Egemen.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..
Бір топ өрімтал ұлт қаһарманы хақында «Egemen Qazaqstan» газетінде Қанат Бірлікұлының «Азаттықты аңсаған жастар» (6.12.2025), Қазбек Құттымұратұлының «Елдік жолындағы ерлік. Алаш арманын жүзеге асыруға бел шешкен боздақтар» (19.12.2025) атты мақалалары шықты. Жарияланымдар кеңес билігі тұсындағы халықты ұлттық апатқа ұшыратқан алапат аштық, одан енді ес жия бергенде қайта есеңгіреткен үлкен террор қасіретінен кейін орын алған көпке беймәлім оқиғасы жайында жазылған екен.
Авторлар негізінен журналист-зерттеуші Амангелді Шахиннің Батыс Қазақстандағы Жалпақтал ауданы жас күрескерлерінің тағдырын жабық архивтегі қылмыстық істерді, ел ішіндегі естеліктерді жан-жақты қарастырып жазған еңбектеріне сүйене келе, Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында «Қазақ халқын қорғау одағы» атты құпия ұйым құрып, іс жүзінде отарлық халде тұншыққан қазақ елін большевиктер империясынан бөліп шығаруды 14 жас ұлан, әсіресе жазаның ең жоғарғы шарасына кесілген ұйым жетекшісі жасөспірім Ғұбаш Әнесов (Ғұбайдолла Әнесұлы Көшеков) пен айдалған мерзімдері аяқталғанмен де, туған жеріне оралуға мүмкіндік берілмеген, әйтеуір тірі қалып, өздері армандаған бостан өмірді жарты ғасырдан кейін көру бақыты бұйырған бірлі-жарым үзеңгілестері хақында аталған мақалаларында егжей-тегжей әңгімелеген. Бүгінгі ұрпақтың сол боздақтарды жоқтау, олардың есімдерін ұлықтау турасындағы борышын еске салған...
«Әділет» тарихи-ағарту қоғамы сталинизм қылмыстарын әшкерелеуге, ашылған қайғылы тарихи шындықтарды кеңінен насихаттауға атсалысуды сонау алғаш шаңырақ көтерген 1989 жылы бірден өзінің жарғылық мақсат-міндеті ретінде белгілеп қойған-тұғын. Содан бері қоғам мүшелері мен оның идеясын қолдайтын мың-сан жанашырлары (тарихшылар, журналистер, жергілікті белсенділер) күшімен бұл шаруа (Жалпақтал ұландары хақында да) белгілі дәрежеде жүзеге асырылып келеді. Иә, «Қазақ халқын қорғау одағының» 14 мүшесі түгелдей ақталды. Олардың басты жоқшысына айналған А.Шахиннің «Сол бір сүргін», «Қорғаймын! деп қазақты...», «Қара кітап» атты еңбектері шықты. «Жалпақталдық жасырын жастар ұйымы» атты деректі фильм түсірілді. Жалпақтал ауылында ұйым мүшелерінің аты жазылған ескерткіш тақта орнатылды, ауылдың үлкен көшесіне «Қазақ халқын қорғау одағын» ұйымдастырған әрі басқарған Ғұбайдолла (Ғұбаш) Әнесов есімі берілді...
Ғұбаш өлім аузындағы туыс ағасынан қазақ елінің шынайы жағдайын айтып, түптің-түбінде елді коммунистік құрсаудан азат ету үшін күресу керек деген өсиет сынды сөзін 14 жасында естігенімен, мәнісін терең түсіне қоймаған жеткіншек еді. Алғыр бала мектептегі озат оқушылар санатынан-тын. Шәкірт шағында марксизм-ленинизм негіздерін «ең дұрыс ілім осы, оны қазақ халқы білуге тиіс деген берік көзқараста» болғанын НКВД тергеушісіне 1942 жылғы 30 қаңтардағы көрсетуінде есіне алған. Алайда 16 жасқа толғаннан кейін, тергеуде мойындағанындай, 1940 жылы «советтік көзқарастан ұлтшылдық көзқарасқа» ойысқан, «біртіндеп Қазақстанның ССРО құрамынан бөлінуін, оның Түркия, Иран, Ауғанстан, т.б. сияқты дербес мемлекетке айналуы үшін Совет үкіметіне қарсы күрес жүргізу керек деген ойлар» бойын бекем билеген. Ол 17 жасында пікірлес жолдастары алдына «Қазақстанды орыстың бұғауынан босатып, Советтер Одағынан тысқары дербес Қазақ мемлекетін құру міндетін» тартты да, «Қазақ халқын қорғау одағын» ұйымдастырды. Ұйым атынан қазақ халқына үндеу жазудың, ССРО және Қазақстан басшыларына «Конституцияға сәйкес Қазақстанның ССРО-дан бөліну талабын» тұжырымдаған хаттар жазудың басында тұрды. Албырт, аңғал жасөспірім хатқа жауапты 1941 жылғы 1 желтоқсанға дейін «Правда» газетінде жариялауды және радио арқылы беруді талап етіп, «өтініш қанағаттандырылмаған жағдайда ССРО-ға қарсы көтерілісті бастайтындарын» ескертті. Олар жасырын баспахана жабдықтаған, қаруға ие болу әрекеттерін жасаған, көтеріліс жоспарын құрып, өкілдеріне нақты міндеттер белгілеген. Бірақ оларын орындауға нақты кірісе алған жоқ, 1941 жылдың соңына қарай ұйым мүшелері түгел тұтқындалып, 1943 жылдың басында соттың емес, заңнан тыс әйгілі «үштіктің» ұйғарымымен қатаң жазаға тартылды. Жазалаушыларға жасқанбай қарап: «Жасасын қазақ халқы! Қазақ халқының бостандық алатынына кәміл сенемін!» деп ұрандатқан 19 жастағы Ғұбаш Әнесов атып тасталды...
Он сегіз жасында бүкілодақтық ақсақал (староста) М.Калининге жазған хатында: «Қазақ халқы СССР Конституциясына сәйкес дербес қазақ мемлекеті болып бөлінгісі келеді. Оның себебі орыстандыру саясатына байланысты: қазақ тілі, қазақ халқының мәдениеті мен халықтың құқығы аяққа басылды. Қазақтар қазір құл сияқты тұрып жатыр...» дейтін батыл мәлімдеме жасаған жасөспірім күрескердің ерлігін бүгінгі ұрпаққа – мектеп оқулықтарына енгізу, жер-жерде еңселі ескерткіштер тұрғызу, музейлерде мұрағат деректерін сөйлеткен көрнекі экспозициялар жасау секілді амалдар арқылы – өнеге ретінде ұсыну ләзім.
Билік буындарындағы жауапты қызметкерлердің есте тұтқаны абзал: ұлтын, елін сүйетін шын отаншыл азаматты тарихтың осындай қасіретті мысалдары арқылы тәрбиелеу пәрменді боларына күмән жоқ. «Қазақ халқын қорғау одағы» хақындағы аталған газет жарияланымдарын оқығанда – барша жұрттың, қолына билік делбесін ұстағандардың назарын осы 14 боздақтың ерлігіне аударуды өзімізге парыз санадық...
Бейбіт ҚОЙШЫБАЕВ,
«Әділет» тарихи-ағарту қоғамы төрағасының орынбасары, жазушы, тарих ғылымдарының кандидаты