Петропавлда ХІХ ғасырда 9 мешіт жұмыс істеген

XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Петропавлда тоғыз мешіт жұмыс істеп, аймақтағы ағартушылықтың маңызды орталығына айналды.

Уақыт көшінде талай мешіт жойылғанымен, бүгінге жеткендері де бар.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

— Бір уақытта тоғыз мешіт болуы бір қарағанда көп секілді көрінуі мүмкін. Көбі біздің заманға дейін сақталмаған негізі. Өйткені ағаштан салынғандары өртеніп кеткен. Қазіргі уақытта сол уақыттан жеткен үш мешіт бар. Екеуі жұмыс істеп тұр. Ресей империясының қоластында болсақ та, мүфтиятымыз болды. Сол уақытта солтүстік өңірлер Орынбор мүфтилігіне қарады, — дейді облыстық «Қызылжар» орталық мешітінің бас имамы Хамзат Қажымұратұлы.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Оның айтуынша, кейініректе өңірді Орынбор мүфтилігінен бөліп алған. Солтүстік өңірлер сол уақытта мүфтиятсыз қалады.

Осы жердегі дін қайраткерлері, жергілікті атқамінерлер Көкшетау тумасы, бірақ діни ілімді осы Қызылжарда алған Наурызбай Таласұлы — Науан хазіретке барып, Өзбекстанда Көкала таш медіресесінде ұстаз болып жүрген жерінен елге алып келеді.

— Елге келгеннен кейін Науан хазірет қызметіне білек сыбана кірісіп, ең алдымен мешіт санын көбейтуге күш салады. Діни бағытта ғана емес, сол кездегі медреселерде жағрафияны да, орыс тілін де, ән-күйді, кәдімгідей жан-жақты, адамды тұлға ретінде қалыптастыруға керекті тақырыпта білім берген. Халықты сауаттандыру, шоқындырудың алдын алу, бұл тек қалада ғана емес, әр елді мекенде жүргізілді. Әр рудың кішігірім мешіті, медресесі болған, — дейді Хамзат Қажымұратұлы.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Зерттеушілердің айтуынша, Қазақстанда алғашқы мешіттер оңтүстікте пайда болған. Қызылжар өңірінде ХVІІІ ғасырда ғана салына бастайды.

Солтүстік Қазақстан мемлекеттік архив деректері бойынша 1862 жылы Петропавлда 1185 тұрғын үй, 3 шіркеу, төрт мешіт болған екен.

Ал 1865 жылы қалада 8 мыңға жуық адам тұрса, соның 3269-ы — мұсылман болған.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

— Алғашқы мешіттер жергілікті жерлерде құрылғанын 18 ғасырдың басындағы деректерден көреміз. Ал ресми түрде алғашқы мешіттің салынуына Ресей мемлекеті тікелей араласқан. Әйел патша император ІІ Екатерина 1795 жылы осы қалада мешіт салу үшін 5 мың рубль ақша бөледі. 5 мың рубль ол кезеңде үлкен қаражат болған. Сөйтіп Ойқалада мешіттің құрылысы басталып кетеді. Бірақ ол аяқталмай қалады. Мұнарасына найзағай түседі. Сонымен бірге тізімге енбеген оныншы мешіт те болған екен. «Меновой двор» — айырбас сарайы болған. Соның аумағында да ағаштан мешіт тұрғызылған. Жалпы он мешіт болса, соның алтауы тастан қаланған — «собор мешіті» деп аталады, — дейді Солтүстік Қазақстан мемлекеттік архивінің директоры, тарих ғылымдарының кандидаты Сәуле Мәлікова.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Алғашқы мешіт құрылысына көпестер Яушев пен Қасымовтар тікелей атсалысқан. Кей деректерде мемлекет қазынасынан бөлінген қаржы жетпей қалып, қалғанын жергілікті бай Қасымның бергендігі айтылады.

Соның құрметіне мешіт Қасымның есімімен аталып кетеді. Сонымен қатар көпес мешітке бірнеше ғимаратты сыйға беріп, жанынан медресе ашты.

Қазір Ойқаладағы мешіттің тек бір бөлігі ғана сақталып қалған. Ол да жеке кәсіпкердің қолында.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

— Бұл ресми түрде бірінші болғанымен, 1920-сыншы жылғы құжаттарда № 2 мешіт деп аталады. Бірінші мешіт бүгінгі Нан комбинаты ауласында болған. Кейініректе ол бұзылып қалған. Ал № 3 мешіт қазіргі Жамбыл-Конституция көшлерінің қиылысына жақын орналасқан соборлық мешіт. Ол Мағжанның есімімен тікелей байланысты. Бұл мешітте діни жоғары білімі бар Мұхаметжан Бегішов ұстаздық жасаған, имамы болған. Шығыс тілдерін де Мағжанға оқытқан, үйреткен осы кісі, — дейді Сәуле Мәлікова.

«Дін-Мұхаммад» — Петропавлдағы осы күнге дейін жеткен көне мешіттің бірі.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

— Біздің мешіттің тарихы тереңде жатыр. 1854 жылы мешітті сібір татары, көпес Дінмұхаммад Бачурин осындағы татарлардың қолдауымен салады. 1938 жылға дейін мешіт ретінде жұмыс істеген. Көпті көргендер бұл мешіттің 84 метрлік мұнарасы болғанын айтатын. Бұл ғимаратты кезінде түрлі мақсатта пайдаланған екен. Соғыс кезінде госпиталь болған. Кейін спорт қауымдастығы орналасты. Татар-башқұрт қауымы әкімдікке өтініш айтып, 90 жылдардың соңында бізге осы мешітті берді. Құрып кетудің аз-ақ алдында тұрды. Не терезесі, не шатыры, не едені болмады. Көпшілік үлес қосып, мешітті жөнге келтірді. Қазір қолымыздан келгенше сақтап қалуға тырысудамыз. Биыл шатырын жөндеттік. Жаңадан желдеткіш орнаттық, сыныптарды заманауи жөндедік. Жоспарымыз да көп. Тарихи орын болғандықтан келіп-кететін қонақтар көп. Сол себепті айналасын жөнге келтіруге көмектессе деген тілек бар, — дейді «Дін-Мұхаммад» мешіті жанындағы татар-башқұрт мұсылмандар қауымының төрағасы Ибрагим Ахметжанов.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Бүгінге дейін сақталған мешіттің тағы бірі — қазіргі «Нұр» мешіті. Оны көпес Валид және Халид Янгузаровтар 1882 жылы күйдірілген қызыл кірпіштен тұрғызады.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

— Кеңес Үкіметі құрылғаннан кейін мешіттерді әртүрлі сылтаумен жапты. Мұнарасын құлатқан, ал михрабы, залы сол бұрынғы қалпында сақталған. Бұл жерде Пионер үйі болды дейді, кейін спорт зал болған екен. 1991 жылы осы мешіт қайта ашылды. Ғимарат кірпіштен салынған. 200 адам сыяды. Мұнда үлкен зал бар, имамдардың және құран оқитын бөлмелер бар. Мешіттің ауласында асхана жұмыс істейді, — дейді мешіттің наиб имамы Шопан Жолкенұлы.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Петропавлдағы тарихы ерекше ғимараттардың бірі — Киров атындағы зауыттың аумағында тұрған көне мешіт.

Көп жылдар бойы кәсіпорынның қоймасы болған нысан мемлекет меншігіне қайтарылып, бірер жыл бұрын Ислам мәдениеті музейі болып қайта ашылды.

Ғимараттың бастапқы келбетін сақтауға баса мән берілді. 

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

— 1857 жылы жергілікті бай Мұхаметжан Дәулеткелдиевтің бастамасымен, халықтың қаражатымен мешіт бой көтерген. Маңайында өзінің атқорасы, сабақ беретін медресесі болған. Ол жерде ересектер, әйелдер ғана емес, балалар да білім алған. Тәрбиеге көп мән берген. Кей деректерде бір уақытта 600 адамға дейін сәжде жасаған деп айтылады, — дейді Ислам мәдениеті музейінің директоры Мұрат Әміржанов,

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Бүгінде Солтүстік Қазақстан облысында 54 мешіт жұмыс істейді және олардың қатары жаңа мешіттермен толығып келеді.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform

Бұған дейін XIX ғасырдағы бірегей сәулет ескертіші саналатын Жаркент мешітінің сырына үңілген едік.

Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform Фото: Ақерке Дәуренбекқызы / Kazinform