Некесіз туған баланың құқығы: әкелікті анықтау, алимент және көмек

Қазақстан заңнамасында 1990-жылдардың ортасына дейін "жалғызбасты ана" деген ұғым болды. Заңға сәйкес, некесіз босанған әйелдерге түрлі жәрдемақылар беріліп келді. Алайда төлемдердің бәрі алынып тасталды. Бүгінде некеге тұрмай дүниеге сәби әкелген аналар мен олардың балаларына арнайы жәрдемақы қарастырылмаса да, әлеуметтік қолдау көрсетіледі. Оны қалай алуға болады? Информбюро порталы осы және өзге де сұрақтарға жауап іздеді.

№1. Жалғызбасты ана деген кім?

Жалғызбасты ана – заңды некеге тұрмай, дүниеге сәби әкелген әйел. Мұны толық емес отбасымен шатастырып жатады. Бүгінде Қазақстанда "жалғызбасты ана" деген заңды мәртебе жоқ.

№2. Жалғызбасты анаға жәрдемақы беріле ме?

Қазақстан заңнамасында жалғызбасты аналарға арнайы жәрдемақы қарастырылмаған. Жалғызбасты ана бала тууына байланысты бiржолғы мемлекеттік жәрдемақы алады. 2026 жылы жұмыс істемейтін аналар үшін жөргекпұл сомасы бірінші балаға – 38 АЕК немесе 164 350 теңге. Жұмыс істейтін аналарға біржолғы әлеуметтік төлем мөлшері соңғы 12 айдағы орташа айлық табысына байланысты есептеледі. Сондай-ақ, бала бір жасқа толғанша оның күтімі үшін ай сайын мемлекеттік жәрдемақы беріледі. Әлеуметтік төлем жұмыс істемейтін әйелдерге бала кезегіне қарай, декретке шыққанға дейін жұмыс істеген аналарға  орташа жалақысына байланысты төленеді. 

№3. Атаулы әлеуметтік төлем алуға өтінім бере ала ма?

Жалғызбасты ана толық емес отбасы ретінде атаулы әлеуметтік көмек алуы үшін өтініш бере алады. Бірақ бұл көмек отбасындағы әр адамның табысы кедейлік шегінен, яғни ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ынан аспайтын азаматтарға беріледі. 2026 жылы бұл сома 47 333 теңгені құрады. 1 мен 6 жас аралығындағы әр балаға айына қосымша 1,5 АЕК (6 487,5 теңге) төленеді. Өтінішті мансап орталығына, ауыл округінің әкіміне немесе eGov порталы арқылы беруге болады.

№4. Некесіз туған балаға алимент төлене ме?

Қазақстан заңнамасында некесіз туған балалар да заңды некеде туған балалармен тең құқылы және оларға алимент төлеу міндетті. Әкесі баланы ерікті түрде мойындамаса, баланың әкесі екенін сот арқылы танып, алимент өндіріп алуға болады. "Неке және отбасы туралы" кодекстің 138-бабына сәйкес ата-аналар өздерінің кәмелетке толмаған балаларын күтіп-бағуға міндетті. 

Әкелікті анықтау және алимент алу жолдары келесідей:

Ерікті түрде тану: Ата-анасы АХАТ органдарына өтініш беріп, баланың туу туралы куәлігіне әкесін жаздыра алады. Бұдан кейін алимент төлеу туралы нотариалдық келісім жасауға немесе сотқа жүгінуге болады. Сот арқылы анықтау: Егер әкесі баланы мойындаудан бас тартса, анасы сотқа әкелікті анықтау және алимент өндіру туралы талап арыз түсіреді. Генетикалық сараптама: Сот әкелікті дәлелдеу үшін ДНҚ сараптамасын тағайындай алады. Сараптама әкесі екенін растаса, сот алимент төлеуге міндеттейді.

Алимент мөлшері ата-анасының ай сайынғы жалақысының немесе басқа табысының 4-тен 1 бөлігі (25%) деп қарастырылады. Баланың әкесінің тұрақты жұмысы немесе жалақысы болмаса, сот алиментті ай сайын төленетін тұрақты ақшалай сома түрінде белгілейді.

№5. Жалғызбасты анаға мемлекеттен үй беріле ме?

