Джелал Чекен: Қазақстанда ғылымға ұмтылыс ерекше

Еліміздегі көптеген жоғары оқу орындары шетелдік таңдаулы университеттермен бірлесіп, ауқымды оқу жобаларын жүзеге асырып келеді. Солардың бірі – М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті. Аталған білім ордасы АҚШ-тың Аризона университетімен ынтымақтастық орнатып, қос дипломдық жобаны бірлесе жүргізуге келісім жасаған. Бізді қызықтырғаны – шетелдік университеттердегі білікті мамандардың елімізге келіп, дәріс оқуы. Олар нені байқады, қандай жобалармен жұмыс істеп жүр деген сауалдар туатыны рас. Сол себепті біз М.Қозыбаев университетінің халықаралық профессоры Джелал Чекенді әңгімеге тарттық.

– Ғылыми зерттеу жұмысыңызды Қазақстанда жалғастыруға не түрткі болды?

– Шынымды айтсам, Қазақстанға алғашқы сапарым кездейсоқ болды. Сол кезде жұмыс орнымдағы біраз қиындыққа қатысты шаршап жүр едім. Осы кезде Қозыбаев университетімен ынтымақтастық туралы ресми хабарландыруды көріп қалдым. Университеттегі әріптестермен байланысып, бір айлық бағдарламаға қосылдым. Осы аралықта уақытым өте мағыналы өтті. Қала да, жұмыс ортасы да тыныш. Шабыттанып еңбек еттім. Оқу орны ректоры мен қызметкерлер қолдау көрсетіп, жылы қабылдады. Әсіресе Қозыбаев университетінің Аризона университетімен бірге жүзеге асырып жатқан қос дипломдық бағдарламасы – жаңашылдық пен халықаралық ынтымақтастыққа бағытталғаны қуантты. Бұл оқу орны тарапынан ғылыми зерттеу­лер мен жобаларды дамытуға ерекше ынталандыру бар екенін де байқадым. Сондай-ақ Қозыбаев университетінің оқу-білім туралы жос­парымен ғылыми және кәсіби мақсатым өте жақын екенін түсіндім. Сөйтіп, проректорлардың бірі маған осында қызметке орналасу туралы ұсыныс жасады. Содан бері осындағы бар мүмкіндікті пайдаланып, құлшына жұмыс істеп жүрмін.

– Біздің еліміздегі цифрлық инновациялар мен «IoT» зерттеулерінің қазіргі деңгейі қалай?

– Қазақстан бойынша жүргізіліп жатқан барлық зерттеу мен бастамалардан толық хабардармын деп айта алмаймын. Бірақ университет деңгейінде байқағанымды айтамын. Жоғары оқу орнында осы бағытта жұмыс істейтін бірнеше ғылыми топпен бірлескен жобалармен жұмыс істеу мүмкіндігі болды. Қазір мен «IoT» инфрақұрылымын әзірлеу және енгізуге бағытталған жобамен жұмыс істеп жатырмын. Бұл маған зерттеу мен қолданбалы тәжірибенің қатар дамып жатқанын өз көзіммен көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар «AlSane» бағдарламасы туралы естідім – бұл өте ауқымды ұлттық бастама.

– Шетелден келген маман ретінде мұнда зерттеу жүргізудің қандай ар­тық­­­шылығын байқадыңыз? Соны­­мен бірге қандай қиындыққа кездес­тіңіз?

 – Зерттеу жүр­гізудің ең үл­кен артық­шы­лы­ғы – тыныш әрі шабыттандыратын орта. Қала өте жайлы, ал университетте рек­тордан бастап әріп­тестер мен қыз­мет­керлерге дейін – барлығы қол­дау көрсетіп, жылы қарсы ала­ды. Ғы­­лыми зерт­теулер мен жобаларды да­мы­туға институ­цио­налдық қол­дау­дың мықты болуы өнімділік пен ынтымақ­тастыққа өте жақсы жағдай жасайды. Ал қиындыққа келсек, шет­елдік зерттеуші ретінде жобалар­да менеджер болу мүмкіндігінің жоқтығы белгілі бір шектеу туғызады. Сондай-ақ кейбір әріптестердің жобалық қаржыландыруға өтініш беруге құлықсыз екенін бай­қадым. Себебі оның барысы күрделі көрінеді. Егер осы әкімшілік кедергілер жеңілдетілсе, зерттеу экожүйесі мен халықаралық ынтымақтастық одан әрі күшейе түсер еді.

