Қой шаруашылығындағы парадокс: мүмкіндік пен шектеу

Қазақстандағы мал шаруашылығы, соның ішінде қой шаруашылығы туралы стратегиялық және сараптамалық дискурста бұл саланың ұлттық экономиканың негізгі бағыттарының бірі екені жиі айтылады.
Мұндай ұстаным, әдетте, негізгі екі аргументке сүйенеді: қой өсіруге қолайлы кең жайылымдық аумақтардың (дала және шөлейт аймақтар) болуы және елдің мәдениеті мен шаруашылық құрылымында ғасырлар бойы қалыптасқан мал шаруашылығы дәстүрлері. Осы факторлар Қазақстанның аграрлық және мал шаруашылығына негізделген мемлекет ретінде табиғи әлеуетін айқындайтын басты артықшылықтар ретінде ұсынылады.

Алайда нақты даму траекториясы бұл пайымдауларға қайшы келеді. Табиғи ресурстардың молдығына және тарихи мамандануына қарамастан, Қазақстан жоғары өнімді, экспортқа бағдарланған мал шаруашылығы экономикасын қалыптастыра алған жоқ. Керісінше, дәстүрлі түрде артықшылық ретінде қарастырылатын осы факторлардың өзі саланың институционалдық тұралауына алып келді. Осылайша, Қазақстандағы қой шаруашылығының негізгі парадоксы қалыптасады: мақтанышқа айналған артықшылықтар дамуды тежейтін құрылымдық факторға айналды.

Соңғы ондаған жылдар бойы салалық саясат пен шаруашылық шешімдердің негізінде қарапайым логика орнықты: «жеріміз кең, дәстүріміз бар, демек, қой шаруашылығы өздігінен дамиды». Экономикалық тұрғыдан бұл пайымдау ресурстарға тәуелді экономикаларға тән ойлау жүйесімен бірдей: «мұнай бар, қайта өңдеуді дамытудың қажеті жоқ» немесе «арзан жұмыс күші бар – технологияларға инвестиция салудың маңызы төмен». Аграрлық салада бұл тәсіл шикізатқа тәуелділіктің ерекше формасын қалыптастырады, ол мазмұны жағынан «голланд дерті» мен «мұнай инесіне» ұқсас, бірақ ауыл шаруашылығы контексінде көрініс табады.

Тарихи тұрғыдан алғанда жайылымдық модель экономикалық жағынан орынды болды. Индустрияға дейінгі кезеңде оның тиімділігі баламалы энергия көздерінің болмауымен, өндірістің технологиялық деңгейінің төмендігімен және капиталды қажет етпеуімен түсіндірілді. Өнімнің өзіндік құны негізінен еңбек шығындары мен табиғи ресурстарға қолжетімділікке тәуелді болды, ал генетикаға, ветеринарияға немесе басқару жүйелеріне инвестиция шешуші рөл атқарған жоқ. Мұндай жағдайда жайылым көлемі мен жергілікті жағдайға бейімделген тұқымдар шаруашылықты тұрақты жүргізу үшін жеткілікті болды.

Алайда, қазіргі жаһандық аграрлық жүйеде бұл модель бәсекеге қабілеттілігін жоғалтты. Жайылымдардың болуы өздігінен экономикалық артықшылықты қамтамасыз етпейді. Қазіргі халықаралық бәсекелестік жағдайында шешуші фактор — генетика, менеджмент, ветеринариялық технологиялар, азықтандыру жүйелері, логистика, қайта өңдеу және деректерге негізделген басқаруды біртұтас өндірістік тізбекке біріктіру қабілеті. Дәл осы элементтердің жиынтығы өнімділікті, өзіндік құнды және экспорттық тұрақтылықты айқындайды.

Соған қарамастан, Қазақстан жағдайында кең жайылымдық аумақтар ресурстық артықшылық иллюзиясын қалыптастырып, экстенсивті даму моделін институционалдық деңгейде қалыптастырып отыр. Нәтижесінде төмен өнімділікті, мал басының көптігімен өтеуге болады, өндіріс шығындарын нақты есептеудің қажеті жоқ, ал технологиялар мен генетикалық жақсартуға инвестицияны кейінге қалдыруға болады деген көзқарас сақталып келеді. Бұл өз кезегінде саланың әлеуметтік функциясын (жұмыспен қамту, аумақтық тұрақтылық) сақтай отырып, оны экономикалық тұрғыдан бәсекеге қабілетті секторға айналдыруға мүмкіндік бермейтін институционалдық тұйықты қалыптастырады.

