Әлемде екпе салдырудан бас тартқандар қалай жазаланады және Қазақстандағы жағдай қандай?

Tengrinews.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com мәлімдеме жасады..

Тамызда Италияда дифтериядан екпе алмаған төрт жасар қыз қайтыс болды. Ал бұған дейін, мамырда Чехияда үш жасар ұл бала көз жұмған еді. Қазіргі уақытта Италия прокуратурасы қыздың ата-анасына қатысты тергеу жүргізіп жатыр.

Еуропа үшін бұл оқиғалар үлкен соққы болды, өйткені вакцинацияның арқасында бұл ауру көптеген жыл бойы іс жүзінде кездеспейтін еді.

Осы жаңалықтар фонында Tengri Health тілшісі түрлі мемлекеттер вакцинациядан бас тартқандарға қандай жаза қолданатынын (егер қолданылса) және Қазақстанда қандай тәсіл жүзеге асырылатынын анықтады.

Еуропадағы дифтериядан болған өлім жағдайлары

Radio Prague International чех қоғамдық радиосының халықаралық қызметі мәліметінше, Чехияның Острава өлкесінде 2026 жылдың мамырында үш жасар ұлдың дифтериядан қайтыс болуы қоғамда үлкен резонанс тудырды.

Бұл елде 1969 жылдан бері аталған инфекциядан бала өлімі тіркелмеген еді. Баланың екпе алмағаны туралы факт талқылауды одан сайын өршітті.

Бірнеше айдан кейін, тамызда, Италияның Палермо қаласында ұқсас жағдай қайталанды, деп жазды ANSA италиялық ақпарат агенттігі. Дерт екпе алмаған төрт жасар қыздың өмірін қиды. Бұл ақпаратты Италия денсаулық сақтау институты ресми түрде растады.

Бала өлімінен кейін Палермо прокуратурасы ата-анасына қатысты абайсызда өлімге соқтыру бабы бойынша тергеу бастады. Тергеу қыздың вакцина алмауы оның өліміне себеп болған-болмағанын анықтауы тиіс.

Қысқа мерзім ішіндегі екі өлім жағдайы мамандар мен жұртшылықты өткеннің еншісінде қалды деп есептелген инфекция туралы қайтадан сөз қозғауға мәжбүр етті.

"Ауру жылдар бойы іс жүзінде кездеспегенде, қауіп сезіну деңгейі заңды түрде төмендейді. Бірақ дифтерияны сирек кездесетін инфекцияға айналдырған табиғаттың өзі емес. Бұл - халықты көп жылдар бойы жоспарлы түрде вакцинациялаудың нәтижесі. Қоздырғыш әлемнің кейбір елдерінде айналымда жүргендіктен, оның сырттан келу қаупі сақталады".

Альберт Асқаров

жоғары санатты дәрігер-эпидемиолог

Спикер туралы: Альберт Асқаров - Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің жоғары санатты дәрігер-эпидемиологы. Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының Жұқпалы аурулар эпидемиологиясы және иммунопрофилактика саласының маманы. Жалпы еңбек өтілі - 45 жыл. "Денсаулық сақтау ісінің үздігі", "Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін" төсбелгілерімен және "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған.

Әлемдегі дифтерия жағдайлары: ДДСҰ-ның алаңдатарлық деректері

Эпидемиологтың сөзін статистика да растайды. Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығы (ҰҚДСО) мәліметінше, 2026 жылы дифтерия тек Чехия мен Италияда ғана емес, сонымен қатар Бразилия, Перу және Гаитиде де анықталған.

Мамандар соңғы аталған елде жағдайдың өте күрделі екенін айтады. 2026 жылғы 20 маусымдағы жағдай бойынша, онда дифтерияға күдікті 1 924 жағдай тіркелген. Оның 159-ы зертханалық түрде расталса, 18 адам қайтыс болды.

"Жалпы Америка өңірі бойынша 2026 жылдың төрт айында аурудың 163 дерегі расталды, олардың басым бөлігі Гаитиге тиесілі", - деп толықтырды ҰҚДСО баспасөз қызметі.

