Aikyn.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..
Энергия тиімділігі мен энергия сыйымдылығы терминдері бір тақырып шеңберінде бірге айтылып жүргенімен, мағынасы екі бөлек ұғымдарға жатады. Энергия тиімділігі – белгілі бір жұмысты атқаруға жұмсалатын қуат көлемін кеміте отырып, дәл сондай немесе одан да тәуір нәтижеге қол жеткізу. Қарапайым тілмен айтқанда, аз энергия жұмсап, көп өнім алу. Мысалы, үйдегі ескі лампаны жарықдиодты жаңа LED шамға ауыстырдыңыз делік. Бұрынғы шамыңыз 100 Вт энергия тұтынса, LED шам небәрі 10 Вт тұтынады, алайда екеуінің шашатын жарығы бірдей. Міне, энергия тиімділігі деген – осы. Ал энергия сыйымдылығы – өнім өндіруге қолда-нылған қуаттың жалпы мөлшері, «нақты бір нәрсені жасауға қанша энергия кетті?» деген сұраққа жауап беретін көрсеткіш. Әдетте шикізатқа тәуелді, технологиясы ескірген елдерде энергия сыйымдылығы жоғары келеді. Өз кезегінде энергия сыйымдылығы төмен елдер жаңа технологияларға, қызмет көрсету секторына, IT саласына иек артады. Қысқасы, энергия сыйымдылығының неғұрлым төмен, энергия тиімділігінің неғұрлым жоғары болғаны жақсы. Дегенмен екеуінің де басты мақсаты – ресурсты шақтап пайдаланудың арқасында қаржыны үнемдеу, қоршаған ортаға тиетін зиянды азайту.
Халықаралық энергетика агенттігінің шолуы бойынша Қазақстанда ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығы әлемдегі орташа көрсеткіштен 1,5 есе, ЭЫДҰ елдерінен 3 есе жоғары. Сәйкесінше, энергия тиімділігі тура осындай мөлшерде төмен деген сөз. Ысыраптың ең үлкені тұрғын үйлер мен ғимараттар секторында дейді сарапшылар. Жылудың сақталмауынан, автоматты жүйенің жоқтығынан энергияның 35-40 пайызы желге ұшады екен. Өнеркәсіп пен зауыт-фабрикаларда бұл көрсеткіш – 25-30 пайыз. Өндірістегі ескі құрал-жабдықтар, тозған технологиялар шамадан тыс көп қуат жеп, шикізатты текке рәсуа қылады. Тағы 20-25 пайызы ЖЭО мен жылу желілеріне тиесілі. Жылу мен жарық өндіретін орталықтар қатты көнергендіктен, қуат көзі түпкі тұтынушыға жеткенше жолда жоғалады. Көлік саласында энергия ысырабының үлесі – 15-20 пайыз. Мұнда да сол себеп: ескірген автопарк және тиімсіз логистика. Статистикаға қарап «түбі тесік шелектің» қай жерінен көп су ағып жатқанын айқын аңғарамыз.
Бұл мәселені шешу мақсатында мемлекет бірсыпыра шараны қолға алды. 2012 жылы «Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру туралы» салалық заң қабылданып, нормативтік база қалыптасты. Мемлекеттік энергетикалық тізілім құрылып, жылына 1,5 мың тонна шартты отыннан артық тұтынатын ірі кәсіпорындарға міндетті энергия аудиті кіргізілді. 2015 жылы энергия аудитін өткізу мерзімдері нақтыланып, «Қазақэнергияүнемдеу» институтының рөлі күшейтілді. Бюджет мекемелеріне мемлекеттік сатып алу арқылы энергия үнемдейтін құрылғылар (мысалы, LED жарықтандыру) орнату міндеттелді. 2022 жылы бақылау жүйесі цифрландырыла бастады. Заңға жаңа түзетулер енгізілді. Энергия аудитінің мерзімі бұзылғаны үшін әкімшілік жауапкершілік қатаңдатылды. МЭР субъектілерінің деректерін автоматты түрде жинайтын ақпараттық жүйе іске қосылды. Сондай-ақ Үкімет «Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру саласын дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын» бекітті. Аталмыш құжатта проблеманы шешу жолдары белгіленді. Өнеркәсіпті қайта жаңғыртуға, ESCO келісімшарттарын дамытуға, құрылыс нормаларын қатаңдатуға негіз қаланды. Осы шаралардың нәтижесінде, қазір біршама бағытта ілгерілеу байқалады. Мәселен, мемлекеттік энергетикалық тізілімге енген 20 мыңнан астам субъектінің 90 пайыздан астамы энергия аудитінен өтті. «ҚазМұнайГаз», ERG кәсіпорындары сияқты алпауыт трансұлттық һәм отандық өнеркәсіп компаниялары ISO 50001 халықаралық стандартына сәйкестендірілді. Бұл өндірістегі басқару үдерістерін оңтайландырып, шығындарды 3-5%-ға азайтуға көмектесті. Алматы, Астана, Шымкент тәрізді ірі қалаларда көпқабатты тұрғын үйлердегі ортақ жылу есептегіштер көбейіп, халықтың пайдаланған нақты қуат көлеміне ғана ақы төлеуіне жағдай жасалды. Осылайша, ЖІӨ-дегі энергия сыйымдылығы 2015 жылғы базалық көрсеткіштермен салыстырғанда 11,8 пайыз, соңғы бес жылда 7,2 пайыз төмендеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасы аясында Үкімет 2029 жылға қарай экономикадағы энергия тиімділігін 15 пайыз арттыруды жоспарлап отыр. Әйтсе де, дамыған әлемнің деңгейіне жетеміз десек, құрылымдық, технологиялық реформаларды әлі де жеделдету керек. Өйткені мемлекеттік саясаттың жүзеге асуына кедергі келтіретін іргелі проблемалар жойылған жоқ.
КСРО кезінде Қазақстанда шикізат бағытындағы алып кәсіпорындар салынғаны белгілі. Бізде энергияны ең көп қажет ететін түсті және қара металлургия (Теміртау, Өскемен, Павлодар), тау-кен өндірісі мен көмір кеніштері (Екібастұз, Қарағанды) молынан шоғырланды. Ол заманда қуат көзі шексіз әрі арзан көрінгендіктен, зауыттарды жобалауда энергия тиімділігі мүлдем ескерілмеді. Жоспарлы экономикада өнімділікті барынша өсіру мақсаты ғана бірінші кезекке қойылды. Кеңес Одағы ыдыраған соң Польша, Чехия сияқты Шығыс Еуропа елдері ебедейсіз ауыр өнеркәсіп зауыттарын жауып немесе толық жаңартып, жоғары технологиялық секторларға ойысты. Ал Қазақстан КСРО-дан қалған шикізаттық бағытын сақтап, оны экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналдырды. Сол себепті бүгінгі ЖІӨ құрылымында энергия сыйымдылығы төмен қызмет көрсету салалары жайымен дамып жатса да, энергияны жойдасыз жұтатын ескі зауыттар жұмысын бір сәтке тоқтатқан емес.
Бірақ елімізде ең көп энергияны кәсіпорындар емес, тұрғын үйлер ысырап етеді. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сүйенсек, Қазақстанда 55 мыңға тарта көппәтерлі тұрғын үй бар. Оның ішінде пайдалануға берілгеніне 50 жылдан асқаны – 33 пайыз болса, 25 жылдан асқаны – шамамен 60 пайыз. Жартысынан көбі заманауи жылу қорғау талаптарына сай келмейді. Ондай ғимараттардың тұтыну көрсеткіші ЕО-дағы үйлерге қарағанда 2,5 есе жоғары. Жылуды сақтау қасиеті де нашар. Жертөлелерде автоматтандырылған жылу тораптары атымен жоқ. Соның кесірінен көктем-күз айларында пәтерлер ысып кеткенде тұрғындар терезелерді ашып қояды да, ЖЭО-дан жөнелтілген қымбат қуатты далаға жібереді. БҰҰ Даму бағдарламасы жүргізген сауалнама нәтижесіне сенсек, респонденттердің үштен бірі ғана (сұрау салынған 2500-дің 35 пайызы) энергия үнемдейтін өмір салты жайында аз-кем хабардар екен.
Көлік секторында да отын-энергетика ресурстарын тұтыну көрсеткіші көңіл көншітпейді. Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің мәліметіне жүгінсек, бұл саладағы қуат көздерін пайдалану көлемі 2021 жылмен салыстырғанда 40 пайызға жуық ұлғайған. Мамандардың пікірінше, екі есеге жақын орасан өсім автопарктің тозғанын, логистикалы тізбектің тиімсіздігін дәлелдейді. Халықтың төмен тығыздығы, сапалы жаңа көліктердің қолжетімсіздігі, елді мекендердің бір-бірінен қашықтығы да үстеме себептер ретінде айтылады.
Жолда жоғалатын қуат мәселесі – өз алдына бөлек жыр. Республика бойынша жылу желілерінің жалпы ұзындығы 14 мың шақырым. Оның 49,2 пайызы немесе 6,246 мың шақырымы ауыстыруға мұқтаж, көбінің оқшаулағыш сыртқы қабаты толығымен тозған, су астында шіріген. Энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымы жабдықтарының орташа тозу деңгейі 60-65% шамасында, кейбір моноқалаларда бұл көрсеткіш 80 пайыздан артық. Жүйелі проблема салдарынан энергияның 30-40 пайызы жол-жөнекей далаға шашылып, үйлерге кіріп үлгермей, ауа мен топырақты «жылытады». Дамыған елдерде мұндай шығын көлемі 5-8 пайыз төңірегінде. Салада білікті мамандар жетіспейді. Осының бәрін білетін инвесторлар да алыстан ат-тонын ала қашады.
Біз бұл жерде мәселенің бергі бетін қалқып алумен шектеліп, көзге көрінетін себептерін ғана атадық. Шетел тәжірибесін таныстырып, шешу жолдарын пысықтасақ, әңгімені алысқа ұзатып әкетеміз. Мемлекет келеңсіз кемшіліктермен күресуге баяғыда-ақ кіріскен. Қол байлайтын кедергі көп, жетістіктер де жоқ емес. Әйтеуір қағаз бетіндегі жойқын жоспар өмір шындығымен бетпе-бет келгенде кібіртіктеп қалмаса болғаны.
Айдар ДӘУІТҰЛЫ