Меруерт Өтекешова: Қыз Жібек өмірімдегі ең үлкен мектеп

Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, «Құрмет», «Парасат» орде­ні­нің иегері Меруерт Қара­тай­қы­зы­мен болған жылы сұхбат сонау «Қыз Жібек» фильмі түсірілген сәт­терден бастап, актрисаның өмір жолы, өмірлік ұстанымдарына қарай ойысты. Қалың оқырманның есі­не сала кетсек, Меруерт Өте­ке­шова 1968 жылы Алматы қала­сын­дағы №66 мектепті тәмамдаған бой­да әйгілі киноның бас кейіп­ке­рі­нің рөлін сомдауға шақырту ал­ған болатын. 

Меруерт Өтекешова үшін «Қыз Жібек» фильмі – өнер жолындағы ал­ғашқы үлкен белес қана емес, өмі­ріндегі ерекше кезеңнің есте­лі­гі. Араға жылдар салып Парижде қа­зақ тілінде көрсетілген туын­ды­ның көрермен көңілінен шығуы да актриса үшін айрықша қуаныш бол­ды. 

– Меруерт апай, «Қыз Жібек» фи­льмінің Парижде көрсетілгеніне де үш жылдай уақыт өтіпті. Десек те, бұл қазақ киносы үшін де, кө­рер­мен үшін де ерекше оқиға бол­ды. Бізге айтыңызшы, шетелдік ау­диторияның фильмді қабылдауы қан­дай әсер қалдырды?

– Фильмнің режиссері Сұлтан Қожықов 2023 жылы 100 жылды­ғын атап өтер еді. «Қыз Жібек» фи­льмінің Парижде қазақ тілінде көр­сетілуі де осы тарихи датаға ар­налды. Фильм екі бөлімнен тұ­ра­тын толық нұсқасында ұсы­ныл­ды. Әрине, француз көрермендері екі сағат бойы фильмді қалай қа­былдар екен деген ой болды. Өйт­ке­ні туындының тілі де, ұлттық бояуы да, оқиғасы да өзге мәдениет өкілдеріне бірден түсінікті болмауы мүмкін ғой.

Бірақ көрермендер фильмді соңына дейін тамашалап, қазақ­тың әндерін тыңдады. Көрсетілім аяқ­талғаннан кейін де асықпай, өз әсерімен бөлісті. Арасында Францияда тұратын отандастарымыз да, шетелдіктер де болды. Мұның бәрі бізге ерекше қуаныш сыйлады.

Кино – халықтың мәдениетін, дү­ниетанымын, салт-дәстүрін танытатын үлкен өнер. «Қыз Жібек» ар­қылы қазақтың әні мен әсемдігі, сезімі мен мінезі өзге елдің кө­рер­ме­ніне жетіп жатса, бұдан артық ба­қыт бар ма?! Бұл – ұлттық өне­рі­міздің өміршеңдігін көрсететін маңызды оқиға.

– «Қыз Жібек» фильміне түскен кезіңізге оралсақ. Ол кезде сіз өнер жолындағы жас маман едіңіз. Басты рөлге қалай таңдалдыңыз?

– Ол кезеңде үлкен экранға ки­но шығару бүгінгідей оңай бол­ған жоқ. Әрбір туындыға үлкен дайын­дықпен келіп, әр рөлге лайық­ты ак­терді іздейтін.

«Қыз Жібек» фильмінің кас­тин­гіне көптеген қыз қатысты. Ол кезде өте талантты актрисалар көп еді. Кез келген рөлді алып шыға­тын, сахнада да, экранда да өзіндік болмысы бар өнер иелері болды. Бірінен-бірі өткен сұлу қыздар да аз емес.

Қазақтың қыздары қазір де ерек­ше әдемі. Бірақ актерлік өнер­де сыртқы сұлулықтың өзі жеткі­лік­сіз. Адамның білімі, ішкі сезімі, та­ланты, кейіпкердің жан дүниесін тү­сіне білуі маңызды. Экранға түс­кенде адамның шынайы болмысы ашылады. Өйткені кино түсіретін ортада «камера сүйетін адам» деген тү­сінік бар. Кейде өмірде өте сұлу адам камера алдында сол сұлу­лы­ғын көрсете алмауы мүмкін. Ал кей­бір адамның жан дүниесіндегі ерек­шелік экраннан бірден байқа­лады.

Іріктеуден өткеннен кейін бізді ка­мераға түсіріп, жан-жақты тек­серді. Көркемдік кеңестің бекі­туі­нен өту де оңай болған жоқ. Ақыры рұқ­сат беріліп, фильмге түсу ба­қы­ты бұйырды.

Ол кезде киноның менің өмірі­ме осындай үлкен өзгеріс әкелеті­нін толық түсіндім деп айта алмаймын. Жас болдым. Алдымда қан­дай жол күтіп тұрғанын білмедім. Бірақ сол фильм менің бүкіл өнер жолыма ықпал еткен ерекше мектепке айналды.

