Екінші әйелімді шәкіртіме бердім . Құрбанәлі Ахметтің сұхбаты қалай діндегі шексіз билік мәселесін ашып көрсетті

Қазақстандық желі қолданушылары арасында ұстаз Құрбанәлі Ахметтің жеке өміріне қатысты мәлімдемесі үлкен дауға ұласқан болатын. Журналист Жанар Байсемізге берген сұхбатында ол отбасылық құндылықтар мен әйел мәртебесіне қатысты зайырлы қоғамның нормаларына мүлдем қайшы келетін жайттарды жария етті. Атап айтқанда, екінші әйелін қайын атасы "сыйға бергенін" және кейіннен ол әйелді өз шәкіртіне "тұрмысқа бергенін" мақтанышпен баяндаған иманның сөзі әлеуметтік желіде наразылық толқынын туғызды.

Теолог Расим Челидзенің айтуынша, көп жағдайда діни қағидаларды бұрмалау әйел құқығының тапталуына әкеп соғып жатады, бірақ шынайы діни нормалар заман ағымы мен адам еркіндігіне басымдық береді.

"Көпшілік шариғатты қатаң қағидалар жиынтығы ретінде қате түсінеді, алайда ол әлеуметтік қатынастар мәселесінде таңғаларлықтай икемді. Иә, сенім мен құлшылық секілді мызғымас негіздер бар, бірақ қалған жағдайлардың бәрінде нормалар уақыт пен халықтың салт-дәстүрін ескереді. Шариғатта "әйелді зат ретінде беру" тұжырымдамасы атымен жоқ – мұндай түсінік терминологиялық тұрғыдан да, мазмұндық тұрғыдан да кездеспейді, оның орнына "жауапкершілікті тапсыру" тіркесі қолданылады. Бұл қорғаншының немесе ата-ананың әйелге деген меншік құқығын емес, оны асырау, қорғау және әл-ауқатын қамтамасыз ету міндетін күйеуіне тапсыратынын білдіреді. Некенің басты шарты – тараптардың өзара және ерікті келісімі. Мәжбүрлі түрде тұрмысқа беруге қатаң тыйым салынған және ол қиылған сәттен бастап жарамсыз деп танылады. Тарихта әйелдердің пайғамбарға келіп, әкелерінің өз еркінен тыс ұзатқанына шағымданған жағдайлары тіркелген. Мұндай сәттерде пайғамбар некені бұзып, әйелге таңдау құқығын берген: күйеуімен қалу немесе кету. Ал мәжбүрлеу арқылы қиылған неке сот арқылы бұзылуы мүмкін", – деп түсіндірді ғалым.

Теолог ислам заңнамасы бойынша әйел адам – өз еркі мен таңдау құқығы бар дербес тұлға, сондықтан оған қатысты кез келген "сыйға тарту" әрекеті діни қағидаларға түбегейлі қайшы екенін айтады. Төмендегі тарихи деректер мен шариғат талаптары неке қиюдың тек қатаң құқықтық процедуралар екенін мен әйелдің жеке келісімі арқылы ғана жүзеге асатынын дәлелдейді.

"Шариғаттың құқықтық аясында күйеуі әйелінің иесі емес. Әйел – дербес тұлға және құқық субъектісі. Соған сәйкес, әйелді басқа тұлғаға "сыйлау" немесе "беру" сияқты кез келген әрекет діни және моральдық нормаларды өрескел бұзумен тең. Шариғат әйелдің субъектілігін бекітіп, оның еркін таңдау жасау құқығы мен жеке басының қадір-қасиетін қорғайды. Мұсылман әлемінің тарихында жиі қате түсіндірілетін, бірақ іс жүзінде неке мәселесіндегі қатаң құқықтық шекараларды растайтын белгілі бір оқиға бар. Сөз Мәдинадағы Меккеден келгендер (муһажирлер) мен жергілікті тұрғындар (ансарлар) арасындағы "бауырласу" (муахат) кезеңі туралы болып отыр. Муһажир Абдуррахман ибн Ауф Мәдинаға күнкөріс қаражатынсыз келгенде, оның ансарлар арасындағы бауыры Саад ибн әр-Раби мүлкін бөлісуді және жеке өмірін реттеуге көмектесуді ұсынды. Саад: "Менің екі әйелім бар. Саған қайсысы көбірек ұнайтынын таңда, мен онымен ажырасамын, оның күту мерзімі (идда) аяқталғанда сен оған үйлене аласың", – деді. Абдуррахман ибн Ауф бұл ұсыныстан үзілді-кесілді бас тартып: "Алла сенің отбасың мен мүлкіңе береке берсін. Маған тек базардың қайда екенін көрсетсең жеткілікті", – деп жауап берді. Ол осы әрекеті арқылы жеке еңбек пен ар-намыстың этикалық тұрғыдан күмәнді жеңілдіктерден жоғары екенін дәлелдеді.

