Қазақстанда радиациялық қауіпсіздік қалай реттеледі?

Egemen.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com мәлімдеме жасады..

Энергетикалық тәуелсіздік пен экологиялық қауіпсіздік мәселесі күн тәртібінде. Осы орайда Атом энергиясы жөніндегі агенттік, Атомдық қадағалау мен бақылау комитетінің төрағасы Дархан Әлиакпаровпен радиациялық фобияның табиғаты, ядролық нысанның сенімділігі мен күнделікті өмірдегі сәулелену деңгейі туралы әңгімелестік.

– Дархан Жұматайұлы әңгімені халық арасындағы үрейден бастасақ. Радиофобия деген не әрі оның әлеуметтік салдары қандай? Бұл құбылыстың тамыры неліктен соншалықты терең?

– Радиофобия – радиация мен ядролық технологияларға қатысты туындайтын, нақты қауіппен мүлде сәйкес келмейтін шамадан тыс қорқыныш. Біздің елде бұл жәй ғана ғылыми мәселе емес, тарихи астары бар күрделі құбылысқа айналды. Көпжылдық ядролық сынақтар халық санасында өшпес із қалдырып, кез келген ұқсас жобаға сезікпен қарауды қалыптастырды. Бұған қоса, Чернобыль мен Фукусимадағы оқиғалар туралы ақпараттар үрейді үдете түсті.

Алайда қазіргі зерттеулер радиациядан сескену көбіне негізсіз екенін көрсетіп отыр. Мәселен, Алматы іргесіндегі Алатау кентіндегі зерттеу реакторы елу жылдан астам уақыт бойы ешбір кедергісіз жұмыс істеп тұр. Ондағы радиациялық деңгей тіпті мегаполистің орташа көрсеткішінен төмен. Сондықтан кез келген мәселеде эмоцияға емес, ғылыми дерек пен ашық мәліметке сүйену маңызды.

Еліміздегі екінші АЭС Алматы облысында салынады

– АЭС-ке қатысты ел арасында жаңсақ пікір қалыптасқан. Осы бағыттағы негізгі фактілерді тізіп, нақты жауап бересіз бе?

– Расында бейбіт атом төңірегінде алыпқашпа әңгіме аз емес. Ең әуелі станса маңында тұру денсаулыққа қатер деген түсінік ғылыми дерекке сүйенбейді. Қалыпты жұмыс істеп тұрған АЭС айналасындағы қосымша сәулелену мөлшері жылына 0,01 миллизиверттен аспайды. Бұл – адамның табиғи ортадан бір жылда алатын 2-3 миллизиверт табиғи радиациялық фонының жанында өте төмен көрсеткіш. Яғни табиғи радиация қоршаған ортада онсыз да бар, ал станса оның деңгейін мүлде арттырмайды.

Қазіргі реакторлар «көпдеңгейлі қорғаныс» қағидатына негізделіп жасалады. Отын таблеткасынан бастап, цирконий қабық, реактор корпусы, қорғаныш контайнменті – бәрі бірін-бірі сақтандыратын бірнеше тосқауылдан тұрады. Апатты жағдай туындаса, реакция автоматты түрде тоқтайды. Мұндай ауыр апаттың болу ықтималдығы өте төмен. Қазіргі есептеулерге сүйенсек, бір реакторда мұндай жағдайдың орын алу мүмкіндігі шамамен 10 миллион жылда бір рет кездеседі.

Зиянды шығарындылар жөнінде айтсақ, көмірмен жұмыс істейтін ЖЭС бір жылда ондаған млн тонна көмір жағады. Мәселен, елімізде жыл сайын шамамен 100 млн тоннаға жуық көмір тұтынылады. Нәтижесінде 200 млн тоннадан астам көмірқышқыл газы атмосфераға тарайды, бұған қоса жүздеген мың тонна күл мен шлак жиналады. Күл үйінділерінің көлемі жыл сайын 15-20 млн тоннаға дейін жетеді. Оның құрамында ауыр металдар бар, желмен таралып, тыныс жолдарына зиян келтіреді.

