Цифрлық қауіпсіздік: деректер қолды болмауы керек

Алайда цифрлық мүмкіндіктер кеңей­ген сайын жеке деректердің қауіпсіздігіне қа­тысты алаңдаушылық та күшейіп келеді. Мәліметтердің қолды болуы, өкінішке қа­рай біздің елде жиі кездесіп жатыр. Ал жаңадан қабылданған Конституция ар­­қылы еліміз деректерді қорғауды конс­ти­туциялық деңгейге шығарды. Мәселе Құрылтай депутаттарының да назарында тұр. 

Еліміздің халқы наурызда өткен ре­фе­рен­думда қабылдаған жаңа Консти­ту­цияның 21-бабының 1-тармағында: «Же­ке өмірге қол сұғылмау құқығына, жеке және отбасы құпиясының болу құ­қығына, цифрлық технологияларды қол­дануды қоса алғанда, дербес деректерді заң­сыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау құқығына заң­мен кепілдік беріледі», – делінген. Осы­лайша, еліміз жеке деректердің қор­ғалуы ұлттық һәм азаматтық қауіп­сіздік ны­сындарының қатарына кіретінін құ­қықтық тұрғыда шегелеген жайы бар. Алайда жеке мәліметтердің сыртқа шы­ғып кетуі, тіпті даркнетте саудаға салы­на­тын кездері аз кездеспейді. Биыл та­мыз­да 15 млн отандасымыздың жеке мә­ліметтері даркнетке шығып кеткені жай­лы ақпарат тараған. Тіпті біреулер оны ашық саудаламақ болыпты. Аталған мәліметтер төлқұжат деректерін, элек­­трон­ды пошталарды, телефон нөмір­ле­рін, құжаттардың көшірмелерін, тіп­ті түрлі сервистердің паролдарына дейін қамтыған 47 млн жолдан тұратын де­рек болса керек. Алайда бастапқы кез­де «eGov платформасының бұзылуы мүм­кін емес» деген мазмұнда уәж айтқан құ­зыр­лы органдар кейін тіс жармады. Қо­ғам да аталған оқиғаны назардан тыс қал­дырды. Бірақ біз ескермегенмен жеке деректерімізді пайдаланып, алаяқтық жа­сауға тырысатын топтар қарап отырған жоқ. Олар әр мүмкіндікті қалт жібермеуге ты­рысады. Сондықтан қоғамның сергекті­гімен қатар, құзырлы органдардың қыра­ғы­лығы да ауадай қажет. 

Бүгінде жеке азаматтардың телефон, жеке сәйкестендіру нөмірі, тұрғылықты мекенжай, медициналық мәліметтер және қаржылық ақпараты тәрізді көптеген мәліметтердің барлығы түрлі ақпараттық жүйеде сақталады. Сонымен қатар әлеу­меттік желілірде тіркелу, электронды пош­таларды пайдалану арқылы азаматтар өздеріне қатысты мәліметтердің шетел­дік сервистердің де қолына өтуіне ішін­ара келісім берген. Ал бұл деректер алаяқ­тардың қолына түссе, азаматтың қаржылық қауіпсіздігіне ғана емес, жеке өміріне де қатер төнуі мүмкін. Сондықтан қоғам тарапынан «Азаматтардың жеке деректері қаншалықты сенімді қорғалған? Ақпарат сыртқа таралған жағдайда кім жауап береді? Ең бастысы, адам өзіне тиесілі деректердің қайда, қалай және қандай мақсатта пайдаланылып жатқанын бақылай ала ма?» деген сұрақтардың туындауы заңды.

AIQYN газетіне берген ресми жауа­бында Ішкі істер министрлігі жеке дерек­тердің қорғалуы мен алаяқтыққа қарсы кү­рес ведомство жұмысының басым ба­ғыт­тарының бірі ретінде атап өтті. 

«Интернет-алаяқтыққа қарсы іс-қи­мыл Қазақстан Республикасы құқық қор­ғау органдары қызметінің басым бағыт­тарының бірі болып табылады.

Бұл саладағы мемлекеттік саясат кибер­қылмыстардың алдын алуға, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, заңнаманы жетілдіруге, сондай-ақ ха­лық­тың цифрлық және қаржылық сауатты­лығын арттыруға бағытталған.

Ішкі істер министрлігі мүдделі мемле­кеттік органдармен, қаржы ұйымдарымен және байланыс операторларымен бірлесіп, алаяқтық схемаларды анықтау және жолын кесу, күмәнді қаржылық операцияларды бұғаттау, сондай-ақ азаматтарға келтірілген залалды өтеу бойынша кешенді шаралар қабылдауда.

