Қазақфильмнің реквизиттері қалай сақталады және олардың қауіпсіздігіне кім жауап береді

2026 жылғы сәуірде отандық медиа кеңістік елең еткізген жаңалықтан дүр сілкінді. Танымал продюсер Баян Алагөзова қазақ киноөнерінің бойтұмарына айналған "Қыз Жібек" фильміндегі аңыз қамзолдың өз иелігіне өткенін сүйіншіледі. Алайда, бұл "сүйінші" көп ұзамай мәдениет жанашырлары мен көрермендер арасында үлкен пікірталас пен наразылық толқынын тудырды. Жарты ғасырдан астам уақыт бойы ұлттық мұраның символы болып келген жәдігердің жеке қолға өтуі – мемлекеттік меншіктің қорғалуы мен тарихи реквизиттердің есепке алыну заңдылығына қатысты өткір сұрақтарды алға тартты.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Bayan Alaguzova (@bayanmaxatkyzy)

Қоғамдағы қызу талқыдан соң Мәдениет министрлігі ресми мәлімдеме жасап, "Қазақфильм" қорында тек бір ғана түпнұсқа қамзолдың сақталғанын және оның мемлекет қорғауында екенін жеткізді. Ал продюсердің қолына түскен екінші жәдігердің студиядан тысқары қалай шығып кеткені қазіргі таңда арнайы тексерілуде. Продюсердің өзі бұл бұйымның ешқандай ресми реестрде тіркелмегенін, ұзақ жылдар бойы жеке адамның қолында сақталғанын айтып, туындаған шуға таңданыс білдірді.

Бұл оқиғаның тағы бір қыры – Баян Алагөзова мен аты аңызға айналған актриса Меруерт Өтекешованың арасындағы рухани сабақтастық. Продюсер қазақ мәдениетіне қосқан зор үлесі үшін актрисаға өмір бойы ай сайын 1 миллион теңге көлемінде қаржылай қолдау көрсететінін жариялап, иығына асыл тон жабатынын айтты. Ал "Қыз Жібектің" өзі – Меруерт Өтекешова бұл жағдайға сабырмен қарап, костюмнің жақсы сақталғанына және оның түптің түбінде музей төрінен орын алатынына сенім білдірді.

Десе де, бұл жағдай бір киімнің тағдыры ғана емес, тұтас бір киностудияның алтын қорындағы жәдігерлердің бүгінгі халін айқын көрсетіп берді. Реквизит – бұл жай ғана түсірілім заты емес, ол – тірі тарих. Қазақстандағы кино өндірісінің жүрегі саналатын "Қазақфильм" киностудиясының реквизит қоры – тек түсірілімге қажетті құралдар жиынтығы ғана емес, сонымен қатар тұтас бір мәдени-тарихи мұра. Жылдар бойы жиналған бұл қордың сақталуы, қолданылуы және жаңартылуы – өз алдына үлкен жүйе.

Осы орайда, "Қазақфильм" киностудиясының реквизиттер мен жабдықтарды техникалық қамтамасыз ету бөлімінің жетекші маманы Гүлзат Жақыпбаева кино қоймасының құпияларына үңіліп, тарихи реквизиттердің қалай сақталатыны, қауіпсіздігіне кімдер жауап беретіні және олардың кинодағы рөлі туралы әңгімеледі.

Реквизиттер қалай сақаталады

– "Қазақфильм" реквизиттері қандай категориялар бойынша сақталады? Тарихи жәдігерлер мен заманауи тұрмыстық заттардың сақталу режимінде қандай айырмашылық бар?

– Ең алдымен, реквизиттер бірнеше негізгі категория бойынша сақталады: тарихи жәдігерлер, этнографиялық бұйымдар, заманауи тұрмыстық заттар, жиһаздар және арнайы эффектілерге арналған құралдар. Әсіресе тарихи заттарға ерекше талап қойылады. Олар үшін температура мен ылғалдылық тұрақты сақталып, жарық деңгейі шектеледі. Ал заманауи реквизиттерге мұндай қатаң режим қажет емес, бастысы – олардың физикалық бүтіндігін сақтау.

– Қазіргі уақытта реквизиттерді есепке алу жүйесі қалай жүргізіледі? Әрбір заттың қай фильмдерде қолданылғанын қадағалайтын цифрлық база бар ма?

– Қазіргі таңда реквизиттерді есепке алу жүйесі біртіндеп цифрлық форматқа көшіп келеді. Әр зат арнайы тіркеу нөмірімен белгіленіп, электронды базаға енгізіледі. Бұл база арқылы реквизиттің қай фильмдерде қолданылғанын қадағалауға болады. Дегенмен, толық автоматтандырылған жүйе әлі де жетілдіруді қажет етеді.

Фото: "Қазақфильмнің" баспасөз қызметі 

– Жиі қолданылатын тарихи реквизиттер тозатыны анық. Студияда реставрациялау шеберханасы жұмыс істеп тұр ма және көне жәдігерлердің түпнұсқа қалпын сақтау үшін қандай мамандар тартылады?