Ұлттық орталық келтірген ДДСҰ деректеріне сүйенсек, 2025 жылы әлемде дифтерия 30 206 рет тіркелген, ал бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 25 147 болған.

Мамандардың түсіндіруі бойынша, гуманитарлық дағдарыстар, миграция, денсаулық сақтау органдары жұмысындағы іркілістер немесе басқа да себептерге байланысты балалар екпені дер кезінде және толық көлемде алмаған жерлерде ауыр ахуал қалыптасады.

Мамандар мәліметінше, 2025 жылы әлемдегі сәбилердің 85 пайызы дифтерия компоненті бар вакцинаның ұсынылған үш дозасын алған. Бұл дегеніміз, планетадағы 20 миллионға жуық бала алғашқы толық иммундау курсынан өтпегенін білдіреді.

"Вакцинацияны кейінге қалдыру немесе одан бас тарту туралы шешім тек сәбидің ата-анасына ғана қатысты емес. Бұл балалардың денсаулығын қорғау құқықтарына қайшы келеді және бала инфекциямен кездескенде оның қорғалу деңгейін анықтайды", - дейді ҰҚДСО сарапшылары.

Эпидемиологтар иммундық қабаттың білінбей бұзылатынын, бірақ оның соңы ауыр зардаптарға әкелетінін ескертеді.

"Қауіп біртіндеп жинақталады. Бір бала бір дозаны өткізіп алды, екіншісі курсты аяқтамады, ересек адам уақытылы ревакцинациядан өтпеді. Немесе ең сорақысы - ата-аналар вакцинациядан мүлдем бас тартқан жағдайлар. Ауруға бейім адамдардың саны артқан кезде, инфекцияның қайта таралуына мүмкіндік туады", - дейді Альберт Асқаров.

Айыппұлдан қамауға дейін: әлемде екпеден бас тартқаны үшін қалай жазалайды?

Түрлі мемлекеттер халықты қауіпті инфекциялардың қайта оралуынан қорғау үшін не істеп жатыр?

Олар балалар мен ересектердің вакцинациялануын бақылау шараларын енгізеді, ал кейбір жағдайларда балаларына екпе салғызудан бас тартқан ата-аналарды жазалайды. Біз әлемдік тәжірибені зерттеп көруді жөн көрдік.

Вакцинацияны өте қатаң бақылайтын елдер: айыппұлдар мен қамауға алу

Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының баспасөз қызметі берген мәліметке сүйенсек, бұл санаттағы елдерде мемлекет азамат толық вакцинацияланғанға дейін қатаң санкциялар қолданады.

Польша: вакцинация міндетті. Бас тартқан жағдайда 10 000 злотыға (1 233 436 теңге) дейін айыппұл салынады. Сонымен қатар, адам екпе алғанға дейін айыппұлдар қайталана беруі мүмкін, бірақ мұндай айыппұлдардың жалпы сомасы 50 000 злотыдан (6 167 181 теңге) аспауы тиіс. Бұдан бөлек, вакцинацияланбағандар үшін кейбір мамандықтар бойынша жұмыс істеуге шектеулер енгізіледі. Екпе алмаған балалардың балабақшаға баруы шектеледі. Аргентина: вакцинация міндетті. Бұл талапты орындамаған азаматтарға 200-ден 300 еуроға дейін (106 982-ден 160 473 теңгеге дейін) қайталама айыппұлдар, балабақшалар мен мектептерге баруға тыйым салу, кәсіби шектеулер, тіпті бес тәулікке дейін қамауға алу. Екпеге қойылатын талаптары жоғары елдер: қаржылық санкциялар және мекемелерге барудан бас тарту

Заңнама келесі елдерде қатаң жаза қолдану қаупімен міндетті екпелерді талап етеді:

Германия. Бұл елде қызылшаға қарсы екпе міндетті болып табылады. Тәртіп бұзғаны үшін 2 500 еуроға (1 337 275 теңге) дейін біржолғы немесе қайталама айыппұл салынады, сондай-ақ кәсіби шектеулер мен балабақшаға баруға тыйым салынады. Италия. Мұнда 10 инфекцияға қарсы вакцинация міндетті. Тәртіп бұзушыларға 500 еуроға (267 455 теңге) дейін біржолғы айыппұл салынады, балабақшаға баруы шектеледі, ал кейбір жағдайларда кәсіби шектеулер қойылады. Вакцинацияны бақылау деңгейі қалыпты елдер: әлеуметтік шектеулер