Сонымен қатар заңнама жетілдірілуде. Атап айтқанда, 2025 жылғы 16 қыркүйек­тен бастап дропперлік үшін, яғни банк шоттары мен төлем құралдарына қол­жетімділікті заңсыз беру және оларды заңсыз пайдалану әрекеттері үшін қыл­мыс­тық жауаптылық енгізілді.

Халықаралық ынтымақтастықты ны­ғай­туға, трансұлттық қылмыстық топ­тарды анықтауға және алаяқтық колл-орталықтардың қызметін тоқтатуға ерекше назар аударылуда.

Бұдан бөлек, еліміздің барлық өңірінде азаматтарды интернет-алаяқтық тәсілдері мен дербес деректерді қорғау шаралары туралы ақпараттандыруға бағытталған жүйелі профилактикалық жұмыстар жүргізілуде.

Қабылданып жатқан шаралардың негізгі мақсаты – интернет-алаяқтықтың алдын алу, азаматтарды қаржылық шығын­дардан қорғау және цифрлық ортадағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету», – делінген органның ресми жауабында. 

Ал ІТ саласының сарапшысы, жур­налист Мейіржан Әуелханұлының ай­туынша, азаматтардың жеке деректері қағаз жүзінде қорғалғанымен, іс жүзінде әлсіз. 2013 жылы қабылданған «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң бар, уәкілетті орган бар, бірақ нәтижесін фактілер көрсетеді.

– 2025 жылдың маусымында TSARKA Group вице-президенті Еңлік Сатиева 16 миллионға жуық жазба ашық қолжетімділікке шыққанын мәлімдеді, бұл іс жүзінде ересек халықтың бәрі дерлік. 2026 жылы тағы бір сатушы eGov базасының дампы деп жариялап, «2026 жаздың басына дейінгі» деректерді сатуға шығарды; министрлік мемлекеттік жүйелерден ағып кетуді жоққа шығарды, бірақ деректің өзі айналымда жүр, – дейді сарапшы.

Оның айтуынша, жауапкершілік тым жеңіл. Миллиондаған адамның дерегін жоғалтқан оператор әкімшілік айыппұлмен құтылады. Премьер-министр Олжас Бектенов қаржы ұйымдары, ұялы операторлар мен жеке бизнес үшін де жазаны қатайтуды тапсырды – яғни билік өзі де осы олқылықты мойындайды. Ал ең осал тұс – мемлекет емес, жеке сектор. 

– Бұрынғы ағып кетулер негізінен қызмет көрсету саласы мен микроқаржы ұйымдарының базаларынан болған. Біз ЖСН мен телефонды жеткізу қызметіне де, кредит алғанда да, фитнес-клубқа жазылғанда да қалдырамыз. Бір жерде тесік болса, бәрі ағады. Бізде деректі аз жинау принципі жұмыс істемейді. Тәуелсіз реттеуші жоқ. Заң бойынша – деректі жинаған оператор: банк, МҚҰ, ұялы оператор, маркетплейс, мемлекеттік орган. Жүйені тексеретін мемлекеттік органдар – Ақпараттық қауіпсіздік комитеті мен Мемлекеттік техникалық қызмет, қылмыстық істі ҰҚК жүргізеді. Бірақ «кім жауапты?» деген сұраққа көбіне «ешкім» деген жауап шығады. Ағып кетудің нақты көзі көбіне ресми түрде аталмайды, зардап шеккен азаматқа ешқандай өтемақы төленбейді, ал оператор «деректер ескі» деген формуламен құтылады. Еуропадағы GDPR үлгісінде оператор 72 сағат ішінде хабарлауға және

Құрылтай депутаты, «Әділет» пар­тиясы фракциясының мүшесі Ляззат Жылқыбаева осы мәселеге алаңдаушылық білдіріп, Қазақстан Республикасы Бас Прокуроры Б.Асыловқа, Премьер-министрдің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму ми­нис­трі Ж.Мәдиевке депутаттық сауал жолдады. Оның айтуынша, еліміздің жаңа Конституциясында алғаш рет әр адамның жеке және отбасы құпиясының қорғалуына, сондай-ақ дербес дерегінің заңсыз жиналуы мен пайдаланылуынан қорғау құқығына заңмен кепілдік берілген.