Оқи отырыңыз: Діни білімі кенде дүмшелер ел ішіне іріткі салып жүр – Ермұрат Бапи

Тіпті мұндай сценарий теориялық тұрғыдан жүзеге асырылған күннің өзінде, оның "затты механикалық түрде берумен" ешқандай байланысы болмас еді. Шариғат бойынша, жаңа одақ құру үшін қатаң құқықтық процедуралар қажет:

ресми ажырасу: Әйел бірінші некесінен толық бостандық алуы тиіс; күту мерзімін (идда) сақтау: Жүктіліктің жоқтығын анықтау және болашақ әкеліктің заңдылығын растау үшін үш етеккір цикліне созылатын кезең; ерікті келісім: Әйел жаңа некеге өз келісімін беруге міндетті; оның еркінсіз одақ жарамсыз деп саналатын еді", – деді Расим Челидзе.

Теологтың айтуынша, діни догмаларды жеке мүддеге пайдалану – жабық қауымдастықтардағы лидерлердің адам тағдырына шексіз билік жүргізуіне жол ашып отыр. Төмендегі талдауда діни "бата" мен "кәрамат" ұғымдарының қалай психологиялық қысым құралына айналатыны және мұндай жүйенің шариғаттың нағыз заңдарына қаншалықты қайшы екені баяндалады.

"Исламдағы неке – мүліктік мәміле емес, өзара ниет пен заңды процедураларға негізделген қасиетті одақ. VII ғасырда Саадтың ұсынысы соғыс уақытындағы төтенше жағдайлар мен жалғыз қалған көшпелілердің аман қалу жолдарын іздеуден туындаған еді. XXI ғасырда мұндай түсіндірмелерге ешқандай практикалық қажеттілік жоқ – бүгінде оларды тек деструктивті лидерлер өз ізбасарларының өміріне абсолютті билік жүргізу үшін қолданады. Жақында желіде тараған уағызшының отбасылық жанжалды және содан кейінгі жұбайының өз шәкірттерінің біріне тұрмысқа шығуын сипаттаған резонанстық видеосы қоғамда қатты реакция тудырды. Бұл жағдай күрделі мәселенің бетін ашты: діни догмалардың жабық қауымдастықтар ішіндегі лидердің шексіз ықпал ету құралына айналуы. Шариғат бойынша, әйелдің салмақты себептер болған жағдайда (қатыгездік, отбасын асырай алмау және т.б.) сот арқылы ажырасуды талап етуге даусыз құқығы бар. Алайда, мұндай ортодоксальды ағымдарда мемлекеттік институттар мен ресми құқықтық процедуралар жиі ескерусіз қалады. Ажырасу мен жаңа неке тек қауымдастық ішінде шешіліп, жалғыз "төреші" ретінде ұстаздың өзі шығады. Мұндай жүйеде психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан толық тәуелді болған әйел азаматтық сотқа жүгіну мүмкіндігінен айырылады, бұл шариғаттың құқықтық негіздеріне тікелей қайшы келеді. Ізбасарларының көз алдында қауымдастық лидеріне "Уәли" (Жаратушыға жақын адам) және "кәрамат" (ғажайыптар) иесі мәртебесі беріледі. Бұл сөзсіз бағынуға негіз болады. Ұстаз некеге немесе ажырасуға "батасын" бергенде, еріктілік ұғымының өзі жойылады. Шариғат тұрғысынан мұндай одақ күмән тудырады, өйткені беделді лидер тарапынан болатын психологиялық қысым "қалыңдықты" да, "күйеу жігітті" де (шәкіртті) таңдау еркіндігінен айырады. Қауымдастық иерархиясы таңған кез келген шешім – жеке тұлға құқығын тікелей бұзу", – деп түсіндірді ғалым.