Бұл жағдай мемлекеттік қолдау жүйесімен одан әрі күрделене түсуде. Қазіргі таңда субсидиялау және несиелендіру шаралары негізінен кеңестік кезеңнен қалған дәстүрлі жайылымдық қой шаруашылығы моделін ұстанатын шаруашылықтарды қолдауға бағытталған. Мұндай саясат технологиялық жаңғыртуды ынталандырмайды, керісінше, төмен өнімділікті сақтап қалады, инвестициялық белсенділікті шектейді және саланың экспортқа бағдарланған дамуын тежейді. Перспективалы тұқымдарды импорттау мен генетикалық жақсартуға қатысты жүйелі саясаттың болмауы ұзақ мерзімді перспективада қазақстандық өнімнің халықаралық бәсекеге қабілетті болуына мүмкіндік бермейтін құрылымды қалыптастырады.

Ал халықаралық тәжірибе керісінше, жоғары сапалы асыл тұқымды малды импорттау технологиялық прогрестің негізгі қозғаушы күштерінің бірі екенін көрсетеді. Мұнда әңгіме отандық өндірісті алмастыру туралы емес, оны стратегиялық тұрғыдан толықтыру туралы болып отыр. Перспективалы тұқымдар мал басының генетикалық сапасын жедел жақсартуға, ет, жүн және көбею өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді, сонымен қатар оларды пайдалану заманауи азықтандыру, ветеринария, селекция және табынды басқару стандарттарын енгізуді талап етеді. Осылайша, генетикалық жаңару технологиялық модернизацияның қайтымсыз процесін іске қосады.

Австралия мен Жаңа Зеландияның тәжірибесі бұл үрдісті айқын көрсетеді. Бұл елдер көбіне жайылымдарының арқасында табысты деп қабылданады, алайда іс жүзінде олардың бәсекеге қабілеттілігі жүйелі генетикалық және технологиялық инвестициялардың нәтижесі болып табылады. Австралия әлемдегі ең ірі қой етін экспорттаушылардың бірі болып саналады, ал 2024-2025 жылдары экспорт көлемі шамамен 657 мың тоннаға жетеді деп күтілуде, бұл он жыл бұрынғы көрсеткіштерден 50 пайызға жоғары. Бұл өсім мал басының көбеюі есебінен емес, керісінше, оның саны қысқарған жағдайда да өнімділіктің артуы арқылы қамтамасыз етілуде.

Ұқсас үрдіс Жаңа Зеландияда да байқалады. Қой санының шамамен 24 миллион басқа дейін қысқаруына қарамастан, соңғы отыз жылда саладағы өнімділік айтарлықтай өсті: бір қойдан алынатын сойыс салмағы екі есеге жуық артты, ал төл алу көрсеткіштері жақсарды. Өндірілген өнімнің 90 пайыздан астамы экспортқа бағытталған, ал қызыл ет елдің сыртқы сауда балансының негізгі баптарының бірі болып қала береді. Бұл мысалдар бәсекеге қабілеттілік жайылым көлемімен емес, генетика мен технологияға негізделген эволюция арқылы қалыптасатынын дәлелдейді.

Қазақстанда қазіргі модельді сақтап қалу елеулі экономикалық тәуекелдерге әкеледі. Олардың қатарына халықаралық нарықтардағы бәсекеге қабілетсіздік, қой етіне деген жаһандық сұраныс өсіп отырған жағдайда нарықтағы әлеуетті үлестің жоғалуы, саланың бюджет трансферттеріне тәуелділігінің күшеюі және әлемдік көшбасшылар генетика мен технология арқылы өнімділікті арттырып жатқан кезде экспорттық әлеуеттің біртіндеп әлсіреуі жатады.

Осыған байланысты мемлекеттік саясатты жаңғыртуда басымдықтарды қайта қарау қажет. Субсидиялау бағдарламаларын экспортты ынталандыруға, перспективалы тұқымдарды енгізуге және технологиялық дамуға бағыттау, асыл тұқымды малды импорттау тетіктерін жеңілдету, шетелдік генетикалық желілерге қолжетімділікті арттыру маңызды. Сонымен қатар «тұқым импорты — бейімдеу — басқару — қайта өңдеу — экспорт» тізбегі бойынша генетикалық және өндірістік кластерлерді қалыптастыру, ғылыми-технологиялық институттар мен жеке сектор арасындағы байланысты күшейту және мемлекеттік қолдауды өнімділік көрсеткіштерімен тікелей байланыстыру саланың интенсивті даму моделіне көшуіне негіз бола алады.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы қой шаруашылығының басты мәселесі ресурстардың немесе дәстүрлердің жетіспеушілігінде емес, олардың институционалдық тұрғыда абсолюттендірілуінде жатыр. Жайылымдар мен тарихи тәжірибе дамудың түпкі мақсаты ретінде емес, оны ілгерілетудің бастапқы негізі ретінде қайта пайымдалмаған жағдайда, сала инерциялық стагнация шеңберінен шыға алмайды. Перспективалы тұқымдарды импорттау және олармен бірге табынды басқару технологияларын енгізу қой шаруашылығын әлеуметтік функциядан экономикалық тұрғыдан орнықты және экспортқа бағдарланған жүйеге айналдырудың қажетті шарты болып табылады.

DORPER тұқымды қойы Республикалық Палатасының Төрағасы Думан Нағашыбекұлы