тармаққа төмендеуі тұтынушылық немесе ипотекалық несиенің де автоматты түрде дәл осы 0,5 пайыздық тармаққа арзандауын білдірмейді".

Руслан Сұлтанов

Экономист

Бірнеше айда мөлшерлеме 1,75 пайыздық тармаққа төмендеді. Бұл ретте Ұлттық банк мөлшерлемені алдағы уақытта төмендету мүмкіндігі шектеулі екенін ескертті.

Қарыз алушы не істеуі керек? Егер несие дәл қазір қажет болса – Руслан Сұлтанов Ұлттық банктің келесі отырысын күтіп, сатып алуды кейінге қалдырмауға кеңес береді. Егер шарттар қолайлы болса, болашақта мөлшерлеменің ықтимал төмендеуінен келетін пайда мардымсыз болуы мүмкін.

Экономистің айтуынша, әртүрлі банк ұсыныстарын салыстырып, мыналарға назар аудару әлдеқайда маңызды:

ЖТСМ (жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі); жалпы артық төлем; комиссиялар; сақтандыру; мерзімінен бұрын өтеу шарттары.

"Мен несие мәселесінде сатып алу қажеттілігін және мөлшерлемені күтуді бөліп қарар едім. Егер қарыз шұғыл немесе экономикалық тұрғыдан негізделген мақсатқа қажет болса, шешімді тек базалық мөлшерлеменің тағы 25-50 базистік тармаққа төмендеуі үшін шегеру әрдайым тиімді бола бермейді. Несиенің соңғы құнында банктің жеке спреді базалық мөлшерлеменің аздаған өзгерісінен әлдеқайда маңыздырақ болады", – деп түсіндірді ол.

Бірақ ірі әрі шұғыл емес сатып алу болса – күте тұрған қисынды. Бірақ бұл жерде Ұлттық банктің шешім қабылдау мерзіміне емес, банктердің өз ұсыныстарына бағдарланған жөн. Олар өз мөлшерлемелерін белгілі бір уақыт өткеннен кейін ғана қайта қарайды.

Десе де, экономист Арман Бейсембаев несие мөлшерлемелерінің төмендеуін күтудің қажеті жоқ екенін айтады. Ұлттық банк базалық мөлшерлемені тағы аздап төмендеткен күннің өзінде, несие одан арзандамауы мүмкін.

"Егер қазанда мөлшерлеме төмендетілсе, онда шамамен 0,25 пайыздық тармаққа ғана төмендеуі ықтимал. Ал желтоқсанда Ұлттық банк үзіліс алуы мүмкін. Оның үстіне, жыл соңына қарай инфляция қайта қарқын алуы ғажап емес. Сондықтан, егер несие расында қажет болса, мөлшерлеменің ықтимал төмендеуін күтудің мәні жоқ. Оны тек қажеттілік болғанда алған жөн – бірнеше айдан кейін арзандайды деп үміттенуге болмайды".

Арман Бейсембаев

Экономист

Несие қымбаттауы мүмкін бе?

Арман Бейсембаев несие мөлшерлемелері төмендемек түгілі, өсуі де мүмкін деп есептейді.

"Несиелер бойынша мөлшерлеменің айтарлықтай төмендеуін, біріншіден, күтпеймін. Екіншіден, тәжірибе көрсеткендей, банктер несие мөлшерлемелерін төмендетпейді, керісінше көтереді. Яғни, Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі төмендей бастаған сәттен бастап, несие мөлшерлемелері төмендемек түгілі, өсті. Яғни, кері процесс жүріп жатыр", – деді экономист.

Оның айтуынша, қазір банктерге бірден бірнеше фактор қысым жасап отыр. Біріншіден, жаңа макропруденциялық талаптар пайда болды, осыған байланысты олар көбірек ақша резервтеуге мәжбүр. Екіншіден, Салық кодексіндегі өзгерістер де олардың шығындарына әсер етті. Үшіншіден, мемлекет несие беруді шектеп жатыр.

"Өздеріңізге белгілі, қазір мемлекет халықтың шамадан тыс қарызға батуымен белсенді күресіп жатыр. Демек, олар бұдан былай көп несие бере алмайды және экономикамызда берілетін қамтамасыз етілмеген тұтынушылық несиелер расында азайып жатыр".

Арман Бейсембаев

Экономист

Сондықтан базалық мөлшерлеменің төмендеуі қазақстандықтар үшін несиелердің арзандауына кепілдік бермейді. Базалық мөлшерлеме – банктерге бағдар.