Теолог жабық қауымдастықтардағы "рухани жетекшілік" шын мәнінде адамның ең жеке, тіпті интимдік салаларына бақылау орнату құралына айналып отырғанын алға тартады. Әйел тағдырын ойыншық еткен мұндай деструктивті ағымдарға тосқауыл қою үшін тек әкімшілік шаралар жеткіліксіз. Осы орайда, маман Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына радикалды идеологиямен күресудің кешенді әрі интеллектуалды жолдарын ұсынды.

"Егер тарихи тұрғыдан ислам нормалары әйелдің арын және субъектілігін қорғауға бағытталған болса, жабық радикалды топтарда біз кері процесті көріп отырмыз. "Рухани жетекшілік" атын жамылып, өмірдің ең интимдік салаларына – мүліктік мәселелерге, жар таңдауға, медициналық сұрақтар мен араласатын ортаны қалыптастыруға араласу болып жатыр. Мұндай "қауымдастық ішінде тұрмысқа шығу" тәжірибесі көбіне отбасын нығайтуға емес, лидердің өз ізбасарларының өміріне шексіз билік жүргізуін көрсетуге қызмет етеді. Қазақстан дінбасылары (ҚМДБ) Ханафи мәзһабының дәстүрлеріне сүйене отырып, исламның радикалды түсіндірмелеріне табиғи тосқауыл болып отыр. Осы ұстанымды күшейту және деструктивті идеологияларға тиімді қарсы тұру үшін ҚМДБ-ға мыналар қажет:

Әйелдің әлеуметтік мәртебесін өзектендіру. Жұма уағыздары аясында әйелді толыққанды құқық субъектісі ретінде қарастыру маңызды. Акцентті тек діни рөлден әлеуметтік маңыздылыққа ауыстыру қажет, бұл мектеп канондарына да, әйелдің арын құрметтеу әрдайым басымдық болған қазақ халқының тарихи дәстүрлеріне де толық сәйкес келеді; Интеллектуалды қарсы іс-қимылға көшу. "Көлеңкелі" уағызшылардың қызметін әкімшілік жолмен толық тоқтату мүмкін болмағандықтан, ҚМДБ олардың көзқарасына жүйелі түрде күмәнге келтіруі тиіс. Бұған сауатты аргументация және қазіргі қоғамға түсінікті рационалды балама ұсыну арқылы қол жеткізуге болады; "Ақыл-парасат" принципін ұстану. Әбу Ханифаның мұрасы мәзһабтың икемді әрі бейімделгіш болып қалуына мүмкіндік береді. Ханафи мәзһабы – бұл тоқырап қалған жүйе емес, адамның ақылы мен мәдени әртүрлілікке орын қалдыратын тірі мектеп.

Дәл осы "орта жол" радикалды "діни феномендердің" алдын алудың және Қазақстанда исламның үйлесімді дамуының кілті болмақ", – деп қорытты сөзін Расим Челидзе.

Оқи отырыңыз: Оқу-ағарту министрлігі мектеп формасына діни киім элементтерін қосуға болмайтынын еске салды

"Human Rights Lawyers" ҚҚ президенті, құқық қорғаушы Ляззат Рақышева кез келген адамның еркіндігін шектеу немесе оны меншік нысаны ретінде пайдалану ауыр қылмыстың құрамына жататынын айтады. Құқық қорғаушы бұл оқиғаның заңдық қырларын талдай отырып, адам ұрлау мен мәжбүрлеу фактілері бойынша қандай жаза түрлері қолданылуы мүмкін екенін түсіндірді.

"Әйелді сыйға тарту немесе оның тағдырын үшінші тұлғаның шешуі – қылмыстық құқық бұзушылық. Мұндай әрекет Қазақстан Республикасының Конституциясымен кепілдендірілген әрбір азаматтың, соның ішінде әйелдердің жеке бас бостандығы құқығын өрескел бұзады. Соның салдарынан, бұл іске қатысы бар тұлғалар ҚР Қылмыстық кодексінің бірнеше бабы бойынша, атап айтқанда: некеге мәжбүрлеу, жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу және өзге де құқыққа қайшы әрекеттері үшін жауапқа тартылуы мүмкін. Сонымен қатар, егер бұл іс-әрекеттер адам ұрлау немесе күштеп көшірумен ұласса, 125-бап және өзге де тиісті баптар қолданылады", – деді Ляззат Рақышева. 