Бұл мемлекеттерде әлеуметтік саладағы тыйымдарға басымдық беріледі:

Франция. 2018 жылдан бастап туған балалар үшін 11 екпе міндетті. Әйтпесе олардың білім беру мекемелеріне баруына тыйым салынады. Айыппұлдар 30 000 еуроға (16 047 300 теңге) жетуі мүмкін, алайда іс жүзінде олар өте сирек қолданылады. АҚШ. Мектеп оқушылары үшін вакцинация міндетті. Балалар вакцинация курсынан өткенге дейін сабақтан шеттетіледі, тіпті толық шығарылуы мүмкін. Дәл осындай ереже балабақшалар үшін де қолданылады. Сондай-ақ жұмысқа орналасу кезінде де шектеулер бар. Екпелер ішінара міндетті мемлекеттер: жекелеген мамандықтар үшін және індет өршіген кезде

Кейбір елдерде санкциялар әрдайым емес, эпидемиологиялық жағдайға немесе адамның жұмыс сипатына байланысты қолданылады.

Ресей: екпелер ішінара міндетті. Екпе алмағандар жұмыстан шеттетіледі (мысалы, COVID-19 кезінде немесе жекелеген салаларда), жұмысқа тұру кезінде (медицина саласында, мемлекеттік қызметте) шектеулер енгізіледі, кейде вакцинацияланбаған балалардың мектеп пен балабақшаға баруы шектеледі. Украина: вакцинация міндетті. Екпе алмаған балаларға иммундаудан өткенге дейін мектепке баруға тыйым салынады. Мұндай шектеу балабақшалар мен жекелеген мамандықтарға да қатысты. Қазақстандағы вакцинация жағдайы

Вакциналауға қатаң талаптар қоятын елдерден айырмашылығы, Қазақстанда мектепке дейінгі балалар ұйымдарына қабылдауға қатысты бір ғана шектеу бар.

"Топтағы екпе алмаған балалардың үлес салмағы 10 пайыздан аспауы тиіс", - деп хабарлады Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының баспасөз қызметі.

Бұл ретте елімізде, Ұлттық орталық мамандарының айтуынша, иммундаудан бас тартқаны үшін айыппұлдар, қамауға алу немесе өзге де жаза түрлері қарастырылмаған - мемлекет тек ұсыныстармен шектеледі.

Дегенмен, тарих иммундық қорғаныстың жаппай төмендеуі неге әкелетінін көрсетіп отыр. 1990-жылдардың ортасында Қазақстан дифтериямен сырқаттанудың өсуін бастан өткерді. Бұл Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі вакциналармен қамтамасыз етуде іркілістер туындап, иммундаумен қамту деңгейі күрт төмендеген қиын кезең еді.

1995 жылы республикада 1 105 адам дифтериямен ауырып, оның 66-сы қайтыс болды. 1996 жылы инфекцияны тағы 455 адам жұқтырып, 31 науқас көз жұмды.

"1990-жылдардағы оқиғалар медицина қызметкерлері мен халық үшін айқын мысал болып қала береді - қоғамда тиісті иммундық қорғанысы жоқ адамдардың көп саны жиналған кезде, дифтерия жекелеген сырқат болудан қалып, денсаулық сақтау саласының күрделі мәселесіне айналды", - деп еске салады Альберт Асқаров.

Бүгінде дифтерияға қарсы вакцинация Қазақстанның Ұлттық профилактикалық екпелер күнтізбесіне енгізілген. Балаларға 2, 3, 4 және 18 айлығында тегін екпе жасалады, ал ревакцинация 6 және 16 жаста жүргізіледі.

Мамандар ересектерге де қорғаныс қажет екенін ескертеді - олар әр он жыл сайын дифтерияға қарсы ревакцинациядан өтіп тұруы тиіс.

