Жарқын келешек ынтымақтастығы

Бауырлас қос елдің басшылары екі­жақты байланыстардың қазіргі жай-күйін талқылап, алдағы перс­пек­ти­валар жөнінде пікір алысады. Әрі бүгін Қазақстан мен Түркия арасындағы Жо­ғары деңгейдегі стратегиялық ынты­мақ­тас­тық кеңесінің алтыншы отырысын өт­кізеді. Президенттер мен түрлі құрылым бас­шылары бірқатар құжатқа қол қояды. Бір ай бұрын Астанаға келген Түркия ви­це-президенті Жевдет Йылмазды қабыл­да­ған кезде Қасым-Жомарт Тоқаев ма­мыр­дағы кездесуде маңызды құжаттарға қол қойылатынын, екі елдің стратегиялық серіктес екенін атап өткен болатын. 

«Бауырластығымыз өзара сенім мен құр­метке негізделген. Дипломатиялық қа­тынас орнаған 35 жылға жуық уақыт ішін­де біз көптеген биік белесті бағын­дыр­дық. Қарым-қатынасымыз жоғары қар­қынмен дамып келе жатыр. Арамызда еш­қандай түйткіл жоқ. 14 мамырда Пре­зидент Режеп Тайып Ердоған елімізге мем­лекеттік сапармен келеді. Сапар ая­сын­да Стратегиялық ынтымақтастық кеңе­сінің кезекті отырысын өткіземіз. Жаңа келісімдерге қол қоямыз», – деген еді Мемлекет басшысы. Демек, Қазақ-стан – Түркия ынтымақтастығын терең­де­ту­дің келесі қадамы жасалып жатыр. 

Алмасаң, бермесең ...

Жалпы, Қазақстан мен Түркия ара­сын­дағы қарым-қатынастың тамыры те­рең. Әдетте ресми байланыстардың 1991 жыл­дың 16 желтоқсанында Түркияның Қа­зақстан тәуелсіздігін ресми мойын­дай­тынын мәлімдегенінен бастағанымызбен, қос халықтың байланыстары одан бұрын да үзіле қоймаған. Оғыз тайпаларының Ана­долы өлкесіне қоныс аударған жыл­да­рын айтпағанда, беріректе Осман импе­рия­сы мен Қазақ хандығының өзара бай­­­ланысы болғаны, ХХ ғасырдың ба­сын­да Мағжан ақынның түрік бауырларға арнап жыр арнағаны тарихтан белгілі. Ал тәуелсіздік жылдарында бұл қарым-қа­ты­нас­тар жаңа сипатқа ие болды. Алайда ал­ғашқы 30 жылға жуық уақытта Қазақ­стан мен Түркияның өзара сауда айна­лы­мын 5 млрд долларға жеткізу турасындағы межеге жету біршама күрделі болғаны жа­сырын емес. 

Тек 2020 жылдан кейін өзара сауда-сат­тық, жан-жақты байланыстар жаңа бе­леске көтерілді. Ресми Астана мен Ан­ка­раның серіктестігі мәдени-рухани си­пат­тан асып, нақты прагматикалық ба­ғыт­қа ие болды. Жиырма жылға жуық уа­қыт жеткізбестей көрінген 5 млрд дол­ларлық тауар айналымы межесінен астық. Салыстырар болсақ, 2019 жылы екі елдің арасындағы өзара тауар айналым көлемі 3,9 млрд доллар болса, 2024 жылы 5 млрд, 2025 жылы 5,4 млрд долларға жеткен. Түр­­­­кияның Қазақстанға құйған инвес­тиция­сының көлемі 6 млрд доллардан асты. Үкімет жетекшісі Олжас Бектенов сәуір айында осы деректі айта отырып, Қа­зақстанның Түркияға салған инвес­ти­циясы да артқанын тілге тиек етті. Қа­зақ­стан Анадолы еліне 2,4 млрд доллардың ин­вестициясын құйыпты. Қазақстанда тү­рік капиталы құйылған 5 мыңнан астам кә­сіпорын жұмыс істейді. Күні бүгінге дейін 4 млрд долларлық 98 инвестициялық жо­ба жүзеге асырылды. Сонымен бірге құ­ны 3,9 млрд доллар болатын қосымша 50 жоба іске асырылып жатыр. Осылайша, Түр­кия Қазақстанның 5 ірі сауда-саттық, 10 ірі инвестициялық әріптесінің қа­тарына кіріп отыр. Бұл дегеніңіз кейінгі бес жылда екі елдің өзара қарым-қаты­на­сы жаңа сипатқа көтерілгенін байқатса ке­рек. Алдағы жылдары екі елдің өзара та­уар айналымын 15 млрд долларлық ме­жеге жеткізу міндеті тұр. Қазіргі қар­қын­мен оған жететін күн де тым алыс болмаса керек. 