– Бұл – адамның құқығы мен бостан­дығын қорғауға бағытталған маңызды конституциялық норма. Цифрлық дәуірде бұл кепілдіктің маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Мемлекет басшысы бастаған өзгерістердің түпкі мақсаты – азаматтың құқығын күнделікті өмірде нақты қорғау. Сондықтан конституциялық кепілдіктер әрбір мемлекеттік органның, әрбір ұйымның жұмысында орындалуға тиіс, – деді депутат.

Сонымен қатар депутат 11 қазанда Ресейдегі «Яндекс» компаниясының дата-орталықтарына жасалған шабуылдардан кейін ел азаматтары аталған компанияның такси және жеткізу қызметтеріне қол жеткізе алмағанын айта келіп, қазақстан­дықтардың жеке деректерінің нақты қай елде, қандай құқықтық режимде өңде­летінін ашық анықтау керектігіне назар аударды.

– Министрлік қазақстандық пайда­лану­шылардың дербес деректері сақтала­тын серверлер ел аумағында орналасқанын және қалыпты жұмыс істеп тұрғанын мәлімдегенімен, сервистердің жұмысына қажетті кейбір компоненттердің Қазақ­стан­нан тыс жерде екенін растады. Күн сайын азаматтардың телефон нөмірі, мекен­жайы, жүріп-тұру бағыты мен төлем деректерін өңдейтін сервистің шетелдегі бір ақаудан тоқтап қалуы бұл деректердің нақты қай елде, қандай құқықтық режимде өңделетінін ашық анықтауды талап етеді, – деді ол.

Депутаттың айтуынша, азаматтардың жеке деректерінің ашық жариялануы жиі қайталанады және жеке деректерді алу үшін ақпараттық жүйені бұзудың да қажеттілігі жоқ. Оларды қорғауға тиіс ұйымдардың өздері ашық жариялаған. 

– Жақында Қызылорда облысының Шиелі ауданында жеті білім беру ұйымы медициналық тексеру қызметін сатып алу кезінде 529 қызметкердің дербес деректерін мемлекеттік сатып алу порталында ашық жариялаған. Ал Семей қаласында 31 мектептің сайтында 3 752 қызметкердің және 344 кәмелетке толмаған баланың деректері ашық қолжетімді болған. Жа­рия­ланған құжаттарда аты-жөні, жеке сәйкестендіру нөмірі, туған күні, мекен­жайы және телефон нөмірі сияқты мәлі­меттер қамтылған, – деді Ляззат Жыл­қыбаева.

Депутат, әсіресе балалардың мәлімет­теріне мұқият қарау қажеттігін және баланың тұратын жері, оқу орны, ден­сау­лығы мен отбасының әлеуметтік жағдайы туралы ақпараттың таралуы оның қауіпсіздігіне де, жеке өміріне де қауіп төндіруі мүмкін екенін ескертті. Сонымен қатар ол Бас прокуратураға жеке деректердің қорғалуы және таралу фактілері анықталған жағдайда олардың заңдылығын тексеру, талаптардың сақ­талуы және олардың іс жүзінде орындалуын қамтамасыз ету мәселелеріне қатысты бірқатар шара қабылдау керектігі туралы ұсыныс айтты және депутаттық сауалға жауапты заңнамада белгіленген мерзімде жазбаша түрде ұсынуды сұрады.

– Цифрлық мемлекетке деген сенім азаматтың өз деректерінің қорғалатынына деген сенімінен басталады, – деді депутат.

Әрине, депутаттың сауалына құзырлы орган өкілдері белгіленген тәртіппен жауап берері, атқарылған істер мен жоспарлар жайлы мәліметтер ұсынары сөзсіз. Дегенмен сөз басында айтқанымыздай, қоғамның қырағылығы өте маңызды. Сонымен бірге азаматтар мен мемлекеттің, саяси институттардың тізе қосқаны да өзекті. Өйткені жеке деректердің қорғалуы ұлттық қауіпсіздік компонентінің бірі саналады. Ал «Әділет» партиясы өзі­нің сайлауалды бағдарламасында ци­фр­лық мемлекетті дамытуға көңіл бө­ле­тінін, дербес деректерді қорғау деңгейін арттыра беретінін көрсеткен. Бағдарламада «Жасанды интеллектіге сүйенетін цифрлық алаяқтыққа қарсы ұлттық жүйе құру» бастамасы да бар. Біздің пайымдауымызша, партияның бұл бастамасы жедел түрде жүзеге асырылар болса, жеке деректерді қорғау деңгейіміз тағы бір сатыға көтерілері сөзсіз. 

Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