– Жиі қолданылатын реквизиттердің тозуы – табиғи процесс. Осыған байланысты студияда қазіргі таңда реставрациялық жұмыстар өз күшімізбен жүргізіледі. Бұл іс бутафорлар, суретшілер, тігіншілер және арнайы реставраторлар сияқты мамандарды қажет етеді. Кей жағдайларда тарихи дәлдікті сақтау үшін этнографтар мен музей мамандары да тартылады.

Оқи отырыңыз: Көрермен талғамы өсуі үшін жекеменшік театрлар көбеюі керек – Режиссер Әлібек Өмірбекұлы

Реквизиттің қауіпсіздігіне кім жауап береді

– Құндылығы жоғары, бірегей реквизиттер өрттен немесе зақымданудан қалай қорғалған? Оларды сақтандыру тәжірибесі бар ма?

– Құндылығы жоғары реквизиттер ерекше бақылауда болады. Қоймаларда өртке қарсы жүйелер орнатылған, күзет қызметі жұмыс істейді. Кейбір бірегей заттар сақтандырудан да өтеді, әсіресе ірі жобалар кезінде.

– Реквизит қоймадан шығып, түсірілім алаңына барғанда оның қауіпсіздігіне кім жауап береді? Күрделі сахналарда заттар зақымдалса, оның орнын толтыру процедурасы қалай жүреді?

– Реквизит қоймадан түсірілім алаңына шығарылған сәттен бастап, оның қауіпсіздігіне реквизитор жауап береді. Егер түсірілім барысында зат зақымданса, арнайы акт жасалып, оны қалпына келтіру немесе ауыстыру шаралары қабылданады. Кей жағдайда шығын өндірістік бюджет есебінен өтеледі.

Фото: "Қазақфильмнің" баспасөз қызметі  

– Басқа жеке студиялар немесе шетелдік жобалар "Қазақфильм" реквизиттерін пайдалана ала ма? Осы арқылы студия бюджетін толықтыру тетіктері қалай жолға қойылған?

– Студия реквизиттері тек ішкі қажеттілік үшін ғана емес, сыртқы нарыққа да ұсынылады. Басқа отандық және шетелдік жобалар оларды жалға алады. Бұл – студия үшін қосымша табыс көзі әрі халықаралық деңгейде ынтымақтастық орнатудың бір жолы.

"Қазақфильмдегі" ең көне реквизиттер

– Қоймада сақталған ең байырғы және тарихы ең терең реквизит қайсы? Оның бүгінгі жағдайы қандай?

– Қоймадағы ең көне реквизиттер қатарында XIX-XX ғасырлардағы тұрмыстық бұйымдар мен дәстүрлі қару-жарақтар бар. Олардың бүгінгі жағдайы тұрақты күтім мен реставрацияға тікелей байланысты.

– Реквизиттердің тек түсірілім құралы емес, мәдени мұра екенін ескерсек, оларды музейлік жәдігер ретінде бөлек сақтау жоспарда бар ма? Қарапайым азаматтар оларды қайдан көре алады?

– Реквизиттердің мәдени құндылығын ескере отырып, оларды музейлік форматта ұсыну мәселесі де күн тәртібінде тұр. Қазіргі таңда студия аумағында экскурсиялар мен уақытша көрмелер ұйымдастырылып, келушілерге осы бай мұраны тамашалауға мүмкіндік беріледі. Жақын арада музейді кеңейту жобасын қарастырып жатырмыз.

Оқи отырыңыз: Қыз Жібектен – Баян сұлуға дейін: Камзол дауы "Қазақфильм" жәдігерлерін түгендеуге түрткі бола ма

– Соңғы жылдары түсірілген ауқымды жобалардан кейін қойма қоры қаншалықты толықты? Жаңа реквизиттерді қабылдау және сақтау үшін қосымша алаңдар қарастырылған ба? Қазір жалпы қанша реквизит бар?

– Соңғы жылдары түсірілген ірі жобалардың арқасында реквизит қоры айтарлықтай толықты. Жаңа заттарды сақтау үшін қосымша алаңдар қарастырылып, қойма инфрақұрылымы кеңейтіліп жатыр. Бүгінде қорда мыңдаған атаулы реквизит бар.

Фото: "Қазақфильмнің" баспасөз қызметі 

– Реквизитор және қойма сақтаушысы – сирек мамандық. "Қазақфильмде" бұл салаға жастар келіп жатыр ма әлде бұл тек алдыңғы буынның тәжірибесімен ғана сақталып тұрған сала ма?

– Реквизитор мен қойма сақтаушысы – сирек кездесетін, бірақ аса маңызды мамандық. Бұл салада тәжірибелі мамандардың рөлі зор болғанымен, соңғы жылдары жастар да қызығушылық таныта бастады. Осылайша, дәстүр мен жаңа көзқарас ұштасып, сала біртіндеп дамып келеді.

Оқи отырыңыз: "Махаббат бекетінен" басталған жол: Баян феноменінің тасасында қандай құпия жатыр