Құқық қорғаушы бұл жағдайды жай ғана діни нормаларды бұзу емес, ауыр қылмыс ретінде бағалау қажеттігін алға тартады. Оның пікірінше, адамның еркіндігін шектеу мен оны заңсыз тасымалдау фактілері Қылмыстық кодекстің бірнеше бабы бойынша жауапкершілікті жүктейді.

"Заңсыз бас бостандығынан айыру белгілері анық байқалады. Әйелді еркінен тыс бір жерден екінші жерге күштеп жеткізу – сол сәттен бастап заңсыз бас бостандығынан айыру ретінде сараланады. Мұндай жағдайда құқық бұзушылықты тек Әкімшілік кодекстің 490-бабымен (діни қызмет саласындағы заңнаманы бұзу) шектеу жеткіліксіз. Себебі бұл – діни дәстүрлерді бұзу мәселесі емес, бұл – қылмыстық жауапкершілік. Атап айтқанда, ҚР Қылмыстық кодексінің мына баптары бойынша іс қозғалуы тиіс:

125-бап – адам ұрлау; 126-бап – заңсыз бас бостандығынан айыру; 128-бап – адам саудасы; 123-бап – жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу.

Егер әйелді лауазымды тұлғаға "сыйлық" ретінде берсе, бұл әрекет "пара беру" ретінде де саралануы мүмкін. Мұндай жағдайда пара беруші де, оны алушы да теңдей жауап береді. Әйел ешқандай манипуляцияның объектісі емес. Бұл – адам бостандығы мен жеке басына қолсұғылмаушылық құқығына қарсы жасалған қылмыс", – деді қор президенті.

Оқи отырыңыз: Полигамияны дәстүрмен ақтауға бола ма немесе "тоқалдан туған" баланың құқығы қандай? 

Ляззат Рақышеваның айтуынша, жәбірленушінің "өз еркімен келісуі" қылмыс жасаған тараптарды жауапкершіліктен босатуға негіз болмайды. Әсіресе адам саудасы мен мәжбүрлеу фактілерінде заң "өзара келісім" ұғымын танымайды және психологиялық қысымды ауырлататын мән-жай ретінде қарастырады.

"Тіпті әйел мұндай "сыйға" өз еркімен келіскен күннің өзінде, бұл тараптарды жауапкершіліктен босатпайды. Адам саудасында ешқандай "өзара келісім" жүрмейді. Заңда психологиялық мәжбүрлеу факторы міндетті түрде ескеріледі. Психологиялық қысым қылмыстың объективтік және субъективтік жағын айқындап, жаза тағайындау кезінде ауыр салдар ретінде қарастырылуы мүмкін", – деді ол.

Құқық қорғаушы әйелді адам ретінде емес, "зат" ретінде үлестірудің артында қандай себеп жатқанын және неліктен бұл іске жеңіл жаза қолдануға болмайтынын түсіндірді. Дін атын жамылған заңсыз әрекеттерді ашық насихаттау – өскелең ұрпақтың құқықтық санасына үлкен қауіп төндіреді.

"Өзін "ұстаз" санайтын тұлғаның мұндай уағыздары мен "әйелімді сыйладым" деген мақтанышы – жастардың санасын улап, заңсыз әрекеттерді насихаттау. Бүкіл елге жариялап, әйелді адам құрлы көрмей, оны заттай үлестіруі – нағыз басынушылық. Мұндай жағдайда тек айыппұлмен құтылу – өте жеңіл жаза. Құқықтық тұрғыдан алғанда, психологиялық мәжбүрлеу арқылы адамның қадір-қасиетін таптау – қатыгездікпен қарау және жеке бас бостандығына қол сұғу ретінде бағалануы тиіс", – деп қорытты Ляззат Рақышева.

Еске салсақ, ҚМДБ Құрбанәлі Ахметтің даулы мәлімдемелеріне байланысты ресми жауап берді. Басқарма оның мекеме құрылымына еш қатысы жоғын және айтқан пікірлері ресми ұстаным емес екенін қадап айтты. Діни басқарма жұртшылықты тек сенімді ақпарат көздеріне сүйенуге шақырды.

Сондай-ақ, осы оқиғадан кейін Алматы қаласының Дін істері басқармасы оны Әкімшілік кодекстің 490-бабы бойынша діни заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілікке тартты.

Оқи отырыңыз: Қырғызстанда медресе оқытушылары жас қыздарды тоқал болуға мәжбүрлеген