– Экрандағы Төлеген мен Жібек­тің махаббаты көрерменнің жүрегіне жол тапты. Сол кинода Құман Тас­тан­бековпен бірге жұмыс істеген сәт­термен бөліссеңіз?

– Құман аға өнерде ғана емес, өмір­де де жаны сұлу адам еді. Мен үшін дүниедегі ең сұлу адам – әкем. Одан кейін Құман аға деп ай­тар едім. Оның адамгершілігі, іш­кі мәдениеті, болмысы ерекше бо­латын.

Кино түсірілімінде бір-бірі­міз­ге ғашық болмасақ та, экран ар­қы­лы ғашық жандардың сезімін шы­найы жеткізуге тырыстық. Ак­тер­дің міндеті де – өзі сезінбеген дү­ниені кейіпкердің жан дүниесі ар­қылы көрерменге сенімді етіп жет­кізу. Бұл үшін рөлді сырттай сом­дау жеткіліксіз. Кейіпкердің ішкі әлеміне еніп, оның қуанышы мен қайғысын, арманын түсінуің керек.

Құман аға екеуміздің шы­ғар­ма­шылық жолымызда Әуезов атын­дағы Қазақ ұлттық драма теат­рының да орны ерекше. Бұл театр екеуміз үшін үлкен мектеп бол­ды. Өміріміздің талай белесі осы сахнамен байланысты өтті.

Мен Құман ағаны көпшіліктің ал­дында әрдайым құрметпен «аға» деп атаймын. Үйде басқаша атай­тын­мын. Бірақ ел алдында ол кі­сін­ің орны бөлек екенін әрдайым се­зінемін. Қадірін білемін, ерекше құрметтеймін.

– Фильмге түскеннен кейін кә­сі­би актерлік білім алуды ұйғар­дыңыз. Ұстаздарыңыздың қайсысы сізге ерекше әсер етті?

– Кино түсірілімі аяқталғаннан кейін 1969-1973 жылдары Құр­ман­ғазы атындағы қазақ мемлекеттік өнер институтының театр факуль­те­тін бітірдім. Актерлік өнерді те­рең меңгеру үшін білім мен тә­жі­рибе қажет екенін түсіндім. Ме­нің ұстаздарымның қатарында қа­зақ театрының көрнекті өкілдері бол­ды. Солардың бірі – КСРО Ха­лық әртісі Хадиша Бөкеева. Ол кісі­ден тәлім алу мен үшін үлкен мәр­тебе еді. Хадиша апайдың өне­рі мен ұстаздық өнегесі бізге көп нәр­се үйретті.

Мектеп жасымда Анна Дмитриевна деген ұстазым болды. Оны да ешқашан ұмытпаймын. Адам­ның өмір жолында із қалдыратын жан­дар болады. Кейде олардың бірауыз сөзі, берген бағыты неме­се өнерге деген көзқарасы кейінгі тағдырыңа әсер етеді.

Кино әлеміне тау тұлға Сұлтан Қожықов сияқты шеберлердің ең­бегі арқылы келдік. Театрға кел­ген­де де мықты режиссерлерден тәлім алдық. Солардың әрқайсысы бізге өнердің жауапкершілігін, сахна мәдениетін, кейіпкерге деген құрметті үйретті.

Мен өзімді өте бақытты адаммын деп санаймын. Өйткені өнер­ге келген кезімде айналамда қазақ мәдениетінің ірі тұлғалары жүрді. Олардың жанында жүріп жұмыс істеу – өз алдына бір университет.

– Сіз «Қыз Жібекке» түскенде кә­сі­би актерлік білім алып үлгерме­ген едіңіз. Осындай ауқымды кинода жұмыс істеу қиын болған жоқ па?

– Әрине, қиындық болды. Жал­пы, актриса болу үшін кемінде төрт жыл білім алу керек. Ал мен үл­кен көркем фильмге арнайы ак­терлік оқу орнын бітірмей тұрып түс­тім. 

Бірақ менің жанымда қазақтың керемет актрисасы Фарида Шә­ріпова, бір өзі бір мектеп Асанәлі Әшімов, тума талант Кененбай Қо­­­жабеков сынды қазақ өнерінің алып­тары болды. Олардың әрқай­сысы – өз алдына үлкен тұлға, үл­кен мектеп. Сол кісілермен бірге жұ­мыс істеудің өзі маған мол тә­жірибе берді.

Осындай өнер иелерінің қа­сын­да жүріп, олардың кейіпкерге қалай қарайтынын, рөлді қалай зерттейтінін, әр көрініске қалай дайындалатынын көрдік. Көп нәр­сені солардан үйрендік.

Кейде адамға біліммен қатар жақ­сы орта да қажет. Өйткені на­ғыз шеберлердің жанында жүрсең, олар­дың еңбекке деген көзқарасы са­ған да жұғады. Олардан алған қуат пен тәжірибе кейінгі өмірімде үлкен тірек болды.