Біздің пайымдауымызша, Қазақ­стан – Түркия қарым-қатынас­тары­ның жаңа белеске көтерілуіне Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жүйелі әрі праг­матикалық саясатының әсері болға­ны анық. Себебі екі елдің арасында 2009 жылы қол қойылған Стратегиялық әріп­тестік туралы шарт болғанымен, сауда-сат­тық көлемі көңілдегідей бола алған жоқ. 2022 жылы Қ.Тоқаевтың Түркияға са­пары кезінде қос елдің басшылары шарт­ты «кеңейтілген стратегиялық серік­тес­тік» деңгейіне көтеру туралы бірлескен мә­лімдеме жасады да, содан соң өзара қарым-қатынас деңгейі өсіп, алыс-беріс артып сала берді. 

Түркиядағы Османие Қорқыт Ата уни­верситетінің оқытушысы, халық­ара­лық қатынастар сарапшысы Эмрах Кая өзара байланыстың нығаюына сол 2022 жылғы бастама себеп болғанын айтады. Әрі Қазақстан тарапы ұсынған дерек­тер­ден бөлек мәлімет келтіреді. Шамасы Түр­киядағы есеп-қисаптағы өзгерістерден болса керек, сарапшы екі ел арасындағы сау­да көлемін 10 млрд доллар ретінде ба­ға­лаған. Қызығы сол, Түркия медиасы да осындай жоғары көрсеткіштерді ұсынады. 

– Екі мемлекет арасындағы қатынастар Ре­жеп Тайып Ердоған мен Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылы қол қойған «Кеңей­тіл­ген стратегиялық әріптестік туралы Бір­лескен мәлімдеме» арқылы жаңа кезеңге кө­терілді. Аталған құжат Түркия мен Қа­зақстан арасындағы қатынастардың инс­титуционалдық және стратегиялық дең­гейде тереңдегенін көрсетеді. Екіжақ­ты қатынастар өзара мүдде, сенім және көп­қырлы ынтымақтастық негізінде сау­да, көлік, энергетика, қауіпсіздік, туризм жә­не білім беру сияқты салаларда дамып ке­леді. Экономикалық қатынастар тұр­ғы­сынан қарастырғанда, екі ел арасындағы сауда көлемі 10 миллиард доллардан асты. Тараптар бұл көрсеткішті 15 миллиард дол­ларға дейін арттыруды мақсат етіп отыр. Түркияның Қазақстандағы алғашқы бес инвестор елдің қатарында болуы да эко­номикалық қатынастардың жеткен дең­гейінің дәлелі болып табылады. Тарап­тардың өзара инвестицияларының ша­мамен 7 миллиард доллар деңгейіне жетуі экономикалық интеграцияның кү­шейгенін көрсетеді, – деді Эмрах Кая.

Әлбетте, екі ел сарапшыларының өзара қарым-қатынасқа көзқарасы әр­түр­лі болуы мүмкін. Бірақ екі жақ та Қа­зақ­стан – Түркия байланыстарының кейінгі 7 жылда күрт жақсарғанын, бұрынғы дек­ларативті сипат азайғанын айтады. Ын­тымақтастық экономиканың көптеген са­ласын қамти бастады. Атап айтқанда, ауыл шаруашылығы, білім, денсаулық сақ­тау, қаржы, құрылыс, қорғаныс өнер­кәсібі тәрізді салалардағы ынтымақтастық нығая түсті. 

Эмрах Кая бұл бағыттардағы серіктес­тік өзекті екенін алға тартты. 

