Құмар ойынға бұрын ақшалы адамдар әуес болса, енді лудоман жасөспірімдер де көбейді психолог

Бүгінгі таңда ұялы телефондар мен онлайн-казинолардың қолжетімділігі заманауи қоғамды үлкен әлеуметтік және психологиялық дағдарысқа тіреді. Сырт көзге жай ғана ермек болып көрінгенімен, іштей бүкіл бір отбасының тағдырын талқандайтын бұл дерт – лудомания. Бұл мәселенің табиғаты қандай? Адам қалайша саналы түрде өз өмірін құрдымға жібереді? Осы сұрақтардың төңірегінде тереңірек бойлап, дерттің нейробиологиялық себептері мен одан шығудың шынайы жолдарын ашу мақсатында тәжірибелі психолог Әсем Айтмұхамбетовамен сұқбаттастық.

– Адамдар қалай лудоманияның қақпанына тез түседі?

– Лудомания – бұл химиялық заттарға байланысты емес, "мінез-құлықтық тәуелділік" деп аталатын дерт. Алайда, оның адам миына әсер ету механизмдері мен зардаптары жөнінен химиялық тәуелділіктен ешқандай айырмашылығы жоқ. Бұл дерттің өзегінде мидың марапаттау жүйесі жұмысының бұзылуы жатыр. Көпшілік құмар ойыншыны ақша ұтып алған сәтте ләззат алады деп ойлайды. Бірақ нейробиологиялық зерттеулер мүлдем басқа шындықты көрсетеді: дофамин, яғни ләззат пен ынталандыру гормоны ақшаны қолға алғанда емес, дәл ол жеңісті күту, үміттену және дәмелену сәтінде миға өте қуатты мөлшерде бөлінеді. Ойыншы белгісіздік пен қауіп-қатер сәтінде эмоционалдық шарықтау шегіне жетеді. Уақыт өте келе мидағы дофамин рецепторлары осы шамадан тыс жүктемеге бейімделіп, өз сезімталдығын төмендетеді. Бұл дегеніміз – бұрынғыдай "ләззат" алу үшін енді үлкенірек дофамин дозасы, яғни бұдан да үлкен бәс тігулер мен тәуекелдер қажет деген сөз. Осы сәтте адам миындағы бақылау орталығы саналатын, импульстерді тежеу мен сыни ойлауға жауапты префронталды қыртыс өз қызметін тоқтатады. Оның орнына мидың қорқыныш пен қозу аймағы – амигдала билікті өз қолына алады. Нәтижесінде адам саналы түрде ойлау қабілетінен айырылып, мидың жануарлық түйсіктерді басқаратын бөлігінің жетегінде кетеді.

– Кімдер арбауға оңай түсіп қалады?

– Психологтардың пайымдауынша, бұл дертке көбіне импульсивті, шыдамсыз, үнемі өмірінен жаңалық пен адреналин іздеп тұратын адамдар бейім келеді. Құмар ойын – бұл тұлғаның ішкі рухани және психологиялық бостығын толтыруға тырысқан сәтсіз талпынысы. Ойыншылар әдетте мынадай ішкі тапшылықтарды өтеуге тырысады:

маңыздылық тапшылығы: Өзін ерекше, өзгеше, "таңдаулы" сезінгісі келу. Ойын әлемі оған виртуалды болса да, "жеңімпаз" мәртебесін сыйлайды; шындықтан қашу (эскапизм): Адам өзінің шынайы өміріндегі көтере алмайтын ауыр сезімдерден – жалғыздықтан, ұяттан, үрейден, сәтсіздіктер мен жауапкершіліктерден қашып, ойынға тығылады; өмір мәнін жоғалту: Күнделікті күйбең тіршіліктің сұрқайлығы мен мағынасыздығынан жалыққан жан ойын тақтасынан жасанды "өмір мәнін" табады.

Оқи отырыңыз: Үйдегі еркелік қалай лудоманияға әкеледі?

– Ойын үстінде лудоманның миы өзін-өзі қалай алдайды?

– Лудоманның ойлау жүйесі көптеген логикалық қателіктер мен когнитивті бұрмалануларға толы болады. Солардың негізгілері:

"жақында жолым болады" феномені: Егер ойыншы ұзақ уақыт бойы ұтылып келсе, оның санасында "енді міндетті түрде ұтатын сәт туады, сәттілік жақындап қалды" деген соқыр сенім орнайды. Ал шын мәнінде, әрбір жаңа бәстің ұтылу ықтималдығы алдыңғысымен бірдей; бақылау иллюзиясы: Ойыншы кездейсоқ алгоритмдер мен математикалық ықтималдықтарды арнайы стратегиялар, "бақытты" сандар, тұмарлар арқылы өз пайдасына шешіп, есептеп шығара аламын деп ойлайды; "сәл ғана қалды": Ойыншы минималды айырмашылықпен ұтылған кезде, оның миы бұл сәтсіздікті жеңіліс деп емес, "жеңіске бір қадам қалды" деп қабылдайды. Бұл бұрмалану миды одан әрі желіктіріп, ойынды тоқтатпауға итермелейді.

– Дертті қалай тануға болады?

