Әлемде парламенттегі әйелдер үлесі ең көп өскен елдер анықталды

Өткен жылы әйелдердің парламенттегі қатысуы 2017 жылдан бері ең баяу өсім көрсетті.

Халықаралық парламенттік одақтың (ХПО) жаңа есебі бойынша 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша әлемдегі парламенттік орындардың 27,5%-ын әйелдер құрайды, бұл бір жыл бұрынғы 27,2%-дан сәл жоғары.

Есеп 2025 жылы парламент құрамын жаңартқан 49 елдегі 62 палатаны қамтиды.

Ең үлкен өсім Қырғызстанда тіркелген: ел парламентінде әйелдердің үлесі 12,9 пайыздық пунктке өскен. Одан кейінгі орындарда Сент-Винсент және Гренадиндер (+12,3 пункт) және Сент-Люсияның жоғарғы палатасы (+9,1 пункт) тұр.

Глобалды прогресс баяу болса да, кейбір елдер рекордтық көрсеткіштерге жетті:

Аустралияда 2025 жылғы сайлаудан кейін әйелдер парламент орындарының 46%-ын иеленді – бұл ел тарихындағы ең жоғары көрсеткіш.

Чехияда төменгі палатадағы әйелдер үлесі 25%-дан үштен біріне дейін өсті.

Эквадорда әйелдер Ұлттық Ассамблеядағы орындардың 45%-ын иеленді.

Жапонияда алғаш рет премьер-министр лауазымына әйел сайланды, ал жоғарғы палатадағы әйелдердің үлесі рекордтық 29,4%-ға жетті.

2025 жыл Жапония үшін тарихи болды: алғаш рет ел тарихында премьер-министр лауазымына әйел сайланды. Шілде айындағы сайлаудан кейін жоғарғы палатадағы әйелдердің үлесі ел үшін рекордтық деңгейге – 29,4%-ға жетті.

Сонымен қатар әлемде парламент спикерлері арасындағы әйелдердің үлесі азайған. Қазіргі таңда ол 19,9% (54 спикер), бір жыл бұрынғы 23,7% көрсеткішінен төмен. 2025 жылы жаңа сайланған немесе тағайындалған 75 спикердің тек 12-сі әйелдер.

Ең жоғары әйелдер үлесі Америка елдерінде байқалады. 2025 жылы елдің 13 өңірінде 20 парламент палатасында әйелдер 36,1%-ы депутат болды. 2026 жылдың басында Америка елдеріндегі парламенттік орындардың 35,6%-ын әйелдер иеленеді.

Сондай-ақ, әлемде гендерлік теңдікке жеткен немесе әйелдер парламентте ерлерден көп елдер де бар: Боливия, Куба, Никарагуа және Мексика, басқа аймақтарда – Руанда, Андорра және Біріккен Араб Әмірліктерін атап өтуге болады.

Ең төмен әйелдер үлесі Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка елдерінде, мұнда әйелдер орта есеппен парламент орындарының 16,2%-ын иеленеді. Үш елде – Оман, Тувалу және Йеменде төменгі палаталарда немесе бірпалаталы парламенттерде әйел депутаттар жоқ.

Әйел депутаттардың квотасы

Есеп көрсеткендей, квоталар әйелдердің парламенттегі қатысуын арттыруда ең тиімді құралдардың бірі болып қала береді. 2025 жылы квота бар парламенттерде әйелдер орта есеппен 30,9% орын иеленсе, квота жоқ парламенттерде бұл көрсеткіш 23,3% болған.

Ең үлкен кедергі болып әйел саясаткерлерге жасалатын зорлық пен қысым қала береді. ХПО зерттеуі көрсеткендей, Азия-Тынық мұхит аймағындағы парламенттегі әйелдердің 76%-ы психологиялық қысымға ұшыраған. Әйел депутаттар қоғам тарапынан – онлайн да, офлайн да – қорқыту мен қауіп-қатерге жиі тап болады. Бұл тәжірибені 76% әйел және 68% ер азаматтар растаған.

Мамандардың пікірінше, бұл қауіп-қатерлер әйелдерді саясатқа араласудан ұстап қалуы мүмкін және парламенттік билікте гендерлік теңдікке қол жеткізу процесін баяулатуы ықтимал.

Кейбір елдер осы мәселені шешу үшін шаралар қабылдауда:

Филиппиндерде сайлау комиссиясы ер кандидаттардың әйел саясаткерлерге қатысты қорлаушы сөздеріне араласты.

Колумбия парламенті әйелдерге қарсы зорлықты болдырмауға және жазалауға бағытталған заң қабылдады.

Айта кетейік, Халықаралық парламенттік одақ – ұлттық парламенттерге арналған ғаламдық ұйым, 1889 жылы құрылған. Қазіргі таңда оның құрамына 183 ұлттық парламент және 15 аймақтық парламент ұйымы кіреді. ХПО демократияны дамытуға және парламент мүшелерінің құқықтарын қорғауға ат салысады.

Бұдан бұрын «Әділ сөз» халықаралық қорының президенті Қарлығаш Жаманқұлова Қызылордада өтіп жатқан V Ұлттық құрылтайда Паралменттегі әйелдер квотасын сақтаудың маңызы жөнінде пікір білдірді.