– Қорғаныс және қауіпсіздік саласын­дағы ынтымақ­тас­тық та кейінгі жылдары айтарлықтай арт­ты. Осы шеңберде TUSAŞ пен Kazakhstan Enginee­ring арасында 2022 жылы ANKA ұшқыш­сыз әуе аппаратын Қа­зақстанда бірлесіп өндіруге қатысты ке­лі­сімге қол қойылды. Бұл даму екі ел ара­сындағы қорғаныс өнер­кәсібі ынты­мақ­тасты­ғының техно­ло­гия алмасу дең­гейі­не жет­кенін көрсету тұрғысынан маңыз­ды.

Жаһандық деңгейде қарқын алып отыр­ған технологиялық трансформация жа­санды интеллект пен киберқауіпсіздік са­лаларын стратегиялық маңызы бар ба­ғыттарға айналдырды. Осыған байла­ныс­ты Қазақстан мен Түркия арасында ғы­лым, технология және өнеркәсіп сала­ларын­дағы ынтымақтастықты тереңдету, сондай-ақ жасанды интеллект, цифрлық инфрақұрылым және киберқауіпсіздік бағыттарында ортақ жобаларды жүзеге асыру ұзақмерзімді перс­пек­тивада екі тарапқа да елеулі стратегиялық артық­шы­лықтар бере алады, – дейді ол.

Бұл айтылғандарды нақты ста­тис­ти­каға негізделген эко­но­микалық ынты­мақ­­тастық­тың көрсеткіштері ретінде баға­лайтынымыз рас. Дегенмен қазақ-түрік қарым-қатына­сы­ның мәдени-ру­хани сипаты да бар. Қос халық бір-бірінің туыс еке­нін жақсы сезінеді. Түркия ем­ха­наларына барып емделу қазақстан­дық­тар үшін таңсық дүние емес. Бауырлас ел­де білім алып жатқан жаста­ры­мыз да мол. Статистикаға көз салсақ, 2026 жыл­дың сәуірінде Түркияда 12 893 қазақ­стан­дық студент білім алып жүр. Қа­зақстанда да жүздеген түрік студенті бі­лім алады. Мем­лекет басшысы Қ.Тоқаевтың 2029 жыл­ға қарай Қазақ­стан­дағы шетелдік сту­денттер санын 100 мыңға жеткізу мін­детін жүктегенін ес­керсек, алдағы жыл­дары түркиялық білім алушылар саны есе­леп өсуі мүмкін. Оған еш кедергі жоқ. Ал өз кезегінде бұл жас­тар­дың етене ара­ла­суына, соның нәти­жесінде ынтымақ­тас­­­тықты тереңдететін қосалқы фактор рө­лін атқаруына жол ашады. Мұны екі­жақ­ты байланыстардың тағы бір қыры ретінде бағалауға болады. 

Дипломатия – ортақ ұстаным

Осы тұста Қазақстан мен Түркияның ха­лықаралық мәселелерге қатысты ұста­ны­мы да біршама үйлесімді бола түскенін атап өту керек. Қазақстан Президенті БҰҰ-ны реформалау қажет екенін ұдайы алға тартып келеді. Ал бұл ұсынысты Түр­кия да қолдап отыр. Халықаралық дау-жан­жалды дипломатиялық жолмен шешу турасындағы ұстанымдарымыз да ұқсас. Сонымен қатар Түркі мемлекеттері ұйы­мы­ның жұмысын жандандыру да қос ел­дің маңызды саяси ұстанымдарының қа­тарына кіреді. 

Одан бөлек, «Орта дәліз» жобасына Түр­кия кейінгі жылдары айрықша назар ау­дара бастады. Былтыр жазда Қ.Тоқаев Ан­караға жұмыс сапарымен барардан бірер күн бұрын, Түркия Әзербайжанның Нахичевань автономиялы рес­пуб­ли­ка­сымен шекараға қарай теміржол салуды бас­тады. Карс – Игдыр – Нахичевань ба­ғы­тындағы жолдың ұзындығы 224 ша­қырым болмақ. Құрылысқа 2,4 млрд дол­лар бөлініпті. Бәлкім, сырт көз үшін Кав­каз жақтағы инфрақұрылымның Қа­зақстанға қатысы шамалы болып көрінуі мүм­кін. Алайда Қазақстан «Орта дәліз» жобасының бекем болуы үшін, төңіректегі мемлекеттерді бір мақсатқа жұмылдыру үшін барын салып жатыр. Тіпті, Түркия­ның да бұл бағытқа назар аударуына Қа­зақ­стан мен Әзербайжанның ықпалы зор бол­ды деуге негіз бар. Сондықтан «Орта дә­ліз» бағытын жетілдіретін кез келген жо­ба Қазақстанның мүддесімен үндеседі де­ген сөз. Мұны түрік сарапшысы да мойын­дап отыр. 