– Лудомания бір түнде пайда болмайды, оның өршуін білдіретін нақты маркерлер бар:

уақытты жоғалту: Адам уақыттың қалай өткенін сезбейді. Ойын оның өміріндегі ең басты құндылыққа айналып, тіпті ұйқы мен тамақ ішу сияқты базалық қажеттіліктерді ысырып тастайды; психоэмоционалдық әткеншек: Ешқандай айқын себепсіз адам көңіл-күйінің күрт өзгеруі. Ойын сәтіндегі шамадан тыс эйфориядан, ұтылыстан кейінгі терең апатияға, күйзеліске және ашушаңдыққа тез ауысу; құпиялылық пен өтірік: Тұрмыста "жасырын" шығындардың пайда болуы, үйдегі бағалы заттардың жоғалуы, ойдан шығарылған сылтаулармен, мысалы: "досым қиындыққа тап болды", "жоба бастап жатырмын" деп үнемі қарыз сұрау әдеті.

– Бұл тәуелділік шеңберінде отбасының рөлі қандай? Құтқарушы ма әлде демеуші ме?

– Ойыншының жақындары көбіне "тәуелділікті қоса бөлісу" тұзағына түседі. Олар ойыншыны құтқарамын деп жүріп, байқаусызда оның ауруының ұзаққа созылуын қаржыландырады. Психолог отбасы мүшелеріне мынадай қатал ережелерді сақтауды ескертеді:

қаржылай көмекті тоқтату: Ойыншының қарыздарын төлеу, несиесін жабу – оның дертіне демеушілік жасаумен тең. Адам өз ісінің ащы зардабын сезінбейінше, ойынды тоқтатпайды; нақты келісімшарт: Онымен ашық сөйлесіп: "Мен сені жақсы көремін және емделуіңе барынша қолдау көрсетемін, бірақ сенің ойындарың мен қарыздарыңа ешқашан араласпаймын", – деп шекараны шегелеп айту қажет; бақылауды өткізу: Ойыншының барлық банк карталары мен шоттарын сенімді тұлғаға өткізу немесе арнайы бағдарламалар арқылы оларды бұғаттау.

Оқи отырыңыз: Мемлекет басшысы: Интернет дамыған сайын лудомания нағыз әлеуметтік індетке айнала бастады

– Ойын тәуелділігін емдеуде психотерапияның қандай бағыттары тиімді? Оңалту процесі орташа есеппен қанша уақытқа созылады?

– Бұл дерттен өздігінен айығу мүмкін емес дерлік. Бұл жерде жеке және топтық форматтағы ұзақ мерзімді психотерапия қажет. Сонымен қатар, "Анонимді ойыншылар" сияқты өзара көмек көрсету топтарының тиімділігі жоғары. Аурудың бетін қайтару үшін кем дегенде 6 айдан 12 айға дейінгі қарқынды жұмыс қажет. Бұл ретте басты ақиқатты түсіну маңызды: ремиссия – бұл толық "айығып кету" емес, бұл өмір бойғы тәртіп және өз эмоциялары мен реакцияларын басқаруды үйрену өнері.

– Дағдарыс сәттерінде емделушіні бой көтерген құмарлық қысымымен күресуге қалай үйретуге болады және бұл дертте ұзақ мерзімді сәтті ремиссия деп нені айтамыз?

– Ойынға деген құмарлықтың оянуы – бұл жай ғана ой емес, бұл нақты физикалық күй. Жүректің жиі соғуы, мазасыздық, қолдың дірілі сияқты белгілермен көрінуі мүмкін. Онымен күресудің тиімді әдісі – "Толқынмен бірге серфинг жасау" техникасы. Тәуелді адам бой көтерген құмарлықты басып-жаншуға тырыспай, оны сырттай бақылауы керек. Кез келген толқын сияқты бұл сезім де өседі, шарықтау шегіне жетеді және міндетті түрде басылады. Сонымен қатар, триггерлер күнделігін жүргізу маңызды. Сәтті ремиссия – бұл мида ойын туралы ойдың мүлдем болмауы емес, сол ойлар келген кезде оларға жауап бермейтін, ішкі психологиялық құралдардың дайын тұруы.

– Соңғы жылдары заманауи лудоманның портреті қалай өзгерді және бұл мамандарға қандай жаңа қиындықтар тудырып отыр?

– Бүгінгі таңда лудомания мүлдем жаңа сипат алды. Смартфондардың қолжетімділігі, виртуалды ойындардағы лутбокстар мен геймификация кесірінен ойын әлеміне кіру шегі өте төмендеп кетті. Ойыншы айтарлықтай жасарды. Егер бұрын бұл дертке орта жастағы, казиноға бара алатын ауқатты адамдар шалдықса, қазір басты құрбандар – жасөспірімдер мен жастар. Заманауи қоғамның ең үлкен қаупі – ойын мен шынайы өмірдің арасындағы шекараның жойылуында. Бүгінгі жастар үлкен ақшаны жоғалту қаупін қауіпті дерт деп емес, жай ғана күнделікті көңіл көтерудің, демалыстың бір бөлігі ретінде қабылдайды.

Тәуелді адамды "қайта тәрбиелеуге" тырысу, оған ұрсып-жекіру немесе оның қарыздарын жауып бере салу – уақытты текке кетіру және ауруды ушықтыру. Алғашқы шұғыл қадам – оны ақша ағынынан толық оқшаулау, яғни қаржылық бақылауды туыстарының өз қолына алуы және дереу кәсіби психотерапевт маманына жүгіну. Отбасының басты міндеті – ойыншыны құтқару емес, бұл қатыгез дерт бүкіл отбасылық жүйені және өзге мүшелердің өмірін қиратып кетпеуі үшін өз шекарасын тас-түйін етіп бекіту.