– Қазақ студенттерінің ғылымға дайындығы туралы не айтасыз?

– Алдымен айтарым, менің студент­терім оқуға өте ынталы. Кейбіреулері біз өтетін тақырыптарға шын қызығушылық танытады – бұл оқыту мен академиялық жетекшілікті айтарлықтай жеңілдетеді. Бақылағаным, студенттердің шамамен 15 пайызы өз саласында терең маман болуға жоғары қабілетке ие. Тағы 50 пайызы да жақсы әлеует көрсетеді, дұрыс бағыт-бағдар мен ынталандыру болса жеткілікті. Жалпы алғанда, студенттер тәрбиелі, кері байланысқа ашық және белсенді түрде оқыса, жоғары академиялық нәтижелерге жете алатыны сөзсіз.

– Сымсыз желілер мен «IoT» технологияларына қызығушы­лығы­ңыз қалай басталды?

– Мектеп кезінен бері электроника мен бағдарламалауға ерекше қызығушылық таныттым. Бакалавриатты аяқтаған соң, университетте ғылыми ассистент болып жұмыс істедім әрі магистрлік тезисім аясында университеттің электронды оқу жүйесін (LMS) әзірледім. Кейіннен ғылыми жетекшім сымсыз желілер саласының маманы бол­ғандықтан, менің PhD зерттеуім осы бағытқа арналды. Диссертациямда теориялық үлгіні практикалық іске асырумен біріктіріп, төмен деңгейлі бағдарламалау тілін қолдандым. Мен әрдайым зерттеулерімді нақты өмірге қолдануға, шынайы мәселелерді шешуге бағыттауды ұнатамын. Сол жылдары «IoT» жаңа пайда болып жатқан еді – бұл теориялық зерттеулерді физи­калық әлеммен ұштастыруға тамаша мүмкіндік берді. Осылайша, «IoT» саласына қызығушылығым басталды. Содан бері академиялық, өндірістік салаларда көптеген «IoT» жобаларына қатысып келемін.

– Ғылыми жолыңыз өзгеріске толы болған сыңайлы. Біздің елдегі қазіргі зерттеулеріңіз қандай бағытта?

– Зерттеуім негізінен компьютерлік желілер мен бағдарламалық жасақтамаға бағытталды. Магистратурада оқып жүр­генде, университеттің электронды оқу жүйе­сін жасағаным веб-жүйелер мен архитектура құру қабілетімді күшейтті. PhD-де жұмыс істегенде, сымсыз желілердің тиімді байланыс ме­ха­низм­­­­де­рін зерт­­тедім. Уақыт өте келе «IoT» дамыған сайын, сенсорлардан түсетін үлкен мәліметтерді өң­деуге арналған ауқымды веб-архи­тек­туралар, стри­минг, деректерді талдау бағыттарына көңіл бөлдім. Қазіргі жобаларымда осы тәжірибелерімді қол­­данып, «IoT» жүйелері арқылы цифр­лық трансформация шешімдермен тұрақты орта қалыптастыруға қолдану­да­мын. Осы эволюция теориялық білімді нақты, дерекке негізделген шешімдермен біріктіруге жол ашады.

– Біздің ғылыми әлеуетіміз қай дең­гейде деп ойлайсыз?

– Бұл елдегі ғылыми әлеуетті арт­ты­­­руға бағытталған барлық бастама мен стратегияларды толық білмеймін. Бірақ бір байқағаным – университеттер де, мемлекеттік мекемелер де ғылыми деңгейін дамытуға өте ынталы. Әрине, мұндай нәтижеге бірден жету мүмкін емес. Бұл мұқият жоспарлау мен тұрақты еңбекті талап етеді. Жақсы стра­тегия да қажет екені шындық. Оны сапалы біліммен, ынталандырумен, жабдықталған зертханалармен, жеткілікті қаржыландырумен және зерттеушілердің әлеуетін арттырумен қамтамасыз ету керек. Сонымен қатар басқа елдердің табысты тәжірибесін өз жағдайына бейімдеп қолдану да ғылыми нәтижелерді жылдам дамытуға көмектеседі.

Әңгімелескен –

Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,

«Egemen Qazaqstan»