Жалғызбасты аналар "толық емес отбасы" санаты бойынша тұрғын үй кезегіне тұра алады. Кезекке тұру үшін мынадай шарттар бар:

кейінгі бес жыл ішінде ҚР аумағында тұрғын үйдің болмауы; жалғыз тұрғын үй ҚР заңнамасына сәйкес апатты деп танылған жағдайда; Астана, Алматы, Шымкент қалаларында болса осы қалаларда кейінгі 3 жыл тұрақты тіркеуде болу қажет. Басқа өңірлерден болса тіркеуі болса жеткілікті. Баласы кәмелетке толмаған не 23 жасқа дейінгі студент болуы қажет.

ЭЦҚ кілт арқылы orken.otbasybank.kz порталында үй кезегіне тұруға өтініш береді. Қазіргі уақытта жүйе автоматтандырылған, бірақ ресми құжаттарыңыздың дұрыстығын тексеріп алуыңыз керек. 

Кезекке тұрғаннан кейін мынадай жеңілдіктерге қатысуға болады:

Мемлекеттік жалдамалы тұрғын үй; "Бақытты отбасы", "Наурыз" бағдарламасы секілді жеңілдетілген ипотекалар; Тұрғын үй сертификаты; Жалдау ақысын субсидиялау: отбасының табысы өте төмен болса мемлекет жалдамалы пәтер ақысының 50%-ын төлеп беруі мүмкін.

№6. Балаға әкесінің тегін беруге бола ма?

Кез келген бала туған сәттен бастап аты-жөні, тегі, әкесінің атын иеленуге құқылы. Бұл халықаралық және ҚР заңнамасымен бекітілген. Бала атын ата-анасының немесе олардың біреуінің келісімі бойынша алады. Баланың әкесі болса оның атына сәйкес әкесінің атын алады, оны ата-анасы сайлай алмайды. Кез келген текті алуға болмайды, тек ата-анасының біреуінікін алады. Әкесі анықталмаса, онда әкесінің аты баланың әкесі ретінде жазылған адамның аты бойынша, тегі анасының тегі бойынша немесе баланың атасының аты бойынша ұлттық дәстүрлер ескеріле отырып беріледі.

№7. Некеге тұрмаған әйел баланың туу туралы куәлігін қалай алады?

Куәлікті алу үшін АХАТ некені тіркеу туралы ресми қағазды сұрайды. Жұп алдын ала, сәбидің тегін ақылдасып, АХАТ-қа жүгінуі керек. Әкесі баланы мойындайтынын және тегін беруге келісетіні жөнінде мәлімдеме жазады. Осыдан кейін туу туралы куәлік беріледі, онда ресми әкесінің аты көрсетіледі. 

Егер ер адам өзінің баласы екеніне күмәнданса, мойындағысы келмесе әйел оны сотқа беруге құқығы бар. Құқықтық тәртіппен баланың биологиялық әкесін ДНҚ сараптама жасап, әкесі мәжбүрлі түрде баласын таниды. ДНҚ тесті арзан тұрмайды. Бағасы 40 мың теңгеден басталады. Ал сотқа қажет сараптама кемі 100 мың теңге тұрады.

№8. Некесіз туған жағдайда әкелікті тану не үшін маңызды?

Әйел адамға әкелікті анықтау және тану:

баланың құжаттарын алу үшін; алимент төлеуді талап ету үшін; әкесі қайтыс болса оның мұрасы балаға қалу үшін қажет.

№9. Әкесі деп танылған ер адам баладан бас тартса, алимент төлей ме?

Мұндай ер адамды сот ата-ана құқығынан айыруы мүмкін. Бала әлі де оның мұрагері болып қала береді. Ер адам баладан бас тартып, ата-ана құқығынан айырылса да алимент төлеп тұруға міндетті.

№10. Әйел баланың әкесінен күтіп-бағу шығындарын өтеуді талап ете ала ма?

Баланың әкесі анықталса некесіз бала көтерген әйел босанғанға дейінгі және одан кейінгі кезеңдердің ішінде өзін асырау жөніндегі шығындарды өтеуді сот тәртібімен талап етуге құқылы. Қаражат мөлшерін тараптардың материалдық, отбасылық және назар аударуға тұрарлық басқа да мүдделерін негізге ала отырып белгіленеді. Ал некеде тұрып, ажырасқан әйел ай сайын күтіп-бағуға қажет қаражатты бала үш жасқа толғанша бұрынғы жұбайынан алып тұруға құқылы. Баланың қалай дүниеге келгені, әлеуметтік жағдайы оның материалдық қамтылуына әсер етпеуге тиіс. Әйелдерге некеде немесе некесіз босанғанына қарамастан, бірдей өтемақы төленуге тиіс. Бірақ бұл сәбидің әкесі анықталған жағдайда ғана мүмкін болмақ.