Энергия тиімділігі немесе рәсуа болған ресурс

Энергия тиімділігі мен энер­гия сыйымдылығы терминдері бір тақырып шеңберінде бірге айтылып жүргенімен, мағынасы екі бөлек ұғымдарға жатады. Энергия тиімділігі – белгілі бір жұмысты атқаруға жұмсалатын қуат көлемін кеміте отырып, дәл сондай немесе одан да тәуір нә­тижеге қол жеткізу. Қарапайым тілмен айтқанда, аз энергия жұмсап, көп өнім алу. Мысалы, үйдегі ескі лампаны жарықдиод­ты жаңа LED шамға ауыстыр­дыңыз делік. Бұрынғы шамыңыз 100 Вт энергия тұтынса, LED шам небәрі 10 Вт тұтынады, ал­айда екеуінің шашатын жарығы бірдей. Міне, энергия тиімділігі деген – осы. Ал энергия сыйым­ды­лығы – өнім өндіруге қолда-н­ыл­ған қуаттың жалпы мөлшері, «нақты бір нәрсені жасауға қан­ша энергия кетті?» деген сұраққа жауап беретін көрсеткіш. Әдетте шикізатқа тәуелді, технологиясы ескірген елдерде энергия сыйым­дылығы жоғары келеді. Өз кезе­гінде энергия сыйымдылығы төмен елдер жаңа технология­ларға, қызмет көрсету секторына, IT саласына иек артады. Қыс­қасы, энергия сыйымдылығының неғұрлым төмен, энергия тиімді­лігінің неғұрлым жоғары бол­ғаны жақсы. Дегенмен екеуінің де басты мақсаты – ресурсты шақтап пайдаланудың арқасында қаржыны үнемдеу, қоршаған ортаға тиетін зиянды азайту.

Халықаралық энергетика агенттігінің шолуы бойынша Қа­зақ­станда ЖІӨ-нің энергия сыйым­дылығы әлемдегі орташа көрсеткіштен 1,5 есе, ЭЫДҰ ел­дерінен 3 есе жоғары. Сәйке­сін­ше, энергия тиімділігі тура осын­дай мөлшерде төмен деген сөз. Ысы­раптың ең үлкені тұрғын үйлер мен ғимараттар сектор­ында дейді сарапшылар. Жылу­дың сақталмауынан, автоматты жүйенің жоқтығынан энергия­ның 35-40 пайызы желге ұшады екен. Өнеркәсіп пен зауыт-фаб­ри­каларда бұл көрсеткіш – 25-30 пайыз. Өндірістегі ескі құрал-жаб­дықтар, тозған технологиялар шамадан тыс көп қуат жеп, шикізатты текке рәсуа қылады. Тағы 20-25 пайызы ЖЭО мен жылу желілеріне тиесілі. Жылу мен жарық өндіретін орталықтар қатты көнергендіктен, қуат көзі түпкі тұтынушыға жеткенше жол­да жоғалады. Көлік сала­сын­да энергия ысырабының үлесі – 15-20 пайыз. Мұнда да сол себеп: ескірген автопарк және тиімсіз логистика. Статистикаға қарап «түбі тесік шелектің» қай жері­нен көп су ағып жатқанын айқын аңғарамыз.

Бұл мәселені шешу мақса­тын­да мемлекет бірсыпыра шара­ны қолға алды. 2012 жылы «Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру тура­лы» салалық заң қабылда­нып, нормативтік база қалып­тасты. Мемлекеттік энерге­ти­калық тізілім құрылып, жылына 1,5 мың тонна шартты отыннан артық тұтынатын ірі кәсіпорын­дарға міндетті энергия аудиті кіргізілді. 2015 жылы энергия аудитін өткізу мерзімдері нақты­ланып, «Қазақэнергияүнемдеу» институтының рөлі күшейтілді. Бюджет мекемелеріне мемле­кеттік сатып алу арқылы энергия үнемдейтін құрылғылар (мыса­лы, LED жарықтандыру) орнату міндеттелді. 2022 жылы бақылау жүйесі цифрландырыла бастады. Заңға жаңа түзетулер енгізілді. Энергия аудитінің мерзімі бұ­зыл­ғаны үшін әкімшілік жауап­кершілік қатаңдатылды. МЭР субъектілерінің деректерін авто­матты түрде жинайтын ақпарат­тық жүйе іске қосылды. Сондай-ақ Үкімет «Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру саласын дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырым­дамасын» бекітті. Аталмыш құ­жатта проблеманы шешу жол­дары белгіленді. Өнеркәсіпті қайта жаңғыртуға, ESCO келі­сім­шарттарын дамытуға, құры­лыс нормаларын қатаңдатуға негіз қаланды. Осы шаралардың нәтижесінде, қазір біршама ба­ғытта ілгерілеу байқалады. Мәсе­лен, мемлекеттік энергети­калық тізілімге енген 20 мыңнан астам субъектінің 90 пайыздан астамы энергия аудитінен өтті. «Қаз­Мұнай­Газ», ERG кәсіп­орын­дары сияқты алпауыт тран­с­ұлттық һәм отандық өнеркәсіп компания­лары ISO 50001 халық­аралық стандартына сәйкестен­дірілді. Бұл өндірістегі басқару үдеріс­терін оңтайландырып, шы­ғын­дарды 3-5%-ға азайтуға көмек­тес­ті. Алматы, Астана, Шым­кент тәрізді ірі қалаларда көпқабатты тұрғын үйлердегі ортақ жылу есептегіштер көбей­іп, халықтың пайдаланған нақ­ты қуат көле­міне ғана ақы тө­ле­уі­не жағдай жасалды. Осы­лай­ша, ЖІӨ-дегі энергия сый­ымды­лы­ғы 2015 жыл­ғы базалық көрсет­кіш­­термен салыстырғанда 11,8 пай­ыз, соң­ғы бес жылда 7,2 пай­ыз төмен­деді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тап­сырмасы аясында Үкімет 2029 жылға қа­рай эко­номикадағы энер­­г­ия тиім­ділігін 15 пайыз арттыруды жоспарлап отыр. Әйтсе де, дамы­ған әлемнің дең­гей­іне жетеміз десек, құры­лым­дық, технология­лық рефор­ма­лар­­ды әлі де же­делдету керек. Өйт­кені мемле­кет­тік саясаттың жүзеге асуына кедергі келтіретін ір­гелі пробле­малар жойылған жоқ. 