–  Жібек бейнесі қазақ қызының сұлу­лығы мен нәзіктігінің символына айналды. Алайда сіз Жібектің ба­тылдығына да ерекше мән бересіз. Неліктен?

– Өйткені Жібек  тек сұлу қыз не­месе ғашық болған кейіпкер ға­на емес. Оның бойында қайсарлық, батылдық, адамгершілік бар. Мен үшін осы қасиеттері өте маңызды.

Фильмдегі Төлеген мен Беке­жан­ның арасындағы жанжал ке­зін­де Жібектің екі жақтың қан­тө­гі­сіне жол бермеуге ұмтылуы – оның ішкі күшін көрсететін сәт­тер­дің бірі. Ол өз сезімін ғана ой­ла­майды, адамдардың амандығын да ойлайды. Қауіпке қарамастан, екі батырдың арасында түсіністік орнатуға тырысады.

Міне, қазақтың қызы қандай болуы керек дегенде, мен осындай мі­незді айтар едім! Қазақтың тари­хын­да Мәншүк Мәметова мен Әлия Молдағұлова, Хиуаз Доспанова сияқты батыр қыздарымыз бар. Олар Отан үшін жанын аяма­ған. Олардың ерлігі  кейінгі ұрпақ­қа үлгі.

Мен де өмірде адалдықты, ба­тыл­дықты жоғары қоямын. Өтірік пен сатқындықты жек көремін. Адам­ның қандай екенін оның сө­зі­не қарап қана емес, ісіне қарап ба­ғалау керек. Өйткені мінез адам­ның әрекетінен көрінеді.

Қазақ қызы нәзік те болсын, бір­ақ қажет кезде өз ойын ашық ай­­тып, дұрыс деп санаған жолынан таймауы керек. Сұлулық пен қай­сарлық бір-біріне қайшы қа­сиеттер емес. Адамның шынайы сұ­лу­лығы оның жан дүниесімен, тәр­биесімен, адалдығымен өлше­неді.

– «Қыз Жібек» фильмінде қа­зақ­­тың салт-дәстүрі, әні мен ұлт­тық бол­мысы кеңінен көрініс тапқан. Сіз­дің ойыңызша фильмнің бүгінге дейін көрерменін жоғалтпауының сыры неде?

– Бұл фильмнің өміршеңдігі оның ұлттық рухында деп ойлаймын. Мұнда қазақтың әні де, әдет-ғұр­пы да, киім үлгісі де, адамдар ара­сындағы қарым-қатынасы да бар. Бірақ ең маңыздысы – адам се­зімі. Махаббат, адалдық, арман, өкініш, адамдық қасиеттер ешқа­шан ескірмейді.

Уақыт өзгереді, ұрпақ ауысады. Бірақ шынайы өнердің құн­ды­лығы жоғалмайды. Жастар фильм­ді көргенде қазақтың бұрынғы өмірін ғана танып қоймай, кейіп­кер­лердің мінезі арқылы өздеріне де ой түйеді.

Фильмдегі Жібек бейнесі бү­гін­гі қыздарға да жақын деп ойлаймын. Өйткені ол өз сезіміне адал, со­нымен бірге айналасындағы адам­дарға бейжай қарай алмайтын жан. Оның бойындағы адамгер­ші­лік пен батылдық – кез келген ке­­­­зеңде маңызды қасиеттер.

Ал Париждегі көрсетілім осы ойым­ды тағы бір мәрте дәлелдеді. Қа­зақтың ұлттық туындысы өзге ел­де де көрерменнің жүрегіне жол та­ба алады. Ол үшін өнердің тілі шы­найы болуы керек.

– Әңгімеңізді қорытындылай ке­ле, бүгінгі жас актерлерге не айтар едіңіз?

– Ең алдымен, өз маман­ды­ғың­ды жақсы көруің керек. Өнерді тек атақ пен танымалдық үшін таң­дауға болмайды. Бұл сала үлкен ең­бек пен төзімділікті талап етеді. Кей­де өзің күткен рөл бұйырмай­ды, кейде еңбегің бірден бағалан­бай­ды. Сондай кезде де ізденуді тоқ­татпау қажет.

Актерлік өнерде жүрек таза­лы­ғы маңызды. Кейіпкерді түсіну үшін адамды түсіне білуің керек. Ал адамды түсіну үшін өмірді тану қа­жет. Көп оқу, іздену, бақылау, өзің­ді дамыту – мұның бәрі актер­дің қалыптасуына әсер етеді.

Жас әріптестеріме талант­та­рың­­ды бағалаңдар, бірақ тек та­лант­­қа сеніп қалмаңдар дер едім. Ең­­бек етіңдер, жақсы ұстаздардан үй­­реніңдер, өздеріңді жетілдірің­дер. Ең бастысы, өнерге адал бо­лың­дар. Өйткені жүректен шық­қан дүние ғана көрерменнің жүре­гі­не жетеді.

– Әңгімеңізге рақмет!

Сұхбаттасқан

Баян ЖАНҰЗАҚОВА