Сэндвич, донер, бургер: қазақстандық оқушылардың 8 пайызы фаст фудты күн сайын тұтынады

 Бұл мәселе бізге ғана емес, бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымдарын алаңдатуда. Ал қазақстандық жастардың жағдайы қандай? Дұрыс тамақтану мәдениеті сақталып отыр ма? Осы секілді сұрақтардың жауабын маманнан сұрап білген едік.

Сэндвич пен фаст-фуд: жастар арасындағы жасырын қауіп

Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің, академик Т.Шарманов атындағы нутрициология кафедрасының қауымдастырылған профессоры Арайлым Беисбекованың айтуынша, жастар күн сайын тұтынатын сэндвичтердің денсаулыққа зияны аз емес.

– Бұл тағамдар жоғары калориялы, бірақ тағамдық құндылығы төмен болғандықтан, семіздік пен созылмалы инфекциялық емес аурулардың негізгі қауіп факторларының бірі болып саналады. Сэндвичтердің құрамында тазартылған ұннан жасалған нан, өңделген ет өнімдері, тұзды ірімшік пен майонезді тұздықтар, қантты сусындар кездеседі. Олар қаныққан май, транс-май, тұз және қант мөлшерінің тым жоғары болуына әкеледі, ал талшық пен витаминдер өте аз, – дейді маман.

Зерттеулерге сүйенсек, жастардың фаст-фудқа тәуелділігі  жоғары екен. Маманның сөзінше, Ақтөбе қаласында 15-18 жастағы оқушылардың 8%-ы фаст-фудты күн сайын, 16%-ы аптасына бірнеше рет, 28%-ы айына бірнеше рет тұтынатыны анықталған. Семей қаласында 12-13 жастағы жасөспірімдер арасында да пицца, донер, бургер ең жиі тұтынылатын тағамдар ретінде тіркелген. UNICEF-тің 2024 жылғы талдауында Қазақстандағы балалардың 63%-ы жемісті, 67%-ы көкөністі күнделікті тұтынбайтыны, ал 16,7%-ы қантты сусындарды күн сайын ішетіні көрсетілген. Бұл фаст-фудқа бейім орта қалыптасқанын дәлелдейді.

– Фаст-фудтың тағы бір зияны – тұз мөлшерінің көптігі. Қазақстандықтар күн сайын 16-17 грамм тұз тұтынады. Бұл ДДСҰ нормасынан 3-4 есе жоғары. Мұндай деңгей жүрек-қантамыр ауруларының ерте дамуына әкеледі, – дейді Арайлым Беисбекова.

Дәстүрлі ас мәзірі ұмытылуда

Нутрицолог Қазақстан халқының қазіргі тамақтану мәдениеті жүйелі түрде өзгеруді қажет етеді дейді. Соңғы жылдары адамдардың рационына жоғары өңделген, қант пен тұзы көп өнімдер жиі кіре бастады. Бұл – семіздік пен диабеттің өсуіне әкеліп отырған негізгі факторлардың бірі.

– Қазіргі өмір салты мен урбанизация тұрғындардың тамақтану үлгісіне өзгеріс енгізіп, ұлттық тағамдардың орнын импортталған және жоғары өңделген өнімдер баса бастады. Алайда ұлттық тағамдар – қымыз, шұбат, ет пен көкөніске негізделген үй тағамдары, бидай және тары өнімдері дәрумендерге, минералдарға, сапалы ақуыз бен пайдалы майларға бай. Ұлттық ас мәзірінің ерекшелігі – табиғилық, қосымша қанттың болмауы, ашытылған өнімдердің иммундық жүйеге оң әсері және талшыққа бай дәнді дақылдардың кең қолданылуы. Бұндай тамақтану қазіргі ғылыми ұсыныстармен толық сәйкес келеді, – дейді маман.

Сондықтан мамандар зиянды тағамдарды шектеумен қатар, ұлттық өнімдерді күнделікті рационға қайтару қажет екенін айтады.

Жастар қалай тамақтанған жөн?

Жастардың дұрыс тамақтануы – олардың дене дамуы мен психикалық белсенділігінің негізгі факторы. Нутрицолог маман мына кеңестерді ұстануды жөн көреді.

– Ең алдымен, рационда ұлттық тағамдардың болуы маңызды: қымыз, шұбат, айран, қатық, құрт, түрлі көже түрлері мен көкөніс қосылған ет тағамдары ағзаны сапалы ақуыздармен, минералдармен және пайдалы бактериялармен қамтамасыз етеді.  Екінші күнделікті мәзірде көкөністер мен жемістердің болуы да қажет, себебі олар дәрумендер мен антиоксиданттардың негізгі көзі. Жастар тәулігіне кемінде 400 грамм өсімдік тектес өнімдерді қабылдауы тиіс.

Сонымен қатар толық дәнді дақылдар – қара бидай наны, сұлы, қарақұмық, тары ұзақ қанықтырып, энергияны бірқалыпты береді. Ақуыз көздері ретінде майы аз ет түрлері, балық, жұмыртқа және бұршақ тұқымдастарды таңдау дұрыс.  Сүт және ашытылған сүт өнімдері мысалы, айран, сүзбе, табиғи йогурт сүйек жүйесін нығайтып, ас қорытуға оң әсер етеді. Күні бойы жеткілікті мөлшерде су ішу де маңызды, себебі су ағзаның барлық биохимиялық процестеріне қатысады, – дейді ол.

Жастардың сэндвич пен фаст-фудқа тәуелділігі кездейсоқ үрдіс емес, ол  өмір салты мен қолжетімділіктің салдары. Қант пен тұзды шамадан тыс қолданатын өнімдерден барынша бас тарту немесе шектеу қажет.

Бұл мәселені шешудің жолы тек жеке таңдау емес, сонымен бірге қоғамдық деңгейде әрекет етуді талап етеді. Мектеп асханаларында пайдалы тағамдарды көбейту, зиянды өнімдер жарнамасына шектеу қою, ұлттық тағамдарды насихаттау қажет.

Әсет ҚАЛИ