Малмен өлшенген экономика: Қазақ хандығында салық қалай жиналды

Тарих ғылымдарының кандидаты, әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университетінің доценті Эльмира Телеуованың айтуынша, хандықтағы салық жүйесі көшпелі мал шаруашылығы мен жартылай отырықшы егіншілікке тікелей бейімделген.

— Қазақ хандығында алым-салық мемлекетті басқару, хан сарайын және әскерді қамтамасыз ету үшін жиналды. Салық төлеу барлық қарапайым халық үшін міндетті болды, — дейді тарихшы.

Зекет – хан қазынасының негізгі тірегі

Эльмира Телеуованың сөзінше, көшпелі қоғамдағы басты байлық — мал. Сондықтан Қазақ хандығындағы негізгі салық түрі зекет болды. Бұл — мал басынан алынатын алым.

— Зекеттің мөлшері нақты белгіленген: әрбір қырық малдың бірі (1/40) хан қазынасына өткізілген. XV–XVIII ғасырларда зекет жинау құқығы тек ханның өзіне тиесілі болған. Бұл зекетті хан билігінің басты қаржылық тірегіне айналдырды, — дейді ол.

Фазлаллах ибн Рузбехан Исфахани XVI ғасырда қазақ қоғамының осы ерекшелігін нақты атап өткен:

«Қазақтардың байлығы олардың малында. Сол себепті ханға берілетін алым да мал есебімен жиналады. Әрбір ру өз малынан белгілі үлесті билеушіге тапсырады».

Соғым мен сыбаға: дәстүр ме, міндет пе

Қазақ қоғамында соғым мен сыбаға дәстүрлі ұғым ретінде қабылданғанымен, іс жүзінде олар міндетті сипатқа ие болған.

Соғым — қыс мезгіліне арнап ханға немесе сұлтандарға берілетін мал. Көбіне ірі қара немесе жылқы берілген. Бұл алым міндеткерлік ретінде орындалған.

Ал сыбаға — билеуші әулетке, сұлтандар мен билерге тиесілі үлес. Дәстүрлі сипатта болғанымен, одан бас тарту мүмкін емес еді.

— Сыбаға мен соғым — жазылмаған заңға негізделгенімен, қоғамда міндетті алым ретінде қабылданды, — дейді Эльмира Телеуова.

Үшір — егіншілікпен айналысқан аймақтардың салығы

Қазақ хандығы толық көшпелі емес, жартылай отырықшы аймақтарды да қамтыды. Сырдария бойы, Жетісу және оңтүстік өңірлерде егіншілік дамыды. Бұл өңірлерде үшір салығы жиналды.

— Үшірдің мөлшері — жиналған өнімнің оннан бірі (1/10). Бұл салық мемлекеттік қажеттіліктерге жұмсалды, — дейді тарихшы.

Жазба деректер не дейді

Ортағасырлық жазба деректер Қазақ хандығында тұрақты салық жүйесі болғанын дәлелдейді. XV ғасырдағы «Тарих-и Рашиди» еңбегінде ханға бағынышты халықтың бейбіт кезде де, соғыс уақытында да алым-салық төлеп отырғаны жазылған.

— Дешті Қыпшақта отырған жұрт ханға бағынышты болды. Олар соғыс кезінде де, бейбіт күнде де өз міндеттерін орындап, тиісті алымдарын беріп отырды, — делінеді деректе.

Ал «Михман-наме-и Бұхара» мен «Тарих-и Рашиди» еңбектерінде зекет пен алым-салықтың хан билігінің негізгі тірегі болғаны айтылады.

«Қасқа жол» мен «Жеті жарғы»: заң және салық

Тарихшының айтуына қарағанда, Қасым ханның «Қасқа жолында» салық туралы нақты деректер аз сақталғанымен, бұл заң қоғамдық қатынастар мен әкімшілік билікті реттеген. Салық жинау да осы құқықтық жүйе аясында жүзеге асқан.

Ал Тәуке ханның «Жеті жарғысында» салыққа қатысты нақты ереже бекітілген. Қару асынған әрбір ер адам жылына байлығының жиырмадан бірін (1/20) мемлекетке төлеуге тиіс болған.

— Бұл салық халықтың жиынына қатысушыларға қойылған міндеттеме болды, онда әкімшілік, қылмыстық істермен қатар салықтар мен діни көзқарастар да қарастырылған. Салық төлеу міндеті «Жеті жарғы» негізіндегі хан кеңесінде бекітілген, бірақ бұл жалпы мемлекеттік қажеттілікке арналған міндеттеме болған, — дейді Эльмира Телеуова.

Қазақ хандығының салық жүйесі көшпелі өмір салтына толық бейімделді. Мал — байлықтың өлшемі, ал салық мемлекеттің тірегі болды. Зекет, соғым, сыбаға, үшір сияқты алымдар хан билігін сақтап, әскер мен басқару жүйесін қамтамасыз етті.

Ортағасырлық деректер мен дала заңдары Қазақ хандығының қарапайым, бірақ тиімді қаржылық жүйесі болғанын көрсетеді

Еске салайық, бұған дейін әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, тарих ғылымдарының докторы Берекет Кәрібаев қазақтардың шаруашылығын «таза көшпелі мал шаруашылығы» деп көрсету — тарихи шындықты бұрмалау екенін айтқан еді.