Мың сөзден артық үлгі

Egemen.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

Жай ғана фотосуретке қарайсыз да қоясыз, ал бояу тілімен бедерленген таныс һәм бейтаныс бейнеге үңілген сайын оның ішкі құпиясы ашыла түседі. Бір кездесуде суретші Тоққожа Қожағұлов ғұмырға татитын шығарма-шылық жолында жүздеген сурет салса да, студенттік үй жұмысы ретінде алғаш салған «Әке» портреті бәрінен
ыстық екенін айтып еді.

Иә, әке мен ана образы – ешқашан құны мен қасиетін жоғалтпайтын мәңгілік тақырып. Көркем шығармада да, кино тілінде де, бейнелеу өнерінде де солай. Әлемнің жарығын сыйлаған жандардан аяулы кім бар? Шығармашылық иесінің осы бір картинасы біздің де жанымызға жақын. Суреттегі бейне өз әкеміз болмаса да, оның болмысынан арғы жағымызды қаза түсетін, қасиет-қалыбымыздың өлшеміндей болған әке кейпін іздейміз. Қазақ баласының жадында қалып қойған қасиетті қара шал адалдықтың тұмары, кеудені кернеген салқар сағыныштың сәулесі екенін сезінеміз.

Оқушы күнінде тастан Абай мүсінін қашап жатқан бала Тоққожаға: «Немене, маған ескерткіш қоюға асығып жүрмісің?», деген бірауыз әке сөзі қатты әсер еткені сонша, абдырап қалған ұл әкесіне қарап басын шайқай беріпті. Қолындағы мүсінді лақтырып, бұл өнерге қайта айналып соқпаған ол содан бері қылқаламды жанына серік еткен.

Кәрі өмірдің есігін ашқанда, бебеулеген ботасын бауырына басқан риясыз мейірім иесінің тұнық пейілі, «өмірден көшсе де, көңілден өшпейтін» жылы естеліктер, әке дейтін ардақты жанның алғаусыз сезімі шығармада дәл сомдалған. Қарайсыз да, әкеңізді есіңізге аласыз.

– Ауыл балалары секілді мені де арман қанатына мінгестіріп, өнерге іңкәр еткен туған өлке табиғаты, әке мен ана тәрбиесі, қазақы ауылдың қоңыр тіршілігі. 14 бала өсірген көпбалалы отбасының перзентімін. 1979 жылы арман қуып Алматыға келгенімде әкем Мұқажан бақиға озды. Апыл-ғұпыл ауылға жетіп, көңілім әкемді іздеп құлазыды. Есік ашылған сайын үйге әкем кіріп келердей елеңдей бердім. Оның бүкіл болмысы көз алдымнан өтіп жатты. Әке алдындағы өтелмей қалған перзенттік парызымды, кеудеде қалған сағынышымды бояумен беруге бекіндім. Әкемнің портретін салып төрге іліп қойдым. Бұған бүкіл сезімімді құйып бердім десем болады. Есіктен кіріп келген кіші шешеміз суретті көріп: «О, Құдай-ау, мынау жәкемнің өзі ғой», деп қайынағасы тіріліп келгендей қуанғаны бар. Бұл портреттің артқы фонына уақыттың рәмізі ретінде домбыраны, тағы бір тұсына түлкіге ұқсас элементті қоса бердім. Жастық жалында жанымызға медет болған әкеден айырылып қаламыз деп ойламаушы едік. Сол сәт орнағанда «жалғанның арты ашылды» деген осы екен-ау деп терең мұңға батқаным бар. Бір сөзбен айтқанда, бұл портретте тек әке тұлғасын емес, бұлаңдаған қу дүниенің өткінші кейпін қоса көрсеткім келді, –дейді суретші.

Туындыгер шығармашылық тұрғыдан толысқан шағында әке тақырыбына қайта оралады. 1991 жылы майлы бояумен кенепке салған «Әке портреті» –шоқтығы биік шығармаларының қатарында. Туындыда қылқалам иесі портреттік ұқсастықты ғана емес, кейіпкердің рухани салмағын алдыңғы қатарға шығарады. Мұнда әке бейнесі сабырлы әрі тұйық күйде берілген. Қою күрең-қызыл түстерге құрылған киім үлгісі мен фон бейненің ішкі тұтастығын күшейтіп, көрермен назарын артық детальдардан аршып алады. Сол арқылы түстік шешім кейіпкерді белгілі бір кеңістікке емес, ой мен естеліктер әлеміне орналастырғандай әсер қалдырады. Әке қолындағы әшекейлі таяқ – оның әлеуметтік мәртебесінен бұрын, өмір жолының рәмізі іспетті. Ол – тірек, уақыт сынынан өткен даналықтың белгісі. Қол қимылы мен дене қалпы артық қозғалыстан ада, ұстамды. Осы тыныштықтың өзінен жауапкершілік пен ішкі күш сезіледі.

Суретші жарықты үнемдей қолдана отырып, бет әлпеттегі ең маңызды белгілерді ғана айқындайды. Әкенің көзқарасы – сыртқы әлемге емес, өз ішіне бағытталғандай. Бұл көздерден мейірімнен гөрі ойшылдық, өткенімен тілдескен адамға тән байыптылық аңғарылады. Әжімдер мен қолдағы айқын тамырлар кейіпкердің өмірмен күресін емес, оны қабылдағанын білдіреді.

Шығарманың көркемдік құрылымында классикалық еуропалық кескіндеме дәстүрінің ықпалы сезілгенімен, Қожағұлов оны тікелей қайталаудан аулақ. Ол қараңғы фон мен жарықтың қарама-қарсылығын драматизм үшін емес, ой тереңдігін күшейту құралы ретінде қолданады. Бұл тәсіл портретті сыртқы әсерден арылтып, философиялық деңгейге көтерген. Қолтаңба көрерменін оймен баурай отырып, ұрпақ, уақыт, жауапкершілік секілді ұғымдарды үнсіз тілмен жеткізеді.

«Біз әке-анамызды қадірлеуді кеш үйренеміз. Өйткені олар ешқашан өз қадірін дәлелдеуге тырыспайды. Бала кезде берілгеннің бәрі мәңгілік сияқты еді. Есейгенде ғана оның уақытша аманат екенін түсінесің. Бұл – сурет емес. Бұл – кеш айтылған алғыс. Әке – үйретпей кеткен сабақтарымен тірі. Әке, сен өмірде аз сөйледің. Бірақ сенің үнсіздігің маған мың сөзден артық тәрбие болды. Мен сенің қаттылығыңнан емес, сол қаттылықтың артындағы қорғаудан қорықтым. Сен өмірдің ауыр екенін білдің. Сол ауырлық маған тимесін деп үнсіз көтердің. Мен мұны кеш түсіндім», деп тебіренеді Тоққожа Қожағұлов.

АЛМАТЫ

Соңғы жаңалықтар