Бірақ несие – бұл банк табыс табатын активтер. Банк ақша бергенде, тәуекелдерді бағалайды. Сондықтан несие мөлшерлемесі базалық мөлшерлемеге ғана емес, тәуекел деңгейіне де байланысты.

"Сондықтан базалық мөлшерлемеден бөлек, берілетін несиеге тәуекел деңгейі де қосылады, бұл да несие құнын арттырады", – деп түсіндірді Бейсембаев.

Қолданыстағы несие бойынша не істеуге болады?

Бірақ бұрын алған несиеңізді не істеуге болады? Оның шарттарын "қайта қарап", аз төлеудің жолы бар ма? Руслан Сұлтановтың айтуынша, бұл көбінесе несиенің түріне байланысты.

Тұрақты мөлшерлемесі бар қолданыстағы несие

Мұнда ештеңе өзгермейді. Тұрақты мөлшерлемесі бар шарттар бастапқы шарттар бойынша әрекет ете береді. Базалық мөлшерлеменің төмендеуі банкті бұрын рәсімделген қарыз бойынша пайызды автоматты түрде азайтуға міндеттемейді. Ал қазақстандықтардың несиелерінің негізгі үлесі дәл осындай қарыздар.

Өзгермелі мөлшерлемесі бар несие

Өзгерістер тек қарыздардың сирек санаты – өзгермелі мөлшерлемесі бар несиелерге әсер етуі мүмкін. Егер мөлшерлеме Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесіне байланған болса (бұл шартта көрсетіледі), қаржы ұйымы шарттарды қайта қарау кестесіне сәйкес артық төлемді азайтады.

Не істеуге болады?

Базалық мөлшерлеме төмендеген кезде үнемдеудің басты құралы – өз банкіңізден немесе басқа банктен қайта қаржыландыру.

Ағымдағы ЖТСМ-ді белгілеп алыңыз. Қолданыстағы өтеу кестесін ашып, жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін, негізгі борыш қалдығын және қалған айлар санын жазып алыңыз. 2–3 ай күте тұрыңыз. Коммерциялық банктер пайыздарды бірден төмендетпейді. Оларға өз өнімдерін қайта қарау үшін уақыт қажет. Ұлттық банктің шешімінен кейін бірнеше ай өткен соң ЖТСМ бойынша нарықтық ұсыныстарды бақылаңыз. Экономикалық тиімділігін бағалаңыз. Айырмашылық өте аз болса, басқа банкке ауысудың мәні жоқ.

Бұл қай кезде тиімді болуы мүмкін? Егер сіз несие мерзімінің бірінші жартысында болсаңыз. Бұл кезеңде аннуитеттік кесте бойынша төлемдер негізінен пайыздарды өтеуге жұмсалады. Сондай-ақ егер қайта қаржыландыру кезіндегі пайыз несиені рәсімдеген кездегіден төмен болса.

Бірақ, егер сіз қарыз мерзімінің 70 пайызын немесе одан көп бөлігін өтеп қойсаңыз, бұл тиімсіз. Пайыздардың негізгі бөлігі банкке төленіп қойған, ал қайта несиелеу жаңа қарызды созып, қорытынды артық төлемді арттырады.

"Бірақ экономикалық тиімділікті несиенің қалған мерзімін, негізгі борыш қалдығын және қосымша шығындарды ескере отырып есептеу қажет. Номиналды мөлшерлеменің шамалы төмендеуі үшін қайта қаржыландыру әрдайым нақты үнемдеуге әкелмейді", – деп түсіндірді экономист.

Депозитіңіз болса, оны не істеу керек?

Егер сізде депозит болса, базалық мөлшерлеме төмендегеннен кейін оны жабуға немесе басқасына ауыстыруға асықпаған жөн. Арман Бейсембаев банктер салымдар бойынша мөлшерлемелерді төмендете бастайды деп болжайды.

Бұл ретте бұрын ашылған депозит бойынша мөлшерлеме автоматты түрде өзгермейді. Сондықтан, егер қазіргі мөлшерлеме сізге қолайлы болса, депозитті мерзімі аяқталғанша қозғамаған дұрыс.

"Егер оны басқасына ауыстырсаңыз, жаңа депозит бұрынғыдан төменірек жаңа мөлшерлемемен ашылады. Сондықтан, қазір жатқан ақша жата берсін, ештеңені қозғаудың қажеті жоқ", – деп кеңес береді сарапшы.

