700 ден астам адамды қораға қамап, тірідей өртеген

1944 жылдың ақпаны. Кеңес Одағы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ауыр кезеңдерін бастан өткеріп жатқан шақ. Ал сол сәтте Солтүстік Кавказда адамзат тарихындағы ең ірі мәжбүрлі көші-қон операцияларының бірі жүріп жатты. «Чечевица» деген кодтық атаумен НКВД ұйымдастырған құпия операция бір күн ішінде тұтас халықты туған жерінен айырып, тағдырын өзгертті. «Чечен» және «ингуш» деген ұлттық атаулардың мемлекеттік қолданыстан алынып тасталуы – бұл тек саяси шешім емес, бүтін этностардың жадынан, картасынан өшу қаупі еді.

Көшірілетінін естіген халықтың дайындалуға уақыты болған жоқ. Адамдарға бірнеше-ақ сағат берілді. Үйін, малын, қорын, туған жердің топырағын құшып қоштасуға да мұршасы келмеді. Қақаған қыста аш-жалаңаш күйде товарлық вагондарға тиелген олар Қазақстан мен Орта Азияға қарай ұзақ әрі азапты жолға шықты. Вагондарда жылу болмай, орын тар, ауа жетпей, жол бойында көптеген адам суықтан, аштықтан, аурудан көз жұмды. Бұл – ресми құжаттарға толық түспеген, көбіне куәгерлердің естелігімен ғана мәлім болып отырған қайғы.

Ал өмір үшін күрес Қазақстан жеріне келгеннен кейін де жалғасты. 270 мыңнан астам депортацияланған адамның едәуір бөлігі Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Павлодар, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарына орналастырылды. Әр отбасы комендатура бақылауына алынып, белгіленген жерден өздігінен кетуге қатаң тыйым салынды. Күнделікті тіршілік – аштық, баспанасыздық, суық және аурумен арпалыс. Сол уақыттан қалған құжаттарда медициналық көмектің жетіспеушілігі, азық-түліктің аздығы, тұрмыс үшін қажет қарапайым жағдайлардың жоқтығы анық жазылған.

Бірақ ең ауыр соққы – физикалық азап емес, рухани күйзеліс еді. Туған жерден күштеп ажырау, ғасырлар бойы жалғасқан дәстүрдің бір сәтте үзілетінін сезіну, тілі мен мәдениетінен қол үзіп қалу қаупі – мұның бәрі халықтың әлеуметтік құрылымын түбегейлі бұзды. Жас буын ана тілін ұмытып, ұлттық салт-дәстүрлерді үйрене алмай өсті. Үлкендер өз әулетінің болашағын ойлап, үнемі қорқыныш пен белгісіздікте күн кешті. Осылайша, депортация тек географиялық орын ауысу емес, этностық сананы шайқалтқан тарихи соққыға айналды.

Трагедияның ең қасіретті беттерінің бірі – Хайбахтағы оқиға. Архивтік деректерге сүйенсек, 1944 жылдың 27 ақпанында 700-ден астам адам – қарттар, әйелдер, балалар – тау бөктеріндегі қораға қамалып, тірідей өртелген. Құтылмақ болғандардың бәрі жазықсыз оққа ұшты. Бұл – тек бір ауылда болған қайғылы жағдай. Мұндай оқиғалар Кавказдың бірнеше елді мекенінде қайталанғаны туралы деректер бар.

Соған қарамастан, Қазақстанға жеткендер жаңа ортаға бейімделуге тырысты. Қазақ халқының сол кездегі өз ауыр жағдайына қарамастан, ашық қабақ танытып, ас-суымен бөлісіп, баспана тауып бергені – бүгінгі ұрпаққа мұра болған бауырмалдық пен ізгіліктің үлгісі. Тағдыр тәлкегімен келгендер мен жергілікті халықтың арасына көп ұзамай туыстық байланыстар орнап, өзара құрмет қалыптасты.

Кейінгі жылдары тарихи әділеттілік орнап, 1957 жылы шешендер мен ингуштарға туған жеріне оралуға рұқсат берілді. Бірақ депортация зардабы бірнеше онжылдыққа созылды: халық саны күрт азайды, рухани мұраның бір бөлігі жоғалды, ал мыңдаған отбасының тағдыры қайта қалпына келмес дәрежеде бұзылды.