Ұмыт қалған Югославия соғысы. 2026 жылғы жаңа үкімдер неге тарихты жаба алмайды?

Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..

Югославиядағы соғыстар жиырма жылдан аса уақыт бұрын аяқталғанымен, оның негізгі тұлғаларына қатысты үкімдер әлі күнге дейін, яғни 2026 жылы да шығарылып жатыр.

Мәселен, осыдан бір апта бұрын албан көтерілісшілерінің бұрынғы дала командирі Хашим Тачи және тағы бірқатар тұлға 25 жылға бас бостандығынан айырылды. Ал тамыздың аяғында жаппай адам өлтіруді ұйымдастырғаны үшін сотталған босниялық сербтер армиясының генералы Ратко Младич қайтыс болды.

Демек тарих бұл парағын үнемі еске салып отырады. Көшбасшыларды жазалау Балқан түбегінің бұл ауыр тәжірибесіне неге нүкте қоя алмай отыр және бұл аймақ үшін кез келген идеологиядан маңыздырақ болып табылатын қауымдастыққа тиесілілік мәселесінің бұған қандай қатысы бар - тарихшы әрі саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков Tengrinews.kz авторлық бағанында талдайды.

Ескі жараның қайта жаңаруы

Кейінгі уақытта 1990-жылдардың басында бұрынғы Югославия ыдыраған кезде болған қатыгез қақтығыстар тағы да өзекті бола бастады. Ол кезде ішкі және сыртқы саясатқа деген көзқарастары әртүрлі болғанымен, мемлекет пен қоғамды ұйымдастырудың ортақ принциптерімен біріккен бүкіл социалистік мемлекеттер жүйесі күйреп жатқан еді.

КСРО, Қытай және Югославия арасында әр кезеңде қайшылықтар аз болған жоқ, бірақ жоспарлы экономика мен қоғамды қатаң бақылау тарихы шамамен бір уақытта өз мәресіне жетті. Бұл дәуірден әр ел әртүрлі жолмен шықты.

Көпшілікті көбіне КСРО мен Қытайдың нәтижесі жағынан қарама-қайшы тәжірибесі қызықтыратын. Бірақ Югославия басқа тарихымен ерекшеленді: бұл ең алдымен ұлтаралық қақтығыстардың қатыгездігі, ауқымды әскери қимылдар және соғысты аяқтаған сыртқы араласу туралы болды.

Тікелей әскери қақтығыстар бұрын аяқталған - НАТО блогы мен Югославия арасындағы Косово үшін болған соңғы ауқымды соғыс 1999 жылы өтті.

Соған қарамастан, барлық қатысушы Югославияның ыдырауынан қалған зардапты әлі күнге дейін терең сезінеді. Текетірес нәтижелеріне ешкім толық қанағаттанған жоқ және кімнің көбірек кінәлі екеніне қатысты әркімнің өз шындығы бар.

Младич пен Тачи: екі үкім - бір логика

Биыл тамыздың аяғында Сребреница анклавы тізе бүккеннен кейін 8 мыңға жуық босниялық мұсылман ер адамды жаппай өлтіруді ұйымдастырғаны үшін сотталған босниялық сербтер армиясының генералы Ратко Младич дүниеден озды.

Босния және Герцеговина аумағында сербтер, босниялықтар мен хорваттар арасында көптеген қылмыстар, соның ішінде жаппай өлім жазасына кесу оқиғалары болды. Бірақ Сребреница қатыгездігі және ауқымымен ерекшеленді: белгілі бір аумақтағы бір қауымдастықтың ер адамдарын, оның үстіне тұтқынға берілгендерді түгелдей жойып жіберу - сол соғыстың өлшемдерімен алғанда да бұрын-соңды болмаған қадам еді.

Анықтама: Сребреница - Босния және Герцеговинаның шығысындағы қала, ол 1992–1995 жылдардағы Босния соғысы кезіндегі ең ірі қылмыстардың бірі болған жерге айналды. 1993 жылдың сәуірінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Сребреницаны "қауіпсіз аймақ" деп жариялады, бірақ 1995 жылдың шілдесінде қаланы генерал Ратко Младич бастаған босниялық сербтердің күштері басып алды. Анклав құлағаннан кейін босниялық мұсылман ер адамдар мен ұлдарды әйелдер мен балалардан бөліп алып, содан кейін жүйелі түрде атып тастады; 8 мыңға жуық адам қаза тауып немесе хабар-ошарсыз кетті, ал ондаған мың бейбіт тұрғын мәжбүрлі түрде көшірілді. Бұрынғы Югославия бойынша халықаралық трибунал мен БҰҰ Халықаралық соты Сребреницадағы жаппай өлтіруді геноцид деп таныды; бұл қылмыстар үшін, атап айтқанда, Ратко Младич пен босниялық сербтердің бұрынғы көшбасшысы Радован Караджич сотталды.

Сондықтан Младичтің үстінен жүргізілген сот процесі әскери қылмыстың айқын мысалы ретінде қаралды. Алайда Сербияда, әсіресе Боснияның сербтер тұратын бөлігінде бұнымен келісетіндер аз. Көптеген адам үшін Младич - ұлттық батыр.

Ратко Младич Бұрынғы Югославия бойынша халықаралық трибуналдың үкімін жариялау кезінде, Гаага, 22 қараша 2017 жыл. Фото: UN ICTY / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Косово албандары үшін де Хашим Тачи - бұрынғы дала командирі, кейіннен Косово президенті болған ұлттық батыр.

Быил 16 қыркүйекте Косово бойынша арнайы сот оны үш жүзден аса адамды азаптағаны және 96 адамды өлтіргені үшін 25 жылға бас бостандығынан айыру туралы үкім кесті. Бұл тек дәлелденген деректер ғана болуы мүмкін, өйткені Косоводағы соғыс екі тараптан да өте қатыгез болды.

Югославияның құрамында болған Сербияның осы бұрынғы автономиялық аймағы 1999 жылы НАТО елдері араласқан албандар мен сербтер арасындағы соғыстан кейін тәуелсіздік алды. Олар Сербияны Косоводан бас тартуға мәжбүр етті, нәтижесінде Косово дербес мемлекетке айналды. Косово халқының басым бөлігін (шамамен 80 пайызын) құрайтын албандардың наразылығын басу барысындағы серб билігінің қатал әрекеттері араласуға себеп болды.

Сол кезде сербтер жалпы саны 1,6 миллион албанның 800 мыңынан бір миллионына дейінгісін үйлерін тастап кетуге мәжбүр етті - олар Албанияға, Солтүстік Македонияға және Черногорияға қашты. Тачи осы оқиғалардың барлығының белсенді қатысушысы болып, "Косовоны азат ету армиясының" сапында соғысты.

Анықтама: Мұнда тек шулы Хашим Тачи ісі ғана емес, Югославия соғысындағы қылмыстар бойынша сот үкімдері арада үш онжылдық өтсе де шығарылып жатыр. Мәселен, 2026 жылдың өзінде Босния және Герцеговина соты 1992 жылы Фочадағы адамзатқа қарсы қылмыстары үшін Боро Ивановичті 10 жылға, ал Приедор ауданындағы босниялықтарға қарсы қылмыстары үшін Душко Зоричті 15 жылға бас бостандығынан айырды. Екі шешім де бірінші сатыдағы сотта қабылданды. Қыркүйекте Гаагада Косово азаттық армиясының Хашим Тачи бастаған төрт бірдей бұрынғы жетекшісіне қатысты үкім шықты.

Батыс елдері Косово тәуелсіздігін мойындағаннан кейін, оның аумағынан сербтер де кете бастады. Тек Сербиямен шекарадағы Митровица қаласының маңындағы ең ірі ауданды қоса алғанда, бірнеше анклавтар ғана қалды. Осы уақытқа дейін Косовода халықаралық күштер контингенті орналасқан, олар албандар мен қалған сербтерді бір-бірінен бөліп, қақтығыстарды болдырмау үшін тежеп отыр.

Босния мен Косовода бейбітшілік орнату және кейіннен ұлтаралық қақтығыстардың болмауы негізінен халықаралық күштердің арқасында қамтамасыз етіліп, бұл өте қымбатқа түсіп отыр. Бірақ бұлай етпесе, тараптарды ашық әскери текетірестен ұстап тұру екіталай болар еді.

Еуропалық перспектива және оның шектері

Еуропада тарихтың жаңа парағын ашып, Югославия, кейінірек Сербия (Косово жағдайында) ыдыраған кездегі соғыстарды біржола аяқтау мүмкіндігіне үлкен мән береді. Ол үшін сол кездегі ең жағымсыз тұлғаларды жазалау қажет деп санайды. Олардың арасында серб Младич пен албан Тачи бар, ал бұған дейін түрлі хорват, серб және босниялық әскерилер мен саясаткерлер болған. Осылайша, еуропалықтар бір-бірімен идеологиялық негізде бәсекелесетін кәдімгі азаматтық саясаткерлерге жол ашуға тырысып жатыр.

Алайда мәселе соғыстың тоқтағанымен, қауымдастықтар арасындағы қайшылықтардың сақталып қалуында. Көптеген сербтер, босниялықтар мен хорваттар Младич пен Тачи тарихына өз қауымдастықтарының мүддесі тұрғысынан қарайды. Сондықтан соғыстың ауыр тарихы ұмытылады деп күту қиын және Батысқа Босниядағы қауымдастықтардың өзара оқшаулануын немесе Косово Митровицасындағы сербтерді қорғауды әлі ұзақ уақыт жалғастыруға тура келеді.

Еуропалықтар бұдан да үлкен ілгерілеуді қалайды: күн тәртібінде қалған Балқан елдерін еуропалық кеңістікке интеграциялау мәселесі тұр. 2000-жылдардың аяғынан бастап Сербия, Черногория, Солтүстік Македонияның Еуроодаққа кіруі туралы сөз болып, кем дегенде келіссөздер жүріп жатыр. 2022 жылы тіпті Косово ЕО-ға мүшелікке ресми өтінім берді. Бірақ соғыс салдарының сақталуына байланысты мұның бәрі әлі жүзеге асудан алыс. Еуропа үшін кандидат елдердің еуропалық құндылықтарға, соның ішінде қауымдастықаралық текетірес емес, идеологиялық принциптер бойынша ішкі саяси бәсекелестікке сәйкес келуі маңызды.

Бүгінде бұл Еуропа үшін өте күрделі мәселе, өйткені ол өз ішіндегі шығыс азшылықтарының қауымдастық деңгейіндегі саясатқа көбірек араласу қаупімен бетпе-бет келіп отыр. 2026 жылдың қыркүйегінде Германияда өткен жергілікті сайлауда жергілікті мұсылмандар миграцияға қатысты либералды көзқарасты ұстанатын "Солшылдар" партиясына бір ауыздан дауыс бергені соның айқын мысалы. Берлинде "Солшылдардың" жеңіске жетуінде дәл солар шешуші рөл атқарды. ЕО-ның қауымдастықаралық қайшылықтар күшті бұрынғы Югославия елдерін қабылдау мәселесінде ұзақ ойланатыны да сондықтан.

Қауымдастық идеологияға қарсы: тамыры

Мұның қаншалықты мүмкін екені үлкен сұрақ болып қала бермек. Бұл жерде мәселе саясатта ғана емес, қоғамның құрылымында болып отыр. Балқан үшін қауымдастық құрылымы дәстүрлі түрде идеологияға қарағанда маңыздырақ рөл атқарады. Бұл белгілі бір дәрежеде тарихи өткенмен байланысты: сербтер, босниялықтар, македондықтар, албандар Осман империясының миллет - өзін-өзі басқару жүзеге асырылатын діни қауымдастықтар құрылымының бір бөлігі болды.

Осының арқасында Балқандағы 500 жылдық мұсылман билігі кезінде христиан қауымдастықтары сақталып қалды. Халықтың бір бөлігі (босниялықтар мен албандар) исламды қабылдағанымен, олар жеке қауымдастықтар құрып, Осман империясы ыдырағаннан кейін де жаңа мемлекеттерде христиандармен бәсекелестігін жалғастырды.

Социалистік Югославияның жетекшісі, хорват Иосип Броз Тито КСРО тәжірибесін пайдаланып, нақты өкілеттіктері жоқ ұлттық-мемлекеттік ұйымдастыру жүйесін құрды. Билік қатал саясаткер Тито мен жергілікті коммунистік партияның қолында орталықтандырылды. Коммунизм идеологиясы ұлтшылдықты жеңе алады деп есептелді, бірақ Югославиядағы бұл ұғым оның классикалық анықтамасына толық сәйкес келмеді.

Мысалы, мұсылман-босниялықтар ең алдымен этникалық топ емес, діни негіздегі қауымдастық болды. Ұлттық сана-сезім қауымдастықтық өзін-өзі танудан кейін қалыптасты. Сонымен қатар, босниялықтар, сербтер мен хорваттар бір тілде сөйледі, ол Югославияда серб-хорват тілі деп аталды.

Югославиядағы бүкіл билік құрылымы қатал орталық билікке - беделді көшбасшы мен коммунистік партия құрылымдарына негізделді. Көшбасшы 1980 жылы қайтыс болғаннан кейін, елде біраз уақыт ұжымдық басқару орнады.

Белградта Иосип Броз Титоның суретін алып тастау, 15 наурыз 1990 жыл. Фото: MK GRAF / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Бірақ КСРО-да либерализация процестері басталғанда, бұл Шығыс Еуропадағы социалистік елдерде, соның ішінде Югославияда да өзгерістерге түрткі болды. Югославия кеңестік сателлиттер қатарына жатпағанымен, бұл жерде идеологиялық және ұйымдастырушылық тұрғыдағы ықпал маңыздырақ еді. Югославияда да коммунистік партия билігіне қарсы жаппай қоғамдық қозғалыс басталды. Бастапқы кезеңде ол либералды сипатта болғанымен, бәрібір ұлттық астар байқалып тұрды; Балқандағы ұлтаралық қатынастардың күрделі тарихын ескерсек, бұл таңқаларлық жайт емес.

Социализм кезеңінде қуатты орталық билік бұл қайшылықтарды уақытша бәсеңдеткенімен, олар ешқайда жоғалған жоқ. Сондықтан либерализация процесінде негізінен идеологияға сүйенген саяси қозғалыстар ұлттық қозғалыстардан жеңіліп қалды.

Босния-1990: тест-кейс

Бұл тұрғыда Югославия құрамындағы жеке республика болған Босниядағы жағдай өте көрсеткішті. Мұнда 1980-жылдардың аяғында халықтың 44 пайызын босниялық мұсылмандар, 31 пайызын православиелік сербтер және 17 пайызын католик-хорваттар құрады.

1980-жылдардың аяғында премьер Анте Марковичтің тұсында Югославияда басталған либерализация түрлі саяси күштердің белсенділігіне алып келді. Марковичтің өзі Югославиядағы батысшыл бағыттағы ең танымал саяси тұлға болды: ол либералды экономикалық саясат пен саяси саладағы либерализацияны жүзеге асырды. Ол Тито сияқты хорват болғанымен, Батыспен жақындасу негізінде Югославияны жаңғыртудың ұлтүстілік жобасын қалыптастыруға тырысты. Осы мақсатта ол халықтың либералды көзқарастағы бөлігінің қолдауына ие болған "Реформаторлық күштер одағы" атты солшыл-центристік партия құрды.

Боснияда сайлау 1990 жылы толықтай либералды негізде өтті. Социал-демократиялық партияға айналған бұрынғы билеуші партияны - Босния және Герцеговина Коммунистер лигасын - жазушы әрі профессор, босниялық Нияз Дуракович басқарды. Солшыл-центристік "Реформаторлық күштер одағын" - социолог әрі публицист, серб Ненад Кечманович басқарды. Теориялық тұрғыдан күрес идеологиялық сипатта болып, коммунистер мен батысшыл либералдар арасында өтуі тиіс еді.

Алайда үш ұлттық партия бірігіп, "ұлттық коалиция" құрды: хорваттардың мүддесін Хорват демократиялық достастығы (ХДД), сербтерді - Серб демократиялық партиясы (СДП), босниялықтарды - Демократиялық әрекет партиясы (ДӘП) танытты.

Сайлау қорытындысы бойынша:

ХДД 16 пайыз жинады, ДӘП - 31 пайыз, СДП - 26 пайыз, коммунистер 12,3 пайыз алды, "Реформаторлық күштер одағынан" шыққан либералдар - 8,9 пайыз жинады.

Яғни, ұлттық хорват партиясына жергілікті хорваттардың барлығы дерлік, босниялық-мұсылман партиясына босниялықтардың үштен екісі, серб партиясына сербтердің 80 пайызы дауыс берді. Қоғамның басым бөлігі идеологиялық принципті емес, ұлттық партияларды таңдады.

Әрине, мұндай жағдайда да не солшыл коммунистерді, не либералдарды таңдаған қоғамның бір бөлігі болды. Бірақ олар азшылық еді: біріншілерін 12 пайыздан сәл астам, екіншілерін 9 пайыздан аз адам қолдады. Бұл негізінен идеологияны қауымдастыққа тиесіліліктен жоғары қойған адамдар еді.

Бұл неліктен олай болды?

Либерализация ең өткір мәселелер бойынша қызу пікірталастарға жол ашты, көптеген жаңа БАҚ құрылып, сахнаға жарқын саясаткерлер шықты. Олардың арасында тарихи өткен кезеңдер мен соған байланысты өзара өкпе-реніштер төңірегінде дау көп болды - Балқанның аласапыран тарихында мұндай реніштер өте көп жиналып қалған еді. Мұндай жағдайда консервативті көзқарастағы қарапайым халық таңдау алдында қалды: идеология үшін дауыс беру ме, әлде өз жақтастары үшін бе? Көпшілігі өз жақтастарын таңдады.

Бұл қалай соғысқа ұласты?

Алдымен үш ұлттық партия өзара келісімге келді.

Босниялық Алия Изетбегович республика басшысы болды, парламент төрағасы болып серб Момчило Краишник тағайындалды, премьер-министр - хорват Юре Пеливан.

Бірақ кейін Югославия құрамынан Словения мен Хорватия шығып кетті де, Боснияда ішкі қайшылықтар ушыға түсті. Хорваттар мен босниялықтар Боснияның тәуелсіздігін талап етсе, сербтер Югославия құрамында қалғысы келді. Сонымен қатар Хорватия мен Сербия лидерлері Франьо Туджман мен Слободан Милошевич Боснияны өзара бөлісу мәселесін талқылап жатты, ал серб және хорват саясаткерлері Босния аумағындағы өз күштеріне қолдау көрсетті.

Поточаридегі Сребреница геноциді құрбандарына арналған мемориал, Босния және Герцеговина. Фото: Mazbln / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

1991 жылы 12 қазанда хорват және босниялық депутаттар сербтердің жоқтығын пайдаланып, Босния және Герцеговинаның егемендігін жариялады. Сербтер бұған жауап ретінде Серб Республикасын жариялады. Ұлтаралық негіздегі бірнеше қақтығыс - оның ішіндегі ең елеулісі босниялықтардың серб үйлену тойына жасаған шабуылы (онда қалыңдықтың әкесі өлтірілген еді) - жағдайды ушықтырып жіберді. 1992 жылы сәуірде соғыс басталды. Сербтер бұрынғы югославиялық армияның серб бөлімшелерінен қолдау алса, босниялықтар аумақтық қорғаныс қоймаларынан қаруланды, ал хорваттарға Хорватиядан қару-жарақ жіберілді.

Кейін соғыс басталды, оның бір кезеңі Сребреницадағы қасірет болды. Алайда мұндай қайғылы оқиғалар өте көп еді. Бұл жерде идеология туралы сөз де болған жоқ. Соғыс қауымдастықтар арасында жүрді және бейтарап қалу іс жүзінде мүмкін емес еді. Кейін бұл соғыс Боснияны Босния-хорват федерациясы мен Серб Республикасына бөлген Дейтон келісімдерімен аяқталды. Бірақ олардың арасындағы қарым-қатынас әлі де күрделі, қауымаралық қақтығыс, өкінішке орай, әлі де сақталып отыр.

Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін

Аударған: Дина Шәріпхан

Автор туралы: Сұлтан Әкімбеков - қазақстандық тарихшы, саясаттанушы, шығыстанушы, халықаралық қатынастар және қауіпсіздік мәселелері бойынша маман. Қазақстанның сыртқы саясаты, геосаясат, Ресей, Қытай және Батыс елдерінің аймақтағы рөлі бойынша Орталық Азиядағы ең көп сілтеме жасалатын сарапшылардың бірі. Көптеген монографиялар мен тарихи кітаптардың, соның ішінде "Афганский узел и проблемы безопасности Центральной Азии" (1997, 2003), "История степей: феномен государства Чингисхана в истории Евразии" (2011), "История Афганистана" (2015), "Казахи между революцией и голодом" (2021), "Краткая история казахов" (2023) еңбектерінің авторы.