Сонымен, басты кеңес: жақсы депозитіңіз болса, оны жабуға асықпаңыз. Алдымен салымыңыздың шарттарын тексеріп, содан кейін ғана шешім қабылдаңыз.

"Неге депозиттер бойынша мөлшерлемелер төмендейді? Депозит мөлшерлемелері Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесіне өте сезімтал, өйткені бұл – банктің міндеттемесі. Банктер төлеуге міндетті: олар сіздің ақшаңызды алады, оны пайдаланады, бірақ сонда да депозитті ұстап тұруға шығындалады. Яғни, бұл олардың міндеттемесі, қаласаңыз, шығыны. Сондықтан депозиттер банктер үшін әлдеқайда сезімтал және олар базалық мөлшерлеменің кез келген өзгерісіне өте жылдам әрі дереу жауап береді", – деп түсіндірді Арман Бейсембаев.

Депозит ашып, мөлшерлемені бекітіп қою керек пе?

Жаңа депозиттер бойынша жағдай несиеге қарама-қайшы. Өздеріңіз түсінгендей, егер базалық мөлшерлеме төмендесе, жаңа теңгелік депозиттер бойынша пайыздар да төмендейді. Банктерге салымшылардың ақшасын жоғары мөлшерлемемен тарту бұрынғыдай тиімді болмайды, деп түсіндірді Руслан Сұлтанов.

Экономист әлі де біраз уақыт кірістілігі жақсы депозиттерді табуға болады деп есептейді.

"Базалық мөлшерлемедегі өзгерістің депозиттік мөлшерлемелерге әсері де кідіріспен болады. Нақты нарықтағы мөлшерлемелер әр банктің өтімділікке деген қажеттілігіне және салымшылар үшін бәсекелестікке байланысты. Сондықтан кейбір депозиттік өнімдер Ұлттық банк мөлшерлемесі төмендегеннен кейін де біраз уақыт бойы жоғары кірістілігін сақтап қалуы мүмкін".

Руслан Сұлтанов

Экономист

Арман Бейсембаев бұл жерде мінсіз сәтті күтудің қажеті жоқ, шешімді 4 қыркүйектегі базалық мөлшерлеме төмендегенге дейін қабылдаған дұрыс еді деп санайды. Бірақ жақсы мөлшерлемені бекітіп алу мүмкіндігі әлі де бар.

Экономист алдымен бұрын қандай мөлшерлемелер болғанын және қазір қандай мөлшерлемелер қолданыста екенін салыстыруды ұсынады. Егер мөлшерлеме әлі өзгермеген болса, оны бір жылға бекітіп қоюға болады.

Ал Руслан Сұлтанов ақшаны пайдалану мүмкіндігін ескеру маңызды екенін еске салды. Егер ақша жақын арада қажет болмаса, мерзімді немесе жинақ депозитін ашып, мөлшерлемені бекітуге болады. Егер мөлшерлемелер төмендей берсе, жаңа салымдар бұдан да тиімсіз болуы мүмкін.

Жинақ депозиттері бойынша мөлшерлеме әдетте жоғары болады, бірақ ақшаны мерзімінен бұрын алу қиынырақ.

"Егер адамның бос теңгелік жинақтары болса және оларды ұзақ мерзімге орналастыруды жоспарласа, қазіргі кезең мөлшерлеменің одан әрі төмендеуін күткеннен көрі, қолданыстағы кірістілікті бекітіп алу үшін қолайлы. Дегенмен, мен барлық қаражатты бір ұзақ мерзімді депозитке салуды ұсынбас едім: жинақтардың өтімді бөлігі мен белгілі бір мерзімге нақты бекітуге болатын қаражатты бөліп ұстаған жөн", – деп түсіндірді ол.

Айта кетейік: жеке қаражатыңызға қатысты шешім қабылдау – әрдайым өз еркіңізде. Экономистер нарықтағы жағдайға талдау жасап, кәсіби кеңес береді, ал түпкілікті таңдау әрқашан өзіңізге байланысты.

Бұған дейін Ұлттық банк төрағасына базалық мөлшерлеменің төмендеуі неге несие мен ипотека бойынша пайыздарға әлі әсер етпегені туралы сұрақ қойылған болатын. Тимур Сүлейменов несиелер арзандайтын жағдайларды атады.

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу