Эвересттегі алғашқы және жалғыз әйел. ШҚО тумасы әлемдегі ең биік шыңды қалай бағындырды?

Ол Шығыс Қазақстанның кішкентай ауылында - үлкен спорт мектептерінен, танымал есімдер мен әлемдік рекордтардан алыс жерде дүниеге келген. Екатерина Иванова - Эверестті бағындырған тұңғыш әрі жалғыз кеңестік әйел ретінде тарихқа енген альпинист. Осыдан 36 жыл бұрын ол планетаның ең биік нүктесінде, 8 848 метр биіктікте тұрды. Оның артында айларға созылған дайындық, аяз, жел, оттегі жетіспеушілігі және кез келген қателік соңғысы болуы мүмкін жол қалды. Екатерина үшін Эверест шешуші нүкте емес, әлемдегі барлық 14 "сегізмыңдықты" бағындыру деген жаңа амбициялық мақсатқа бағытталған қозғалыстың бастауы болды.

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Екатерина Иванова (Дорофеева) 1962 жылы 1 сәуірде Күршім ауылында (ШҚО) дүниеге келген, Эверестті бағындырған алғашқы және жалғыз кеңестік әйел болды. Спорттық жолы: құзға шығудан СШК (1983 жылдан), шаңғы жарысынан бірінші разряд, «Қар барысы» атағы (КСРО-ның бес ең биік шыңы). 1990 жылы 10 мамырда «Әлем шыңына шығу — 1990» (КСРО–Қытай–АҚШ) экспедициясы аясында солтүстік бағытпен Эверестке (8848 м) шықты; Еңбек сіңірген спорт шебері атағын және «Жеке батылдығы үшін» орденін алды. Эвересттен кейін барлық 14 сегіз мыңдық шыңды бағындыруды мақсат етті; ауыр сынақтар мен жолдастарының қазасын бастан өткере отырып, Шиша-Пангмаға (1992) және Манаслуға (1993) шықты. 1994 жылы қазанда Канченджангаға (8586 м) шығу кезінде 6700 метр биіктіктегі тұрақта қар-мұз көшкіні салдарынан қаза тапты; қаза болған күні — 1994 жылғы 10 қазан, денесі табылмады. Жеке өмірі: артында қызы Ульяна қалды (анасы қайтқан кезде 3 жаста еді), кейін ол бұл қасіретті шығармашылық арқылы сезінді; материалда оның естеліктері мен мұрағаттық фотосуреттері берілген. Иванованың мұрасы — КСРО/Қазақстан альпинизміне қосқан елеулі үлесі және мүмкіндік шегіндегі әйелдердің биік таулы спортының үлгісі.

Tengrinews.kz редакциясы тауға деген сүйіспеншілігі өмірлік ісіне айналған Күршім ауданының қызы, үлкен альпинизмге қажырлы еңбек арқылы жол салған әйел және  адам табиғатпен, биіктікпен және өз мүмкіндіктерінің шегімен бетпе-бет қалатын жерге жетелейтін арман туралы хикаяны еске түсіреді. 

Бұл мақаланың видео нұсқасын біздің Tengri TV YouTube-арнасынан көре аласыздар. 

Тауды сүйген қыз

Екатерина Иванова (бала күніндегі тегі Дорофеева) 1962 жылы 1 сәуірде дүниеге келген. Оның отаны Шығыс Қазақстан облысындағы Күршім ауылы Алтайдың етегінде орналасқан өлке: климаты қатал, температурасы күрт өзгереді және таулары ашықхат емес, күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі. 

Кейіпкердің әкесі ағаш шебері, ал анасы медбике болып жұмыс істеген. Оны танитындардың естелігі бойынша, Екатерина бала кезінен қозғалысты жаны сүйетін адам болған. Ол бір орында отырғанды ұнатпайтын, тау жорықтарымен, спортпен, шаңғымен айналысатын. Оның мінезінде сыртқы нәзіктік пен ішкі беріктік ұштасқан: ол ашық, арманшыл, мейірімді әрі мақсатқа жету жолында өте табанды, тіпті ымырасыз бола білетін.

Екатерина Иванова. Ашық дереккөздерден алынған фото

Мектепті бітіргеннен кейін Екатерина Иркутск политехникалық институтының геологиялық барлау факультетіне оқуға түсті. Беймәлім бағыттарға экспедицияға шығуға құмар жан үшін бұл қисынды таңдау еді, Иркутскіде оның тауға деген романтикалық құштарлығы спортқа айналды. Екатерина жартасқа өрмелеумен және альпинизммен байыпты түрде айналыса бастады.

1983 жылға қарай ол жартасқа өрмелеуден спорт шеберіне кандидат атағын және шаңғы жарысынан бірінші разряд алды. Кейін ол Кеңес одағының барлық бес ең биік шыңын бағындырып, кеңестік альпинизмдегі ең мәртебелі атақтардың бірі "Қар барысы" атағының иегері атанды.

"Қар барысы" атағын алғандарға "КСРО-ның ең биік тауларын бағындырушы" жетоны берілетін. Фото: Википедия

Анықтама: "Қар барысы" - бұл әдемі тіркес қана емес. Альпинистің бұрынғы КСРО аумағындағы ең күрделі тау жорықтарын жасай алғанының белгісі. Коммунизм шыңы, Жеңіс шыңы, Ленин шыңы, Корженевская шыңы, Хан Тәңірі - бұл шыңдар физикалық күшті ғана емес, төзімділікті, тәртіпті және командада жұмыс істей білуді талап етті.

Екатерина тез арада мықтылардың қатарына қосылды. Бұл маңызды сәт еді: кеңестік альпинизмде әйелдерге өз қабілетін дәлелдеу өте қиын болатын. Кез келген адам әйелді күрделі биік таулы экспедициялардың тең құқылы қатысушысы ретінде қабылдауға дайын болмады.

"Онымен бірге тауға шыққан барлық достары оны энерджайзер еді дейтін, - дейді Екатерина Иванованың қызы Ульяна. - Ол айналасына от беретін адам болды. Оның энергиясы да, ынтасы да көп еді. Бұл үлкен физикалық күшпен ұштасатын. Ол тіпті кейбір спорттық нормативтер бойынша ер адамдардан асып түсетін. Бұл ретте ол туралы естеліктердегі осы күш пен энергияның балалық аңғалдықпен ұштасуы мені қызықтыратын. Оны кейде қалжыңдап алдайтын, хикаялар ойлап табатын, ал ол соған сеніп қалатын".

Ульяна Иванова - Екатерина Иванованың қызы. Tengri TV видеосынан скрин

Екатерина туралы естеліктерде мына нәрсе жиі айтылады: ол өзін "таудағы қыз" ретінде қабылдағанын қаламайтын; оны альпинист ретінде, мүсіркемей және бөлек санатқа жатқызбай бағалағанын қалайтын.

1980-жылдардың соңына қарай Екатерина Иванова жоғары деңгейлі спортшыға айналды. Артында кеңестік жетімыңдықтар, күрделі іріктеулер. Ал алдында санаулы адамға ғана бұйыратын мүмкіндік Эверест тұрды.

Әлем төбесі: Екатерина Иванова Эверестті қалай бағындырды?

Эверест немесе Джомолунгма - планетаның ең биік шыңы. Альпинистер үшін бұл жай  тау ғана емес, адам мүмкіндіктері шегінің символы. 8848 метр биіктік - ағза шектен тыс жұмыс істейтін аймақ: оттегі жетіспейді, кез келген қозғалыс қиынға соғады, суық пен жел күш-қуатты сарқиды, ал кез келген қателік өміріңді қиюы мүмкін.

Анықтама: Таудың екі (іс жүзінде үш) атауы бар, өйткені картаға еуропалықтар келмей тұрып-ақ түрлі халық оны өздерінше атаған. Эверест - бұл халықаралық, батыстық атау. XIX ғасырда британдықтар Үндістанда геодезиялық өлшеулер жүргізіп, шыңды британдық географ және геодезист Джордж Эвересттің құрметіне атаған. Джомолунгма - британдықтардан әлдеқайда бұрын пайда болған ежелгі тибеттік атау. Ол "Әлемнің иләһи анасы" немесе "Қасиетті ана" деп аударылады. Тибетте тауды осылай атайды. Үшінші атауы да бар - Сагарматха, ол Непалда қолданылады. Непал тілінен аударғанда бұл шамамен "Аспан маңдайы" немесе "Аспан шыңы" дегенді білдіреді.

1990 жылы Екатерина Иванова "Бейбітшілік жолындағы өрлеу - 1990" атты халықаралық кеңес-қытай-америкалық экспедициясы құрамына енді. Бұл тек спорттық емес, дипломатиялық жоба болатын. Бір командада Кеңес Одағы, Қытай және АҚШ - жақында ғана саяси айтыстың әр жағында болған елдердің альпинистері жұмыс істеді. Жобаның мақсаты ең қолжетімсіз шыңдарды да бірлесе бағындыруға болатынын көрсету еді.

Эверестке дейін Екатерина ауыр іріктеу кезеңдерінен өтті. Болашақ қатысушылар Кавказда, Памирде және Тянь-Шаньда дайындалып, күрделі биіктік бағыттары таңдалды. Алайда мұндай экспедицияларға әйелдердің қатысуына әлі де күмәнмен қарайтындар көп болды.

Жарияланған естеліктерге сүйенсек, бұған дейін Екатерина Гималайға бағытталған басқа бір үлкен экспедицияға дайындалған, бірақ соңында ол жаққа әйелдерді алмаған. Сол кезде басқа мүмкіндік туды - Эверест. Екатерина ең мықты үміткерлердің бірі болды.

Эвересттегі бейбітшілік экспедициясының қатысушылары: Гуй Сан, Екатерина Иванова және Лаверн Вудс. Фото ашық дереккөздерден алынды

Экспедиция солтүстік беткеймен, Тибет арқылы өтті. Қатысушылар солтүстік қырқа арқылы классикалық бағытпен көтерілуі тиіс еді. Ресми түрде бұл бағыт техникалық тұрғыдан ең күрделі деп саналмағанымен, Эверестте "оңай" деген ұғым шартты нәрсе. Ондағы басты қиындық - биіктік: адам жоғарылаған сайын ағзаға оттегі аз түседі. Реакция баяулап, бұлшықеттер әлсірейді, ал мидың шешім қабылдауы қиындай түседі.

Кейбір мәліметтерге қарағанда, шыңға шығу 91 күнге созылған. Елестетіп көріңізші, бұл толық үш ай. 1990 жылы 10 мамырда Екатерина Иванова Джомолунгма шыңын бағындырып, Кеңес одағындағы тұңғыш әрі жалғыз, ал әлем бойынша Эверестке шыққан он бірінші әйел атанды.

Бұл тарихи жеңіс еді. Эверестке шыққан алғашқы әйел 1975 жылы жапондық Дзюнко Табэи болған. Арада 15 жыл өткенде Екатерина Иванова планетаның ең биік нүктесіне табаны тиген жалғыз кеңестік әйел ретінде тарихқа енді.

"Анам тіл білмесе де, осы экспедицияда қытайлармен, америкалықтармен танысып, араласып кеткен, ол өте ашық жан еді, - деп еске алады Ульяна Иванова. - Америкалық Лаверн Вудсты анам тіпті ажалдан арашалап қалған. Оның аяғындағы тромбы үзіліп, базалық лагерьге өздігінен түсе алмаған екен. Анам Александр Токаревпен бірге оған төмен түсуге көмектескен. Эверестке шыққаннан кейін америкалық тарап анамды АҚШ-қа шақырып, кез келген тілегін орындауды ұсынған. Ол ақша немесе басқа бір дүние емес, парашютпен секіргісі келетінін айтыпты. Ол сондай адам болатын. Егер бір нәрсеге қызықса, мақсатына жеткенше тоқтамайтын".

Шыңды бағындырғаннан кейін Екатеринаға еңбек сіңірген спорт шебері атағы беріліп, "Жеке ерлігі үшін" орденімен марапатталды. Бұл кеңес спорты үшін мақтаныш сәті еді: орталық спорттық хабтардан алыс жерде, Шығыс Қазақстанда өскен әйел Жердің ең биік нүктесіне шықты.

Алайда Эверест Екатеринаның альпинистік мансабына нүкте қойған жоқ. Керісінше, бұл оның әрі қарай жүре алатынын дәлелдеді. Альпинизмнен алшақ адамдар мұндай жетістіктен кейін қиын хоббиді тастап, тарихта қалып, жаттықтырушы болуға, дәріс оқып, "бірінші" деген мәртебенің рақатын көріп өмір сүруге болар еді деп ойлауы мүмкін. Бірақ бұл Екатерина Иванованың мінезіне жат еді, ол басқа жолды таңдады.

Он төрт сегізмыңдық шың және Канченджанга тауы

Эвересттен кейін Екатерина Иванова өз алдына әлемдік альпинизмдегі ең күрделі мақсаттардың бірін қойды: планетадағы барлық 14 сегізмыңдық шыңды бағындыру.

Отбасылық мұрағаттан алынған фото

Барлық сегізмыңдық - биіктігі 8000 метрден асатын таулар Гималай мен Каракорумда орналасқан. Бұл биіктікте "өлім аймағы" басталады, бұл жерде адам ағзасы толықтай қалпына келе алмайды. Онда жай ғана "күте тұруға" болмайды: әрбір түн, әрбір сағат, жолдың әрбір метрі орасан зор күш-жігерді талап етеді.

1992 жылы Екатерина Иванова Шишабангмаға, 1993 жылы Манаслуға шықты. Осылайша, соңғы экспедициясы алдында оның қоржынында үш сегізмыңдық шың болды: Эверест, Шишабангма және Манаслу. Бұл шыңдарға барар жол шығынсыз болған жоқ, биіктік альпинизмі - бұл тұрақты қауіп-қатер. Манаслу экспедициясында Екатерина ауыр оқиғаларды бастан кешірді: дауыл, үлкен биіктіктен құлау, серіктестерінің қазасы. Естеліктерге қарағанда, төмен түсу кезінде оны қатты жел қағып кетіп, ондаған метрге ұшып барып, қарға ілініп аман қалған. Кейін қар көшкіні альпинистер отырған шатырды басып қалды. Ол жерде бәрі бірдей аман қалған жоқ.

Мұндай оқиғалар адамды өзгертеді. Кімді болса да таудан біржола кетуге мәжбүрлейді, ал біреулерді, керісінше, тоқтауға болмайтынына сендіреді... Екатерина жолын жалғастырды.

"Айтпақшы, жолдастарының айтуынша, ол бірде өзіне шағын көшкін түсірген, - дейді Екатеринаның қызы Ульяна. - Олар тауға шығып жаттығып жатқан. Тізбек жетекшісі оған беткейлердің бірімен жүрмеуді ескерткен, себебі онда көшкін қаупі болған. Ал ол болса: "Мен көшкіннің ішінде болып көргім келеді" депті. Содан өзінің үстіне көшкін түсірген. Шағын болса да, түсірген. Менің альпинизмге қатысым жоқ және бойымда ондай мол энергия да жоқ. Сондықтан маған анам сияқты адамдарды түсіну қиын. Бәлкім, ол мұны қауіп деп санамаған шығар. Шамасы, мұндай қауіп-қатер олар үшін үйреншікті жағдайға айналса керек. Сондықтан альпинистерде аман қалуға көмектесетін рефлекс қалыптасады. Ол өзінің жолы көп рет болғанын түсінді. Меніңше, ол жолы болғыш екеніне сенді. Болашақта да ештеңе болмайтынына сенімді болды".

Екатерина Иванова басқа альпинистермен бірге. Отбасының жеке мұрағатынан алынған фото

1994 жылы Екатерина Иванова Канченджангаға аттанды. Бұл әлемдегі биіктігі бойынша үшінші шың - 8586 метр. Тау Непал мен Үндістан шекарасында орналасқан және Гималайдағы ең күрделі әрі қауіпті шыңдардың бірі саналады. Сондай-ақ әйел альпинистер арасындағы өлім-жітімнің көптігінен оны "әйелдердің қанішері" деп те атайды. Бұл аймақтың тұрғындары таудың өзін бәсекелестерді жақтырмайтын әйел деп сенеді.

Екатерина үшін Канченджанга төртінші сегізмыңдық шың болуы тиіс еді. Жарияланған естеліктерде оның соңғы экспедиция алдында нық сенімде болғаны және шыңға оттегі баллонынсыз шыққысы келгені айтылады.

1994 жылғы қазанның басында топ маршрут бойынша жоғары өрледі. Кей деректер бойынша, 8 қазанда шешуші ілгерілеу басталса, басқа деректер бойынша 9 қазанда төрт адамнан тұратын топ жоғарыға шыққан. Жол ортасында қатысушылардың бірінің денсаулығы сыр берді. База Екатеринаға онымен бірге төмен түсуді ұсынды, бірақ Иванова белорус альпинисі Сергей Жвирблямен бірге жолын жалғастырды.

Олар шамамен 6700 метр биіктікте түнеуге тоқтады. Жарияланған мәліметтерге сәйкес, кешке альпинистер байланысқа шығып, аман-есен жеткендерін хабарлаған. Бірақ түнде жойқын қар-мұз көшкіні жүрді. Көшкін түнеген жерді басып қалды. Келесі топ жоғары көтерілгенде Екатерина Иванова мен Сергей Жвирбляның шатыры қар мен мұздың астында жоғалып кеткені белгілі болды. Олардың денесі сол күйі табылмады.

Екатерина Иванова 1994 жылы 10 қазанда қаза тапты. Ол 32 жаста еді. Артында сол кезде үш жаста болған қызы Ульяна қалды, онымен біз сізді таныстырдық.

Екатерина Иванованың отбасылық жеке мұрағатынан алынған фото

"Қасымда болғаны керек"

Дәл осы жерде ұлы альпинистің тарихы жеке тұлғалық сипат алады. Себебі шыңға шығудың қайғылы шежіресіндегі әрбір есімнің артында үйде күтіп қалған жақындары тұр. Олар кейін өмір бойы жақын адамының бейнесін әңгімелерден, мұрағаттар мен сирек кадрлардан құрап алады.

Қазір Ульяна Қытайда тұрады және сонда жұмыс істейді. Ол анасының жолын қуған жоқ, жартасқа өрмелеумен айналысып көргенімен, бұл спорт түріне деген махаббаты оянбады. Дегенмен, оны спорттан алыс адам деп айтуға болмайды: Ульяна бидің әртүрлі бағытымен, соның ішінде эксперименталды түрлерімен кәсіби түрде айналысады.

Біз Ульянамен жеке тақырыптарда да сөйлестік. Желіде отбасы мен баласы бола тұра, өмірге қауіпті жолды жалғастыру Иванованың оғаш әрі белгілі бір дәрежеде эгоистік шешімі болды деген пікірлер кездеседі. Бірақ бұл туралы оның жалғыз қызы не ойлайды?

"Шынын айтқанда, бұл оңай жағдай емес, - деп бастады Ульяна. - Бұл альпинизмнен алыс адамның табиғи реакциясы. Мен анамның өліміне қатысты сезімдерімді 30 жастан асқан соң ғана түсіне бастадым. Күйзелістің белгілі кезеңдері бар: жоққа шығару, ашу-ыза, саудаласу, қайғыру және мойындау. 30 жасқа дейін мен, шын мәнінде, жоққа шығару кезеңінде болдым, өйткені жерлеу рәсімінде болған жоқпын. Оның үстіне табытта ешкім болмады. Дегенмен жерлеу рәсімі бізге, артында қалғандарға алға жылжуға көмектеседі. Мен кішкентай болдым, жақын адамымнан айырылу маған түсініксіз еді. Сондықтан есейген шағымда: ол неге тауға барды, оны не итермеледі деген сұраққа жауап іздей бастадым".

