Zakon.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..
Осыдан біраз уақыт бұрын бала ата-анасына бәрін айтып жүретін: мектепте кім не деді, қандай баға алды, кіммен ұрысып қалды, тіпті бүгін неге макарон картоптан дәмдірек екенін де бөлісетін. Ал кейін бір сәтте бәрі өзгеріп кеткендей болады: "Өзім білемін", "араласпа", "мазамды алма", "сен мені мүлдем түсінбейсің".
Кәдімгі "кесеңді жина" деген өтініштің өзі кенеттен жеке бас бостандығына қол сұғу сияқты қабылданады. Кез келген сұрақ ашуын келтіреді, ал құшақтауға тырысқан ата-анадан жасөспірім бөлмесіне кіріп кетіп, жеке шекарасы туралы ұзақ түсініктеме беруі мүмкін.
Өтпелі кезең деген не?
"Пубертат – бөліну кезеңі. Жасөспірім үшін ата-анасынан біртіндеп алыстап, өзінің жеке тұлғасын қалыптастыру маңызды. Сондықтан ол тіпті қарапайым өтінішті де бақылау жасау әрекеті ретінде қабылдап, қарсылық білдіруі мүмкін. Бұл қалыпты жағдай. Өйткені осылайша жасөспірім өз шекарасын қорғауды және "жоқ" деп айтуды үйренеді. Бас тарта білу – оның ересек өмірінде де қажет болатын дағды. Ата-аналар үшін басты міндет – бұл қарсылықты басып тастау емес, жасөспірімге осы кезеңнен қауіпсіз өтуге көмектесу", – дейді психология ғылымдарының кандидаты Жанат Біржанова.
С. Д. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ амбулаториялық-поликлиникалық педиатрия кафедрасының профессоры, медицина ғылымдарының кандидаты, жоғары санатты педиатр, "Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы" АҚ балалар эндокринологиясы бойынша кеңесшісі Жанар Нұрғалиеваның айтуынша, жасөспірімдік кезең – ағзада өте белсенді өзгерістер жүретін уақыт.
Қыз балаларда физиологиялық жасөспірімдік кезең әдетте 8-13 жас, ал ұл балаларда 9-14 жас аралығында басталады.
"Бұл – ағзада жүйке-эндокриндік және гормондық реттелу жүйелері қарқынды өзгеріп, қайта құрылатын физиологиялық кезең. Сондықтан сыртқы және ішкі факторлардың әсері ағзаның қалыптасуы мен өсу процесіне айтарлықтай ықпал етеді", – деп түсіндіреді дәрігер.
Дәрігердің айтуынша, ата-аналар мына белгілерге назар аударуы керек:
қатты мазасыздық; депрессия; суицид туралы әңгімелер; мінез-құлықтың күрт өзгеруі; агрессия мен көңіл күйдің қатты құбылуы; өмірге деген қызығушылықтың төмендеуі."Мұндай жағдайларда мамандарға – неврологқа, психологқа немесе психотерапевтке дер кезінде жүгіну маңызды. Жасөспірімнің жалпы денсаулығын да мұқият бақылау қажет. Оның психологиялық жағдайымен қатар, дене саулығын да бағалау керек. Қажет болған жағдайда гормон деңгейін, қалқанша безінің жұмысын және жалпы қан талдауын тексерген жөн", – дейді Жанар Нұрғалиева.
Жасөспірім айқайлап, дөрекі сөйлеп, есікті тарс жапса, не істеу керек?
Жасөспірімнің эмоциясын түсіну мен оның кез келген әрекетіне рұқсат беру – екі бөлек нәрсе. Ашуды, ренішті немесе жалғыз қалғысы келетін ниетін қабылдауға болады. Бірақ айқайлау, балағаттау немесе басқа адамдарға әдейі зиян келтіру қалыпты жағдайға айналмауы тиіс.
"Ережелермен қатар, өсіп қалған балаңызға жылулық танытуды жалғастыру өте маңызды. Жасөспірім өзіне қарауды қойып, ата-анасына ұнамайтын киім киіп, бүкірейіп жүруі мүмкін. Мұндай кезде әр нәрсе үшін ұрыса бермей, жылулық пен байланысты сақтаған дұрыс. Жасөспірім құшақтағанды қаламаса да, ата-анасының жанында екенін сезінуі маңызды. Ата-аналардың өздері үшін де бұл кезең оңай болмауы мүмкін. Кейде басқа жасөспірімдердің ата-аналарымен сөйлесудің пайдасы бар. Бұл сіздің балаңыздың бойында болып жатқан көптеген өзгерістің осы жасқа тән екенін түсінуге көмектеседі", – дейді психолог Жанат Біржанова.
Қалыпты эмоциялық құбылыс пен қауіпті белгінің арасы қай жерде?