КСРО кезінде Қазақстанда шикізат бағытындағы алып кә­сіпорындар салынғаны белгілі. Бізде энергияны ең көп қажет ететін түсті және қара метал­лур­гия (Теміртау, Өскемен, Павло­дар), тау-кен өндірісі мен көмір кеніштері (Екібастұз, Қара­ғанды) молынан шоғырланды. Ол заманда қуат көзі шексіз әрі арзан көрінгендіктен, зауыт­тар­ды жобалауда энергия тиімділігі мүлдем ескерілмеді. Жоспарлы экономикада өнімділікті барын­ша өсіру мақсаты ғана бірінші кезекке қойылды. Кеңес Одағы ыдыраған соң Польша, Чехия сияқты Шығыс Еуропа елдері ебедейсіз ауыр өнеркәсіп зауыт­тарын жауып немесе толық жаңартып, жоғары технология­лық секторларға ойысты. Ал Қазақстан КСРО-дан қалған шикізаттық бағытын сақтап, оны экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналдырды. Сол себепті бүгінгі ЖІӨ құрылымында энер­гия сыйымдылығы төмен қызмет көрсету салалары жайымен дамып жатса да, энергияны жойдасыз жұтатын ескі зауыттар жұмысын бір сәтке тоқтатқан емес.

Бірақ елімізде ең көп энер­гия­­н­ы кәсіпорындар емес, тұр­ғын үйлер ысырап етеді. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сүйенсек, Қазақстанда 55 мыңға тарта көппәтерлі тұрғын үй бар. Оның ішінде пайдалануға беріл­геніне 50 жылдан асқаны – 33 пайыз болса, 25 жылдан асқаны – шамамен 60 пайыз. Жарты­сы­нан көбі заманауи жылу қор­ғау талаптарына сай келмейді. Ондай ғимараттардың тұтыну көрсеткіші ЕО-дағы үйлерге қара­ғанда 2,5 есе жоғары. Жылу­ды сақтау қасиеті де нашар. Жер­төлелерде автоматтандырылған жылу тораптары атымен жоқ. Соның кесірінен көктем-күз айла­р­ын­да пәтерлер ысып кет­кенде тұрғындар терезелерді ашып қояды да, ЖЭО-дан жөн­елтілген қымбат қуатты далаға жібереді. БҰҰ Даму бағдар­ламасы жүргізген сауалнама нәтижесіне сенсек, респон­дент­тердің үштен бірі ғана (сұрау салынған 2500-дің 35 пайызы) энергия үнем­дейтін өмір салты жайында аз-кем хабардар екен.

Көлік секторында да отын-энер­гетика ресурстарын тұтыну көрсеткіші көңіл көншітпейді. Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің мәлі­ме­тіне жүгінсек, бұл саладағы қуат көздерін пайдалану көлемі 2021 жылмен салыстырғанда 40 пай­ызға жуық ұлғайған. Мамандар­дың пікірінше, екі есеге жақын орасан өсім автопарктің тозға­нын, логистикалы тізбектің тиім­сіздігін дәлелдейді. Халық­тың төмен тығыздығы, сапалы жаңа көліктердің қолжетімсіздігі, елді мекендердің бір-бірінен қашықтығы да үстеме себептер ретінде айтылады.

Жолда жоғалатын қуат мәсе­лесі – өз алдына бөлек жыр. Республика бойынша жылу желі­лерінің жалпы ұзындығы 14 мың шақырым. Оның 49,2 пайы­зы немесе 6,246 мың шақырымы ауыстыруға мұқтаж, көбінің оқ­шаулағыш сыртқы қабаты толы­ғымен тозған, су астында шірі­ген. Энергетикалық және ком­­му­налдық инфрақұрылымы жабдықтарының орташа тозу деңгейі 60-65% шамасында, кейбір моноқалаларда бұл көрсеткіш 80 пайыздан артық. Жүйелі проблема салдарынан энергияның 30-40 пайызы жол-жөнекей далаға шашылып, үй­лерге кіріп үлгермей, ауа мен топ­ырақты «жылытады». Дамы­ған елдерде мұндай шығын көле­мі 5-8 пайыз төңірегінде. Салада білікті мамандар жетіспейді. Осының бәрін білетін инвес­торлар да алыстан ат-тонын ала қашады.

Біз бұл жерде мәселенің бергі бетін қалқып алумен шектеліп, көзге көрінетін себептерін ғана атадық. Шетел тәжірибесін тан­ыстырып, шешу жолдарын пы­сық­тасақ, әңгімені алысқа ұзатып әкетеміз. Мемлекет кел­еңсіз кемшіліктермен күресуге бая­ғыда-ақ кіріскен. Қол бай­лай­тын кедергі көп, жетістіктер де жоқ емес. Әйтеуір қағаз бет­індегі жойқын жоспар өмір шын­дығымен бетпе-бет келген­де кібіртіктеп қалмаса болғаны.

Айдар ДӘУІТҰЛЫ