Tengri TV-дегі бейнематериалдан алынған кадр

Ульяна бұл сұраққа өз "зерттеуі" барысында жауап таба алмағанын мойындады. Кейін  театр және бимен белсенді айналыса бастағанда, оған шығармашылық көмекке келді.

"Маған мұны театрландырылған қойылым арқылы өткеру ойы келді, - дейді Ульяна. - Осылайша анадан айырылу және онсыз есею тәжірибесін зерттегім келді. Өйткені ақылмен түсіне алмадым. Бұл қиын болды, бірақ қойылымға дайындық барысында көптеген материалды қарап, оның күнделіктерін оқыдым. Бір сәтте бойымда адами жанашырлық пайда болды. Тау оның өмірі болды. Оның арманы еді. Барлығы айтатын сол бір тынымсыз энергия сыртқа шығудың жолын іздеген. Әрине, біреулер: "Ол басқа нәрсемен айналысуына, энергиясын басқа арнаға бағыттауына болар еді" дер. Бірақ диванда отырып, YouTube-тегі видеолардың астына пікір жазғанда бұлай айту өте оңай".

Ульянаның айтуынша, анасы өмірінің көп бөлігін тауда, экспедицияларда, жаттығуларда өткізген. Ол неге альпинизм аналық сезімнен "басым түскенін" түсінетінін айтады:

"Ол шамамен үш жыл ана болды, ал альпинизммен 20 жылдан астам уақыт айналысты, - деп түсіндіреді Ульяна. - Өмір жолы әлдеқашан айқындалып қойған еді, ол тек сол жолмен жүрді. Мүмкін, менің бұған философиялық тұрғыдан қарауымның себебі - шығыс мәдениетінде ұзақ уақыт тұрып жатқандығымнан болар".

Ульяна анасын әлі күнге дейін көзіне жас алып еске алатын күндері болатынын мойындады. Сондай-ақ оны ойлап күлімсірейтін, тіпті күлетін кездері де болады:

"Бәрібір ара-тұра ашу мен реніш сезімі келіп тұрады. Бұл адам өмірінің бір бөлшегі. Жағдай оңай емес, сондықтан жағымсыз пікір жазатын адамдарға біржақты жауап бере алмаймын. Қайталап айтамын, мен де кейде ашу мен ренішті бастан кешемін. Бұл ретте осындай анам болғаны үшін алғыс пен мақтаныш сезімін сезінемін. Сондай-ақ махаббат. Осының бәрі менің бойымда қатар өмір сүріп жатыр".

Ульяна фотограф құрбысымен бірге ерекше эксперимент жасады. Графикалық редактордың көмегімен олар Ульяна мен оның анасының бірлескен "фотосессиясы" іспетті дүние жасап шықты.

Ульяна және оның анасы. Фотоны Ульяна Иванова ұсынды

"Оның қазіргі кейпін көру мен үшін өте қызықты болар еді, - дейді кейіпкеріміз. - Ол өмірден өткенде 32 жаста болатын, ал мен қазір 35-темін. Өз ата-анаңнан үлкен болу біртүрлі сезім. Маған оның қасымда болғаны ғана керек еді".

Екатерина және Ульяна Иванова. Фотоларды Ульяна Иванова ұсынды

Екатерина Иванованың тарихы тек рекордтар мен шыңдар туралы емес. Бұл өз мүмкіндіктері шегінде өмір сүрген және арманына жету үшін санаулы адамдар ғана тәуекел ететін шыңдарға көтерілген адам туралы хикая. Оның өмірі қысқа, бірақ жарқын болды. Бүгінде ол туралы естелік әлемдік альпинизм шежіресінде ғана емес, сонымен қатар отбасында - әңгімелерде, суреттерде және қызының махаббатында өмір сүруін жалғастырып келеді. 

Тағы оқыңыз:

Күштеп көшірілген ауыл, ескі қорымдар: жұрт біле бермейтін Астана

Құпия ашылды. Астанадағы көпірдің құлауы

Авторлары: Иван Сухоруков, Роман Павлов

Дайындаған: Айнұр Қапышова

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу