Ерлі зайыптының келісімінсіз жасалған мәмілелер: сатушы мен сатып алушыға қандай қауіп төнеді

Бұл тақырып төңірегінде қате түсініктер аз емес. Бірі пәтер бір адамның атына рәсімделсе, ол оны өз қалауынша пайдалана алады деп ойлайды. Екіншілері кез келген ірі сатып алу немесе несие үшін жұбайының келісімі керек деп санайды. Алайда шешуші фактор – құжаттағы меншік иесінің аты емес, мүліктің қашан және қандай негізде алынғаны, яғни оның ортақ немесе жеке меншікке жататыны. Мәміле кезінде екінші жұбайдың келісімі қажет пе, жоқ па, осыған байланысты.

Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 33-бабына сәйкес, некеде тұрған кезде ерлі-зайыптылар сатып алған мүлік, егер неке шартында өзгеше көзделмесе, олардың ортақ меншігі болып есептеледі. Яғни неке тіркелгеннен кейін сатып алынған пәтер, үй, жер учаскесі немесе автокөлік құжат жүзінде бір адамның атына рәсімделсе де, заң тұрғысынан ерлі-зайыптыларға бірдей тиесілі. Көпшілік үшін бұл күтпеген жағдай, себебі күнделікті өмірде меншік иесі ретінде көрсетілген тұлғаға ғана мән беріледі, ал заң үшін сатып алу уақыты маңызды.

Ерлі-зайыптының келісімі қай кезде міндетті?

Егер мүлік ортақ меншікке жатса, оны ерлі-зайыптылардың өзара келісімінсіз иеліктен шығару мүмкін емес. Бұл талап «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 35-бабында бекітілген.

Нотариалдық келісім жылжымайтын мүлікті сату, сыйға тарту немесе айырбастау кезінде, сондай-ақ пәтерді, үйді немесе жер учаскесін кепілге қою барысында қажет. Мәселен, ер адам некеде тұрған кезде пәтер сатып алып, оны өз атына рәсімдесе, жұбайының жазбаша келісімінсіз оны сата алмайды.

Сондай-ақ ірі кепілсіз несиелерді рәсімдеу кезінде де жұбайының келісімі талап етіледі. 2024 жылғы 1 қыркүйектен бастап, егер адам ресми некеде тұрып, 1000 АЕК-тен асатын мөлшерде (2026 жылы шамамен 4,3 млн теңге) қарыз алса, банк немесе микроқаржы ұйымы екінші жұбайының келісімін алуға міндетті. Мұндай келісімсіз берілген несие сот тәртібімен дауға ұшырауы мүмкін. Бұл талапқа жұбайы қоса қарыз алушы болған немесе несие ішкі қайта қаржыландыру мақсатында рәсімделген жағдайлар кірмейді.

Осыған ұқсас талап ипотека кезінде де қолданылады, себебі тұрғын үй кепіл нысанына айналып, отбасының ортақ мүлкіне ауыртпалық түсіреді. Дәл осындай тәртіп некеде алынған автокөлікке немесе коммерциялық жылжымайтын мүлікке де қатысты.

Келісім қашан қажет емес?

«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 36-бабына сәйкес, некеге дейін тиесілі болған мүлік, сондай-ақ неке кезінде мұрагерлік жолмен немесе сыйға тарту арқылы алынған дүние жеке меншік болып саналады. Мұндай жағдайда ерлі-зайыптының келісімі талап етілмейді.

Келісімсіз алынған несиелердің тәуекел бар

Кәдімгі тұтынушылық несие, бөліп төлеу немесе кредиттік карта рәсімдеу кезінде, әдетте, жұбайының нотариалдық келісімі қажет емес. Алайда дау туындаған жағдайда сот қарыз қаражатының қандай мақсатқа жұмсалғанын анықтайды.

Егер несие отбасы мүддесіне пайдаланылса, тұрғын үйді жөндеу, жиһаз немесе тұрмыстық техника сатып алу, балаларды емдеу немесе оқыту үшін қарыз ортақ міндеттеме деп танылуы мүмкін. Бұл ретте шарт тек бір жұбайының атына рәсімделгеніне қарамастан, жауапкершілік екеуіне бірдей жүктеледі.

Мәселен, жуырда Жамбыл облысында сот некеде тұрған кезеңде әйелдің атына рәсімделген, бірақ отбасылық қажеттіліктерге жұмсалған 6,5 млн теңгеден астам несиені ортақ қарыз деп таныды. Медиациялық келісімге сәйкес, бұрынғы күйеуі қарыздың жартысын өтеуге міндеттелді.

Келісім алынбаса не болады?

Егер заң бойынша жұбайының келісімі қажет мәміле онсыз жасалса, екінші жұбай сотқа жүгініп, оны жарамсыз деп тануды талап ете алады. Мұндай құқық «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 35-бабында, сондай-ақ Азаматтық кодексте көзделген.

Бұл жағдайда келісімнің болмауы ғана емес, мәміленің екінші тарапы мүліктің ортақ екенін және жұбайының келісімі алынбағанын білгені немесе білуге тиіс болғаны да ескеріледі. Осы жайттарды сот талқылау барысында бағалайды.

Талап қанағаттандырылған жағдайда екіжақты реституция қолданылады, тараптар мәміле бойынша алғанның бәрін бір-біріне қайтаруға міндетті. Яғни сатып алушы мүлікті қайтарады, ал сатушы алған ақшаны өтейді. Егер мүлікті заттай қайтару мүмкін болмаса, ақшалай өтемақы белгіленуі мүмкін.

Бұл салдарлар тек ерлі-зайыптыларға ғана емес, үшінші тұлғаларға да әсер етуі ықтимал. Адал сатып алушы баспанасынан айырылып, ал сатушы әрі мүліксіз, әрі қомақты қарызбен қалу қаупіне тап болады. Егер алынған қаражат жұмсалып кеткен болса, мәмілені бастапқы күйіне қайтару процесі жылдарға созылуы мүмкін. Сол себепті заңгерлер жылжымайтын мүлік сатып алғанда сатушының отбасылық жағдайын және нотариалдық келісімнің бар-жоғын міндетті түрде тексеруге кеңес береді.

Ерлі-зайыптының келісімі қалай рәсімделеді?

Жұбайының келісімі нотариалдық тәртіппен рәсімделеді және оны нотариусқа тікелей барып та, eGov Mobile мобильді қосымшасы арқылы қашықтан да алуға болады.

Нотариусқа жеке жүгінген кезде жұбайы жеке куәлігін ұсынып, мәміле нысаны туралы мәлімет береді. Нотариус деректерді тексеріп, құқықтық салдарын түсіндіреді және келісімді нақты бір әрекетке – сату, кепіл, ипотека және басқа операцияға куәландырады. Барлық жағдайға жарайтын әмбебап келісім түрі заңнамада қарастырылмаған.

Сонымен қатар eGov Mobile қосымшасында eNotary цифрлық сервисі жұмыс істейді. Оның көмегімен келісімді онлайн рәсімдеуге болады. Пайдаланушы биометриялық тексеруден өтіп, нотариуспен бейнеқоңырау арқылы байланысады және өз еркін растайды. Процедура аяқталғаннан кейін нотариалдық құжат «Цифрлық құжаттар» бөлімінде пайда болып, қағаз нұсқамен бірдей заңды күшке ие болады.

Бұған дейін 2026 жылы халықтың шамадан тыс несие алуын шектейтін құрал іске қосылатыны хабарланды.