Қазақ хандығының экономикасы: көшпелі қоғам малдан бөлек немен айналысты

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, тарих ғылымдарының докторы, академик, ҚР Еңбек сіңірген қайраткері Берекет Кәрібаев қазақ қоғамының шаруашылық жүйесін географиялық кеңістікпен тығыз байланыстыра отырып түсіндірді.

— Қазақ халқының XV–XVIII ғасырлардағы шаруашылығы туралы айтқанда көпшілік түсінбей қалатын бір мәселе бар. Әрине, мал шаруашылығы басым болды. Алайда Қазақстан жерінің географиялық сипаты біркелкі емес. Таулы аумақ та, сулы өңірлер де, шөл және шөлейт аймақтар да бар. Осыған байланысты шаруашылықтың түр-түрі қалыптасты, — дейді тарихшы.

Ғалымның айтуынша, шөл және шөлейт аймақтарда көшпелі мал шаруашылығының дамуы қола дәуірінен бастап белгілі.

Ал XV ғасырдағы шаруашылық құрылымында мал шаруашылығы негізгі орын алғанымен, оның өзі бірнеше үлгіде дамыды.

— Мал шаруашылығының өзі төртке бөлінеді: көшпелі, жартылай көшпелі, жартылай отырықшы және отырықшы. Бұдан басқа да шаруашылық түрлері болды, олар негізгі болмаса да, экономикалық жүйенің маңызды бөлігі еді, — дейді Берекет Кәрібаев.

Отырықшылық, егіншілік және қала мәдениеті

Қазақстан аумағында отырықшылықтың көне ошақтарының бірі — Сырдария өзенінің жоғарғы және орта ағысы. Бұл өңірлерде егіншілік пен бау-бақша, қолөнер қатар дамыды.

— Отырықшы өмір салты болған жерде егін де, бау-бақша да болады, қолөнер де міндетті түрде дамиды. Мұндай жерлерде тұрақты елді мекендер қалыптасып, кейін әкімшілік және сауда орталықтарына байланысты қалалар пайда болды, — дейді ғалым.

Орта ғасырларда Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аумағында ондаған қала болды.

Олардың қалыптасу себептері де әртүрлі еді. Жетісуда қалалардың дамуына Ұлы Жібек жолы шешуші рөл атқарса, Оңтүстік Қазақстанда қалалар отырықшы шаруашылықтың нәтижесінде пайда болды. 

Ал Батыс Қазақстан аумағындағы, Жайық өзені бойындағы елді мекендер мен қалалардың қалыптасуына саяси факторлар ықпал етті.

— Кез келген саяси құрылымның, мемлекеттің әкімшілік орталығы ретінде де қалалар пайда болады. Бұл — табиғи заңдылық, — дейді Берекет Кәрібаев.

Қалалар — экономикалық орталықтар

Қазақстандағы ең көп зерттелген қалалы өңір — Оңтүстік Қазақстан. Мұндағы қалалар тек әкімшілік емес, ең әуелі экономикалық орталықтар болды. Соның айқын мысалы — Отырар.

— Бір ғана Отырарды алсақ, онда экономиканың түр-түрі дамыды. Шыны өндіретін, кірпіш жасайтын шеберханалар болды. Егіншілік, бау-бақша, сауда-айырбас та қатар жүрді, — дейді профессор.

Жазба деректер мен археологиялық зерттеулерге сүйенсек, Сырдарияның орта ағысы бойында, яғни Шымкенттен Қызылордаға дейінгі аралықта шамамен 30 қамал-қала болған.

Олардың ауқымы мен тұрғын санына қарай олар ұсақ, орта және ірі қалаларға бөлінеді. Ал ірі қалалардың саны алтау: Сығанақ, Сауран, Яссы, Отырар, Сайрам, Созақ.

— Бұл алты қаланың әрқайсының маңызы әртүрлі болды. Бірі — әкімшілік орталық, бірі — әскери орталық, енді бірі — экономикалық әрі сауда-айырбас орталығы, тағы бірі — діни, рухани орталық ретінде ерекшеленді, — дейді академик.

Қайнаған сауда мен тіршілік

Орта ғасырлық қалалардағы экономикалық өмірдің қарқынын сол заманның жазба деректері де айқын көрсетеді.

Мысалы, Рузбех-хан Исфахани «Михман наме-и Бұхара» еңбегінде Сығанақ қаласы туралы ерекше дерек қалдырған.

— Бұл қалада таңертең базарда 500 түйе сойылса, кешке дейін бір жапырақ ет қалмайды, — деп жазды ол.

Берекет Кәрібаев бұл деректің асыра айтылған болуы мүмкін екенін ескерте отырып, оның ортағасырлық қалалардағы сауда мен тіршіліктің қаншалықты қарқынды болғанын көрсететінін айтты.

Мұндай қызу экономикалық өмір Сығанақта ғана емес, Отырарда, Яссыда, Сауранда, Сайрамда, Созақта да қайнап жатты.

«Көшпелілер тек мал бақты» деген түсінік қайдан шықты

Ғалымның айтуынша, көшпелілерді тек малмен шектеп көрсету — ғылыми тұрғыдан негізсіз әрі ескі еуроцентристік көзқарастың салдары.

— Бұрыннан көшпелілер тек мал бақты, басқа ештеңе өндірмеді деген түсінік болды. Археологиялық және теориялық зерттеулер бұл көзқарастың теріс екенін көрсетіп отыр. Бұл — еуроцентризм тұрғысынан жазылған тұжырым, — дейді ол.

Тіпті таза көшпелі шаруашылықтың өзінде қазақтар көптеген тұрмыстық бұйымдарды өздері өндірген. Ат әбзелдері, киіз үйге қажетті жабдықтар, қару-жарақ соның дәлелі. Кей деректерде қазақтардың орта ғасырда білтелі мылтық та жасағаны айтылады.

— Орбұлақ шайқасы кезінде қазақтардың жертаса қазып, білтелі мылтық қолданғаны туралы деректер бар. Бірақ бұл кең таралмады, мұны өте ауқатты адамдар ғана жасай алды, — дейді тарихшы.

Берекет Кәрібаевтың айтуынша, қазақтардың шаруашылығын «таза көшпелі мал шаруашылығы» деп көрсету — тарихи шындықты бұрмалау.

Еске салайық, бұған дейін қазақтар карта мен GPS жоқ заманда қалай жол тапқанын жазғанбыз