Жасөспірімнің көңіл күйі жиі әрі тез өзгеруі мүмкін. Бірақ "пубертат" кез келген мінез-құлықты түсіндіретін әмбебап себепке айналмауы керек.
"Жасөспірімдерге тән көңіл күйдің өзгеруі, әдетте, уақытша болады және тез басылады. Ал ұзаққа созылған әрі қатты байқалатын өзгерістер алаңдатуы тиіс. Мысалы, екі аптаға жуық уақытқа созылған ұйқысыздық, түнгі қорқынышты түстер, паникалық шабуылдар немесе қатты енжарлық. Жасөспірімнің мінез-құлқына да назар аудару керек. Егер ол "Бұл өмірдің мәні жоқ" десе де, мектепке барып, үй тапсырмасын орындап, әдеттегі істерімен айналыса берсе – бұл бір жағдай. Ал егер ештеңе істемей, бірнеше күн бойы төсектен тұрмай жатса және оны орнынан тұрғызу мүмкін болмаса – бұл жастық кезеңге жатқыза салуға болмайтын қауіпті белгі", – дейді психолог.
Ағзадағы өзгерістерге қатысты да дәрігердің көмегі қажет болатын жағдайлар бар. Қатты шаршау мен ұйқының жеткіліксіздігінен жасөспірімнің зейіні, оқу үлгерімі, есте сақтау қабілеті және басқа да танымдық функциялары төмендеуі мүмкін. Мұндай жағдайда дәрігерге барған жөн. Невролог баланың жағдайын бағалап, қажет болса, басқа мамандарға жібереді.
"Естен тану, қатты бас ауруы немесе құрысу байқалса, медициналық көмекке жүгінуді кейінге қалдырмау керек. Ұйқы тәртібінің ұзақ уақыт бұзылуы мен түнгі ұйқының қысқаруы ағзаның әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Кей жағдайда стационарлық ем қажет болуы ықтимал. Мұндай шешімді маман қабылдайды", – деп түсіндіреді дәрігер Жанар Нұрғалиева.
Ұрыс кезінде жасөспірімге жағдайды ушықтырмай не айту керек?
Ересектерге қалыпты әрі орынды көрінетін мынадай сөздер бар:
"Менің үйімде тұрып жатқаныңда…" "Мен сенің жасыңда…" "Ересек болғанда түсінесің…" "Қалыпты балалар бұлай істемейді".
Алайда жанжал кезінде мағынасы дұрыс сөздің өзі шабуыл ретінде қабылдануы мүмкін.
"Ұрыс кезінде ата-аналар жасөспірімді басқа балалармен салыстырмауы керек. Салыстыру баланы қабылдамайтын жағдайға түсіреді. Яғни басқаларды қабылдайды, ал оны қабылдамайды деген түсінік қалыптасады. Уақыт өте келе жасөспірімде "Бәрі қалыпты, ал мен жаманмын" деген ой пайда болуы мүмкін. Бала қателік жасаған жағдайда да оның ата-анасы оны қолдайтынын және тек дұрыс әрекет жасаған кезде ғана емес, әрдайым жақсы көріп, қабылдайтынын сезінуі маңызды", – дейді психолог.
Пубертатты "жеңудің" қажеті жоқ
Жасөспірімдік кезеңде гормондық жүйеде өзгерістер болып, ми белсенді түрде қайта қалыптасады. Бұл эмоцияны басқаруға да әсер етеді.
Дәрігер Жанар Нұрғалиеваның айтуынша, эмоцияға және күйзеліске жауап беретін ми жүйелері жоспарлау, өзін-өзі бақылау және әрекеттің салдарын бағалауға жауапты аймақтарға қарағанда белсендірек дамиды. Сондықтан жасөспірімдерде эмоциялық және импульсивті реакциялар басым болуы мүмкін.
"Бұл кезеңде жасөспірім өз денесінің өзгеруіне, эмоцияларына, дербестігіне және жаңа жауапкершілігіне үйренуі керек. Ал ата-ана баласының біртіндеп бала болудан қалып бара жатқанын қабылдауы қажет. Мүмкін, осы бірнеше қиын жылдағы ең дұрыс жол – бұрынғыдай тілалғыш баланы қандай жолмен болса да қайта қалыптастыруға тырыспау. Өзгерістерді байқап, егер олар алаңдатарлық сипатқа ие болса, дәрігерге жүгіну маңызды", – деп қорытындылады Жанар Нұрғалиева.
Бұл кезеңде ең бастысы – жабық есіктің ар жағында немесе дөрекі жауаптың артында әлі де сіздің балаңыз тұрғанын ұмытпау. Ол ересек болуды үйреніп жатыр. Оған аздап еркіндік беріп, шекараны сақтап, жылулықты жоғалтпасаңыз, бұл кезеңнен жанжалсыз өтіп, балаңызбен жақын қарым-қатынасты сақтап қалуға болады.