Импортқа тәуелділік әлі жоғары: Еліміз қандай кәсіби және техникалық қызметтерді сатып алып отыр?

Egemen.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com мәлімдеме жасады..

Соңғы жылдары Қазақстанның қызметтер экспорты мен импорты тұрақты өсім көрсеткенімен, сыртқы сауда теңгеріміндегі теріс айырма толық жойылған жоқ. Ел экономикасында қызмет көрсету саласы кеңейіп жатқанымен, күрделі және жоғары білікті қызмет түрлері бойынша импортқа тәуелділік сақталып отыр, деп жазады Egemen.kz.

Фото: e-cis.info

2024 жылдың қорытындысында қызмет экспорты 11,8 млрд долларға жетіп, 2021 жылмен салыстырғанда 2 есеге артты (5,9 млрд доллар). Ал импорт осы кезеңде 8 млрд доллардан 13 млрд долларға дейін өсті. Соның нәтижесінде халықаралық қызметтер балансының тапшылығы минус 2,1 млрд доллардан минус 1,2 млрд долларға дейін қысқарды. Бұл сыртқы сауда ағындарының біртіндеп теңесіп келе жатқанын көрсетеді.

Алайда, 2025 жылдың қаңтар-қыркүйек айларының қорытындысы бойынша теріс үрдіс қайта байқалды. Қызметтер балансының тапшылығы 1 млрд долларға жетіп, өткен жылғы минус 870,5 млн доллармен салыстырғанда ұлғайды. Экспорт 4,8% өсіп, 9,2 млрд долларды құраса, импорт 5,8% артып, 10,2 млрд долларға жетті. Бұл ішкі нарықтың шетелдік қызметтерге сұранысы отандық ұсыныстан жылдамырақ өсіп отырғанын аңғартады.

Полиэтилен мен алкилат: Жаңа өндірістер Қазақстанның импортқа тәуелділігін азайтады

Қызмет экспортының негізгі драйвері бұрынғысынша көлік саласы болып отыр. Оның көлемі 4,2 млрд долларға жетіп, 4,4% өсті. Соның ішінде жүк тасымалы 3,3 млрд долларды құрап, 3,9% артты. Ал жолаушылар тасымалы ең жоғары өсімді көрсетіп, 15,7%-ға ұлғайып, 238,7 млн долларға жетті. Көлік қызметтері бойынша оң сальдо 1,7 млрд долларды құрады.

Сапарлар сегментінде де өсім байқалды. Экспорт 12,9% артып, 2,2 млрд доллар болды. Оның ішінде жеке сапарлар 2 млрд долларды құрап, 13,2% өсті. Дегенмен импорт көлемі әлі де жоғары – 3 млрд доллар. Соның нәтижесінде теріс сальдо минус 1,1 млрд доллардан минус 819,8 млн долларға дейін қысқарды.

Жоғары технологиялы қызметтер сегменті де қарқынды дамып келеді. Телекоммуникациялық, компьютерлік және ақпараттық қызметтер экспорты 20,6% өсіп, 719,3 млн долларға жетті. Оның ішінде компьютерлік қызметтер 553,3 млн долларды құрады (+16,3%). Ақпараттық қызметтер сегменті 5,6 есеге өсіп, 65,9 млн долларға жетті. Импорт та 20,5% артып, 515 млн долларды құрады. Нәтижесінде бұл сектордағы оң сальдо 204,2 млн долларға дейін ұлғайды.

Сонымен қатар бірқатар бағытта кері динамика тіркелді. Қаржылық қызметтер экспорты 20,4%, жөндеу және техникалық қызмет көрсету 24,4%, ал құрылыс қызметтері 34,1% төмендеді. Импорт ішінде ең жоғары өсім құрылыс секторында байқалып, 66%-ға артып, 450,4 млн долларға жетті.

Көлеңкелі көлік импортына шектеу бола ма?

Жалпы алғанда, оң сальдо негізінен көлік қызметтері есебінен қалыптасып отыр. Оған қоса IT және телекоммуникация салалары үлес қосып отыр. Ал негізгі тапшылық сапарлар мен өзге іскерлік қызметтерге тиесілі. Өзге іскерлік қызметтер сегментінде теріс сальдо минус 1,3 млрд долларға дейін ұлғайды, себебі импорт 12%, ал экспорт небәрі 6% өсті. Бұдан бөлек, құрылыс қызметтері (минус 419,2 млн доллар) мен зияткерлік меншік үшін төлемдер (минус 309,2 млн доллар) де қысым көрсетіп отыр.

Географиялық тұрғыда да айқын тәуелділік байқалады. Жеке сапарлар бойынша ең үлкен қаржы ағымы Түркия мен БАӘ бағытында тіркеліп, тиісінше минус 421,2 млн және минус 347,9 млн долларды құрады. Сондай-ақ Қырғызстанмен де теріс баланс бар – минус 203,8 млн доллар. Ал Ресей (111,1 млн доллар), Өзбекстан (152,7 млн доллар) және Қытай (147,5 млн доллар) бойынша оң сальдо қалыптасқан.

Жоғары технологиялы қызметтерде де сыртқы тәуелділік сақталып отыр. Қазақстан телекоммуникация және IT қызметтері бойынша жалпы профицитке ие болғанымен, Ресей, АҚШ және Ұлыбританиядан импорт көлемі жоғары. Консалтинг, басқару, жарнама және инженерлік қызметтерде де осы елдер мен Ирландияға тәуелділік байқалады.

Қорытындылай келгенде, Қазақстанның халықаралық қызметтер нарығындағы ахуалы екіжақты сипатқа ие. Бір жағынан, көлік пен IT салаларында экспорттық әлеует артып келеді. Екінші жағынан, күрделі қызмет түрлері бойынша импортқа тәуелділік сақталып отыр. Орта мерзімде жағдайды жақсартудың негізгі жолы – ішкі құзыреттілікті дамыту, отандық қызмет сапасын арттыру және импортты алмастыру болмақ.