Ал қуаты 1000 мегаватт болатын бір АЭС жылына небәрі 20-25 тонна отынын пайдаланады. Одан шыққан пайдаланылған ядролық отын көлемі де сол 20-25 тонна болады. Бұл – бір жылда жағылған көмір көлемінен мыңдаған есе аз. Пайдаланылған отын ашық ауаға тасталмайды, арнайы бассейнде салқындатылып, құрғақ контейнерде сақталады немесе қайта өңдеуге жіберіледі.

Атом стансасы көмірқышқыл газын шығармайды. Бір 1000 мегаваттық блок бір жылда 6-8 млн тонна көмірқышқыл газының атмосфераға таралуын тлқтатады. Бұл – жүздеген мың автокөлік шығарындыларына тең көлем.

Қызметкер қауіпсіздігі халықаралық талаптарға сай бақыланады. Әр маманның жеке дозиметрі болады, жылдық рұқсат етілген шек қатаң қадағаланады. Станса сейсмикалық белсенді аймақта да 8-9 балдық жер сілкінісіне есептеліп салынады. Су пайдалану жүйесі жабық циклмен жұмыс істейді, радиоактивті заттар сыртқа шығарылмайды.

– Елде радиациялық қауіпсіздік қалай реттеледі? Бұл бағытта қандай заңдық талап пен өлшемдер бар?

– Республика заңнамасында сәулеленуді шектеу бойынша қатаң шеңбер белгіленген. Салада жұмыс істейтін маман мен қарапайым халыққа жеке-жеке норма бар. Маманға 5 жыл ішіндегі орташа мөлшер жылына 20 миллизиверттен, ал жалпы жұртқа бір миллизиверттен аспауы тиіс. Бұл өлшемдер АЭХА секілді беделді ұйымдардың зерттеуіне негізделген. Радиация деңгейін өлшеуге тек сертификатталған арнайы құралдар қолданылады. Барлық деректер тиісті мекемелер тарапынан тәулік бойы жіті бақыланады.

Президент: АЭС-тің аяқталғанын күтпей жаңа энергия көздерін іске қосу керек

– Радиация тек өндірістік нысандарда ғана емес, күнделікті тіршілікте де кездеседі деген рас па?

– Радиация – біз үйренген ортаның ажырамас бөлігі. Бірінші, ғарыштан келетін сәулелер бар. Таулы аймақтарда немесе ұшақпен сапарлағанда оның деңгейі сәл жоғарылайды. Екінші, жер қыртысындағы топырақ, гранит, кірпіш секілді материалдарда табиғи элементтер кездеседі. Үшінші, жертөлелерде жиналатын радон газы бар. Тіпті адам ағзасының өзінде табиғи изотоптар болады.

Бұл жердегі басты ұғым – мөлшер мен уақыт. Радиациялық қауіпсіздіктің қарапайым ережелері бар: уақытты үнемдеу, қашықтықты сақтау мен қорғаныс кедергілерін қолдану. Осы шарттар орындалғанда радиация адам өміріне ешбір нұқсан келтірмейді.

– Ақпараттық дағдарыста қоғам не істеуі керек? Жалған ақпарат пен қауесетке қалай тосқауыл қоямыз?

– Мұндай жағдайда сабыр сақтап, тек ресми ақпарат көздері мен нақты ғылыми дәйекке сүйену қажет. Эмоцияға емес, фактіге негізделген шешім қабылдау маңызды. Мамандардың пікірінше, радиофобия – ақпараттың жеткіліксіздігінен туатын үрей. Сондықтан ғылыми сауаттылықты арттыру, ашық диалог жүргізу мен халыққа шынайы деректерді уақтылы жеткізу ғана бұл мәселені шешеді. Адам бойында үстемдік алған үрейді ғылыми дәлел мен дәйек қана сейілте алады.

Атом энергиясы тек қуат көзі ғана емес, ол – медицинадағы ауруларды емдеу, ауыл шаруашылығындағы өнімділікті арттыру мен ғылымдағы тың жаңалықтардың негізі. Бейбіт атомды игілікке жарату – заман талабы. Ал оның қауіпсіздігіне заманауи технологиялар мен қатаң мемлекеттік бақылау толық кепілдік береді.

Сұхбаттасқан Нұрбай ЖОЛШЫБАЙҰЛЫ

Соңғы жаңалықтар

Қостанай облысында 5 млн гектар алқапқа егін егіледі

Аймақтар • Бүгін, 11:52