– Геосаяси тұрғыдан алғанда, «Орта дә­ліз» екі ел арасындағы стратегиялық жа­қындасуды қолдайтын маңызды фак­тор­лардың бірі деп айтуға болады. Бұл ба­ғыт тек экономикалық қана емес, соны­мен бірге мәдени және тарихи байланыс­тар­ды да нығайтатын қызмет атқарады.

Бұған қоса, Ресей – Украина соғысы­нан кейін балама энергия және көлік ба­ғыттарына деген ізденістердің артуы Қа­зақстанды Баку – Тбилиси – Жейхан мұ­най құбырына бағыттады. Осы шеңбер­де Түркия Қазақстанның энергоресурстар экспорты үшін маңызды транзиттік орталықтардың біріне айналды.

Мәдени байланыстар тұрғысынан ал­ғанда, туристік қозғалыстың артуымен қа­тар, әлеуметтік және тарихи байла­ныс­тардың да нығайғаны байқалады. Әсіресе, Түр­кістан қаласы қазақ және түркі қоғам­дары үшін символдық әрі рухани маңызы бар қалалардың бірі ретінде ерекше­ле­неді, – деді Эмрах Кая. 

Осы тұста түрік сарапшысының пі­кірін қосымша деректермен де толықтыра кет­кен жөн. Рас, Түркия Қазақстанның мұ­най экспорты үшін маңызды транзиттік хаб­қа айналды. Сөйте тұр Түркия Қа­зақстан мұнайын да көптеп ала бастаған. Айталық, 2025 жылы Түркия Қазақстаннан 3,7 млн тонна мұнай сатып алған. Бұл дегенің Түркия нарығында үшінші орынға шыққанымызды білдіреді. Яғни, гео­сая­саттағы турбуленттіліктің өзін ұтымды пай­даланып жатырмыз. 

Қауіпсіздік те назардан тыс қалмайды

Айтпақшы, Қазақстан – Түркия қа­рым-қатынастарындағы кей бағыттар «үй артында кісі бар» дегендей, әлемдегі һәм аймақтағы ахуалға байланысты сәл кен­желеп қалатындай көрінетіні рас. Мұны бізбен пікірлескен сарапшы Эмрах Кая да растап отыр. Әсіресе, қауіпсіздік, қорға­ныс өнеркәсібі кешеніне байланысты се­ріктестікті нығайту барысында «екі шо­қып, бір қарайтын» кездеріміз бар. Са­рапшының айтуынша, екі мемлекет ұзақ уақыттан бері көпқырлы әрі жан-жақ­ты ынтымақтастықты дамытуға ұмты­лып келеді. Қарым-қатынастардың кеңеюі мен тереңдеуі барысында тау-кен өн­дірісі, ақпараттық-коммуникациялық тех­нологиялар, авиация, ауыл шаруа­шы­лығы, төтенше жағдайларды басқару және медиа сияқты жаңа ынтымақтастық ба­ғыттары күн тәртібіне шыққан. Деген­мен жоғарыда біз атап өткен бағыттарда әлі де болса байланысты нығайту қажет.

– Тараптар қол қойған келісімдер мен ай­қындаған стратегиялық мақсаттарға қара­мастан, екіжақты қатынастарда әлі де жетілдіруді қажет ететін бірқатар бағыт бар. Бұл салалардың басым бөлігі ша­ма­мен отыз жылдан бері Қазақстан мен Түр­кия арасындағы ынтымақтастықтың не­гізгі күн тәртібінде сақталып келеді.

Олардың бірі – қауіпсіздік және әс­кери ынтымақтастық. Тараптар өңірлік және жаһандық тепе-теңдікті ескере оты­рып стратегиялық қадамдар жасап отыр­ғанымен, қазіргі уақытта күшейіп отырған түр­лі сын-қатер неғұрлым институцио­нал­дық және құрылымдық әскери әріп­тестіктің қажеттілігін айқындай түседі. Екі мемлекеттің де қауіпсіздік саясаты қор­ғаныс пен тежеу қағидаттарына негіз­дел­ген. Осы тұрғыдан алғанда, әскери бай­ланыстарды нығайту қауіпсіздік са­ласында өзара толықтырушы көзқарас қа­лыптастырып, анағұрлым тиімді тежеу жүйесін құруға мүмкіндік береді.

Қорғаныс өнеркәсібі саласындағы ын­­тымақтастықты да тереңдету қажет. Қа­зақстан мен Түркияның тарихи тә­жіри­­бесі мен әртүрлі әскери блокпен ба­й­ла­ныс­тары олардың қорғаныс докт­риналары мен қару-жарақ жүйелерінде белгілі бір айыр­машылықтардың бар екенін көр­сетеді. Алайда бұл ерекшеліктер тарап­тар­ға жаңа әрі гибридті қорғаныс тәсілін әзір­леуге мүмкіндік бере алады. Бұл тұр­ғы­да Түркия мен Әзербайжан ара­сындағы әскери ынтымақтастық үлгісі назар ау­дару­ға тұрарлық.

Сонымен қатар қарулы күштерді жаң­ғырту, әскери әлеуетті арттыру және опе­­ра­циялық үйлесімділікті күшейту қор­­ға­ныс саласындағы әріптестіктің маңызды то­лықтырушы элементтері болып табы­ла­ды. Тараптардың бір-бірі­нің қорғаныс өнер­кәсібі өнімдеріне ба­сымдық беруі жә­не жекелеген салалардағы олқылық­тар­ды өзара технологиялық жә­не өндіріс­тік мүмкіндіктер арқылы то­­­лықтыруы стра­тегиялық сенімнің терең­деуіне ықпал етуі мүмкін, – дейді Эмрах Кая. 

Әлбетте, бұл сарапшының өз пайы­мы. Де­генмен бұл бағыттағы ын­ты­мақтастық кейінгі жылдары біршама алға басқанын мойындау керек. Қазақстан нарығына Түркия қорғаныс өнеркәсібі кешенінің белді фирмалары кіре бастады. Бронды техника, әскери кеме жасау, пат­рон өндіру, ұшқышсыз ұшатын аппарат құрастыру бағытында уағдаластықтар бар. Әскерге қажет құрал-жабдықтар, түнде көретін құрылғылар, байланыс құрал­дарын өндіретін «Қазақстан Аселсан ин­жи­ниринг» бірлескен компа­ния­сы­ның жұ­мыс істеп тұрғанына 15 жыл­дай болды. 

Одан бөлек, екі елдің әскери ма­ман­дары тығыз байланыс ор­натқан. Айталық, биыл ма­мыр­дың басында Қазақстан Қару­лы Күштері Бас штабының бастығы, генерал-лейтенант Қаныш Әубә­кіров Түр­кияға барды. Түрік әс­керилері де Қа­зақстанға жиі ат ба­сын тірейді. Екі елдің өзара әс­кери жаттығулары да ұйымдас­ты­ры­лып тұрады. Бүгінде Түркияның әс­кери оқу орындарында 200-ге жуық қа­зақ­стан­дық офицер мен курсант білім алып жатыр. Демек, екі елдің қарым-қа­тынастарын қалай болғанда да жан-жақ­ты сипаты бар құбылыс ретінде бағалау керек. 

Түйін:

«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» ретінде айтсақ, Қазақстан мен Түркия қарым-қатынасы бұрын-соңды дәл қазіргідей деңгейге жеткен емес. Сөйте тұра екі жақ бүгінгіге тоқмейілсіп отыруды да көздемейді. Күн өткен сайын өзара алыс-беріс, барыс-келіс нығая берері сөзсіз. Бүгін өтетін кездесулерде де маңызды құжаттарға қол қойылары, жаңа межелер белгіленері анық. 

Ал әр меже мен мақсат, бауырлас елдер басшыларының осы жолдағы әр бастамасы, әр қадамы екі халықты замана көшінен қалдырмауды көздесе керек.

Амангелді ҚҰРМЕТ