"Ересектер көбіне баласының екпе күнтізбесін жақсы біледі, бірақ өздерінің ревакцинация мерзімін ұмытып жатады. Егер он жылдан аса уақыт өтсе немесе соңғы рет қашан екпе алғаныңызды білмесеңіз, мұны емханадан нақтылап алған жөн", - деп кеңес береді дәрігер-эпидемиолог.

Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығы ата-аналарды балалардың екпе мәртебесін тексеруге және өткізіп алған дозалардың орнын толтыруға шақырады. Егер қандай да бір екпелер өткізіп алынса, дәрігер жеке кесте құрып береді.

"Бүгінде инфекцияларды "өзіміздікі" және "жат" деп бөлу қиын. Қазақстандықтар көп саяхаттайды, балаларымен және қарт ата-аналарымен шетелге шығады, басқа елдерде оқиды және жұмыс істейді. Бізге күн сайын әлемнің түрлі аймақтарынан жүздеген адам келеді. Адамдардың ұтқырлығымен бірге эпидемиологиялық жағдай да өзгеріп жатыр. Сондықтан Қазақстаннан мыңдаған шақырым жердегі инфекция ошағы туралы хабарды тек бөтен статистика ретінде қабылдауға болмайды. Вирустармен кездесу қаупі кез келген елде бар, ал олардың кейбіреулері жылдар бойы тіркелмеген жерлерге сырттан келуі мүмкін", - деп түйіндеді Ұлттық орталықтағылар.

Дифтерия қалай өтеді: тамақтың ауруы, қауіпті токсин және паралич

Ұлттық орталық мамандарының айтуынша, дифтерия ерте кезеңде тамақтың жай инфекциясы сияқты көрінеді. Науқастың дене қызуы көтеріліп, әлсіздік пайда болады және жұтынғанда ауырсынады. Кейінірек бадамша бездер мен шырышты қабықтарда тыныс алуды қиындататын тығыз сұр-ақ қабықтар түзіледі.

Дәрігер баланы тексеріп жатыр. Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Дегенмен, негізгі қауіп Corynebacterium diphtheriae бактериялары бөлетін дифтерия токсинінде болып табылады. Ол ішкі мүшелерді улап, жүрекке, жүйке жүйесіне және бүйрекке зақым келтіреді.

Дәрігерлер ең қауіпті асқынулардың бірі ретінде миокардитті атайды, ол жүрек ырғағының ауыр бұзылуына және жүрек жеткіліксіздігіне әкеп соғады. Жүйке жүйесінің зақымдануы параличке, соның ішінде тыныс алуға жауап беретін бұлшықеттердің салдануына әкеледі.

"Адам тамағының ауруымен жүгінуі мүмкін, бірақ кейін токсиннің әсерінен жағдайы тез нашарлауы ықтимал. Сондықтан дифтерияға күдік туындағанда ерте диагностика мен уақтылы емдеу маңызды. Бірақ ауырған адамды емдеу мен аурудың алдын алу - екі бөлек нәрсе. Вакцина инфекциямен кездескеннен кейін емес, оған дейін қажет", - деп түсіндіреді Альберт Асқаров.

Егілмеген балаларда ауру өте ауыр өтеді, ал тиісті медициналық көмек болмаса, ауыр түрлерінде өлім-жітім көрсеткіші жоғары болып қала береді, дейді Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының мамандары.

Бұған дейін біз Қазақстандағы көптеген жас дәрігерлер өз тәжірибесінде дифтерияны кездестірмегенін, ал адамдардың көпшілігі полиомиелитпен ауырған баланы ешқашан көрмегенін жазған болатынбыз - бұл халықты көп жылдар бойы иммундаудың нәтижесі.

Аурулар уақыт өтті екен деп қана жойылып кетпейді. Олар қоғам вакцинация көмегімен олардың таралуына жылдар бойы, ондаған жылдар бойы мүмкіндік қалдырмағанда ғана шегінеді. Инфекциялар әлемде, тіпті бірнеше елде ғана болса да, айналымда жүрген кезде олар қауіпті болып қала береді.

Авторы: Анжела Ким

Аударған: Дина Шәріпхан