Сирек кездесетін процесс Түркия топографиясын өзгертіп жатыр

Түркияның орталығында дәстүрлі геологиядан гөрі ғылыми фантастикалық сюжетке көбірек ұқсайтын әлдебір құбылыс болып жатыр. Жер қыртысының төменгі бөлігінің үлкен сынықтары баяу төмен қарай «ағып», Жер мантиясына батып, бетінің көрінісін өзгертіп жатыр. Бұл туралы Nature Communications журналында жарияланған жаңа зерттеуге сілтеме жасай отырып Daily Galaxy хабарлады.

Мәселе елдің орталығындағы кең аумақ, тіпті бүкіл Орталық Анадолы үстірті көтерілгенімен де тереңдей берген Конья ойпаты туралы болып отыр. Бұл парадокс геологтарды ондаған жылдар бойы тұйыққа тірелтіп келеді.

Көтеріліп келе жатқан үстірт пен батып бара жатқан ойпаттың жұмбағы

Торонто университетінің ғалымдары не болып жатқанын түсіну үшін аймақтың жер қойнауын терең зерттеді. Олар спутниктік деректер мен сейсмикалық томографияны пайдалана отырып көп сатылы литосфералық тамшылау деп аталатын сирек кездесетін процесті анықтады.

Оның мәнісі литосфераның төменгі учаскелерінің уақыт өте келе қоршаған материалдан тығыздау болатынында. Ауырлық күшінің әсерінен олар баяу төмендеп, төмен қарай тартыла бастайды, содан кейін қою сұйықтық тамшысы сияқты үзіліп, мантияға «бата» бастайды.

«Тамшылар» Жер бетін қалай өзгертеді

Тығыз фрагмент тереңірек батқан кезде жер қыртысының үстіңгі қабаттарындағы қысым қайта бөлінеді. Ақыры осы нүктенің үстіндегі бет қайыса бастап, ойпат пайда болады. Сондықтан Конья ойпаты аймақтағы жердің жалпы көтерілуіне қарамастан шөгіп келеді.

Спутниктік бақылаулар баяу шөгудің айқын сақиналы аймағын тіркеді, ал бұл аймақта жер астындағы сейсмикалық толқындар әдеттен тыс баяу жүреді – бұл тығыз, жалпы нормадан ауытқыған материалдың болуының белгісі.

Қызығы, ауыр сынықтың толық «бөлінуінен» кейін беті ішінара қалпына келіп, тіпті көтерілуі де мүмкін. Зерттеудің бірлескен авторы Рассел Пискливектің айтуынша, ұқсас эпизодтар Анадолыда талай рет болған. Одан бөлек, мұндай алғашқы «тамшылау» процесі аймақтың басқа бөліктерінде де осындай өзгерістердің триггері болғаны әбден мүмкін.

Бұл неліктен маңызды?

Daily Galaxy атап өткендей, бұл жаңалық Жердегі терең процестердің құрлықтардың жер бедеріне, тектоникасына және ұзақ мерзімді эволюциясына қалай әсер ететінін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Литосфералық тамшылау – сирек кездесетін және бақылау үшін қиын құбылыс, ал Түркия оны осыншалықты айқын тіркеу мүмкін болған ғаламшардағы бірнеше жердің бірі болды.

Жүздеген шақырым тереңдікте болып жатқан процестер жер бетінің картасын баяу, бірақ сөзсіз қайта жазып жатыр және олар мұны дәл қазір, біздің көз алдымызда жасап жатыр.

Айта кетейік, Түркияның Мәрмәр теңізі жағалаудан 20 метрге шегінген.