The World Financial Review: Қазақстан экономикасы мұнайдан түсетін табысқа тәуелділіктен арылды ма?

Жаһандық экономика, қаржы және инвестиция мәселелеріне маманданған британдық іскерлік басылым The World Financial Review Қазақстанның шикізаттық сектордан тыс инвестициялық мүмкіндіктерін кеңейтіп жатқаны туралы мақала жариялады. Онда Қазақстан тәуелсіздік алғалы бері посткеңестік экономикадан Орталық Азиядағы ең ірі экономикаға дейінгі жолдан өткені атап көрсетіледі. Бұл ретте елдің табиғи ресурстарға бай болуы оның дамуында маңызды рөл атқарды: мұнай-газ секторы шетелдік капитал тартуға, экспорттық кірістер көлемін арттыруға және ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік берді. Дегенмен  шикізатқа негізделген модельдің кемшін тұсы да болды, ондаған жыл бойы ел экономикасының көрсеткіштері әлемдік шикізат бағасына тығыз байланысты болып, ал мұнайдан түсетін табысқа тәуелділік экономиканы әртараптандыру мүмкіндігін шектеді.

Авторлар Қасым-Жомарт Тоқаев экономиканы әртараптандыруды мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде айқындағанын атап өтеді. Өңдеу өнеркәсібін дамыту, инфрақұрылымды жаңғырту және жеке кәсіпкерлікті кеңейту экономиканың жаңа өсу көздерін қалыптастырып, елдің шикізат нарықтарына тәуелділігін біртіндеп төмендетуге бағытталған.

Бұл өзгерістердің нәтижесі экономикалық көрсеткіштерден де көрінеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша, жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 15 мың доллардан асып, жеті жылда 52,9%-ға өсті. 2021-2025 жылдары Қазақстанға тартылған тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 114,2 млрд долларды құрады. Ал 2019-2025 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 155,8 млрд долларға жетті.

Қазақстан халықаралық бизнеске арналған инвестициялық ұсыныстарын біртіндеп кеңейтіп келеді. Елдің дәстүрлі артықшылықтары – қуатты ресурс базасы мен Еуразияның ең ірі нарықтарының арасындағы тиімді орналасуы – қазіргі таңда өсіп келе жатқан ішкі нарық, жаңа өндірістік қуаттардың іске қосылуы, сондай-ақ логистикалық және цифрлық инфрақұрылымның дамуымен толықтырылып отыр.

Халықаралық институттар Қазақстан экономикасының тұрақты өсімін болжап отыр – World Financial Review

Қазақстан туралы мақаласында The World Financial Review халықаралық қаржы институттары мен рейтинг агенттіктерінің ел экономикасына қатысты оң болжамдарын атап көрсетті.

2026 жылғы қыркүйекте Еуропалық қайта құру және даму банкі Қазақстан экономикасының өсімі жөніндегі болжамын сақтап, 2026 жылы 4,7%, 2027 жылы 4,5% деңгейінде өсім болады деп күтетінін мәлімдеді.

Азия даму банкі де Қазақстан экономикасындағы оң динамика сақталады деп болжап отыр. Оның бағалауынша, Қазақстанның жалпы ішкі өнімі 2026 жылы 4,8%-ға, 2027 жылы 4,5%-ға өседі. Екі халықаралық институттың бағалауы алдағы екі жылда экономикалық өсімнің шамамен 4,5-5% деңгейінде болатынын көрсетеді.

Қазақстанның тәуелсіз кредиттік рейтингтері де халықаралық инвесторлар үшін маңызды фактор болып отыр.

2026 жылғы тамызда S&P Global Ratings Қазақстанның ұзақмерзімді тәуелсіз кредиттік рейтингін BBB− деңгейінен BBB деңгейіне дейін көтеріп, болжамын «тұрақты» деп белгіледі. Агенттік жаһандық белгісіздік белең алған тұста Қазақстан экономикасының орнықтылығын, елеулі сыртқы резервтерді және мұнайға жатпайтын бюджет тапшылығының одан әрі қысқаратыны жөніндегі болжамды атап өтті. S&P Қазақстанның нақты жалпы ішкі өнімі 2026 жылы 5,1%-ға, ал ортамерзімді перспективада шамамен 4%-ға өседі деп болжайды.

Fitch Ratings те Қазақстанның дербес несиелік рейтингін инвестициялық деңгейдегі BBB деңгейінде, болжамын «тұрақты» күйінде растады. Агенттік елдің несие қабілеттілігін қолдайтын факторлардың қатарында таза сыртқы активтердің елеулі көлемін және мемлекеттік борыштың салыстырмалы түрде төмен деңгейін атап өтті. Fitch ортамерзімді перспективада көлік, өңдеу өнеркәсібі және қызмет көрсету салалары экономикалық белсенділікті қолдауды жалғастырады деп күтеді.

Мұндай бағалаулар Қазақстан экономикасының даму үрдісін тұтастай көрсетеді: болжамды экономикалық өсім инвестициялық деңгейдегі несиелік рейтингімен және елеулі қаржылық резервтермен ұштасып отыр. Шетелдік компаниялар үшін мұндай көрсеткіштер ел ішіндегі тәуекелдерді бағалау және ұзақмерзімді жобаларды жоспарлау кезінде маңызды.

The World Financial Review Қазақстан экономикасын қалай әртараптандырып жатқанына баға берді

Британдық The World Financial Review іскерлік басылымы Қазақстанның шикізатқа тәуелділіктен арылу бағытындағы қадамдары туралы талдау жариялады. Экономикадағы өзгерістердің басым бағыттарының бірі – өңдеу өнеркәсібін дамыту. Оның Қазақстан экономикасындағы үлесі қазірдің өзінде тау-кен өнеркәсібінің үлесінен асып түсті. Бұл өндіріс құрылымының біртіндеп өзгеріп келе жатқанын көрсетеді.

Кейінгі жеті жылда елде 625 жаңа өнеркәсіп кәсіпорын іске қосылып, 62 мыңға жуық жұмыс орны ашылды. Өңдеу секторын дамыту өндірісті локализациялауға, жабдық жеткізуге және өңірлік өндірістік тізбектерге қосылуға мүдделі халықаралық компаниялар үшін қосымша мүмкіндіктер қалыптастырады.

Автомобиль өнеркәсібі өндірістік трансформацияның жарқын мысалына айналды. Соңғы жеті жылда Қазақстанда 800 мыңға жуық автомобиль өндірілді. Өндірістік қуаттарды кеңейтуге Kia Qazaqstan және Astana Motors Manufacturing Kazakhstan ірі жобаларының іске қосылуы ықпал етті. Автомобиль өнеркәсібінің дамуы қосалқы бөлшектер өндірушілерін, жабдық жеткізушілерін және технологиялық компанияларды тартуға мүмкіндік береді. Өндіріс көлемі ұлғайған сайын жергілікті қамту үлесін арттыруға және сабақтас салаларды дамытуға жаңа мүмкіндіктер пайда болады.

Агроөнеркәсіп кешенінің де халықаралық бизнес үшін әлеуеті жоғары. Кейінгі жеті жылда ауыл, орман және балық шаруашылығының жалпы өнімі нақты мәнде 24%-ға, ал ақшалай мәнде 5,2 трлн теңгеден 9,8 трлн теңгеге дейін өсті. Өндіріс көлемінің артуы ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу, сақтау, логистика, ауыл шаруашылығы техникасы және заманауи технологияларды енгізуге инвестиция салу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Бүгінде бизнес, оның ішінде халықаралық компаниялар Қазақстанның ішкі нарығына ғана емес, экспортқа бағдарланған өндірістер құру мүмкіндігіне де қызығушылық танытып отыр.

Өнеркәсіпті жаңғыртумен қатар ішкі нарық пен кәсіпкерлік базасы да кеңеюде. Соңғы жеті жылда шағын және орта бизнестегі жұмыспен қамту 31,3%-ға артып, 2025 жылы 4,5 млн адамға жетті. Бұл өсім жеке кәсіпкерлер мен шағын компаниялар санының артуы есебінен қамтамасыз етілді.

Кәсіпкерлік сектордың дамуы жергілікті жеткізу тізбектерін қалыптастыруға, серіктестер табуға және ішкі нарыққа шығуға жаңа мүмкіндіктер береді.

Ал экономика ауқымының ұлғаюы жабдыққа, технологияға, қаржылық және кәсіби қызметтерге қосымша сұраныс тудырады.

Құрылыс саласы ішкі нарықты дамыту көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Жеті жыл ішінде Қазақстанда 118,3 млн шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Құрылысты кеңейту құрылыс материалдарына, инженерлік жабдықтарға, заманауи технологияларға және ілеспе қызметтерге сұранысты қалыптастырады.

Кәсіпкерлікті дамыту Тоқаевтың экономикалық саясатының басымдықтарының бірі болып қала береді. Президенттің бағыты жеке меншікті қорғауды, бәсекелестікті дамытуды, әкімшілік кедергілерді азайтуды және мемлекеттің экономикаға қатысуын азайтуды көздейді. Осы мақсаттарды жүзеге асыру жеке капиталды одан әрі тарту және неғұрлым бәсекеге қабілетті іскерлік ортаны қалыптастыру үшін маңызды.

 Қазақстан Еуразияның транзиттік хабына айналуда

The World Financial Review басылымы Қазақстан туралы жаңа материалында елдің Еуразиядағы ірі экономикалық орталықтардың арасындағы орналасуы көлік инфрақұрылымының дамуы мен сыртқы сауда байланыстарының кеңеюі жағдайында барған сайын маңызды мәнге ие болып келе жатқанын жазады.

Соңғы жеті жылда елде 36 300 шақырым автомобиль жолы салынып, жөндеуден өтті. Сонымен қатар шамамен 5 000 шақырым теміржол желісі салынып, жаңғыртылды. Бұдан бөлек, 110 теміржол стансасында құрылыс-монтаж жұмыстары аяқталды.

Көлік желісін дамыту Қазақстанның транзиттік-логистикалық хаб ретіндегі рөлін нығайтады. Халықаралық компаниялар үшін бұл тарату орталықтарын орналастыруға, өңірлік жеткізілімдерді ұйымдастыруға және қазақстандық өндірісті халықаралық құн тізбегіне интеграциялауға жағдай жасайды.

Инфрақұрылымдағы өзгерістер сыртқы экономикалық қызметтің кеңеюімен қатар жүруде. 2025 жылы Қазақстанның тауарлар мен көрсетілетін қызметтер бойынша сыртқы сауда айналымы $170 млрд-тан асып, бес жыл ішінде 40,5%-ға өсті.

Көлік байланысы халықаралық инвестициялық ынтымақтастық бағыттарының біріне айналуда. 2026 жылы Қазақстан мен ЕҚДБ 2030 жылға дейін есептелген жаңа бес жылдық келісімге қол қойды. Ол жеке секторды, тұрақты инфрақұрылымды, цифрландыруды, Қаржы нарығын дамыту және Қазақстанның өңірлік сауда-логистикалық хаб ретіндегі рөлін нығайту бойынша бірлескен жұмысты көздейді.

Дамып келе жатқан көлік инфрақұрылымы мен өсіп келе жатқан сауда ағындарының үйлесімі логистика, қойма, көлік қызметтері және экспортқа бағытталған өндіріс саласында мүмкіндіктер ашады.

Шетелдік сарапшылар Қазақстанның цифрлық серпілісіне баға берді

Өнеркәсіп, инфрақұрылыммен қатар Қазақстан цифрлық ортаны және кадрлар даярлау жүйесін дамытуда. Бұл бағыттар технологиялық өндірістерді, қызмет көрсету орталықтарын және білікті мамандарды қажет ететін басқа жобаларды орналастыруға мүдделі халықаралық компаниялар үшін маңызды бола түсуде, – деп жазады The World Financial Review.

Елімізде мемлекеттік қызметтердің 90%-дан астамы электронды түрде ұсынылады. Электронды  қызмет түрлерінің саны 2021 жылы 657-ден 2026 жылы 1 333-ке дейін өсті. Халықтың 97,5%-ы интернетке қол жеткізген.

Цифрлық мемлекеттік қызметтердің кеңеюі бизнестің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын жеңілдетуге негіз қалыптастырады. Өз кезегінде интернетке қолжетімділіктің жоғары деңгейі электрондық коммерцияны, финтехті және цифрлық сервистерді дамытуға мүмкіндік береді.

Бұдан бөлек, аумағы кең және халық тығыздығы салыстырмалы түрде төмен ел үшін мемлекеттік қызметтерді онлайн форматқа көшірудің технологиялық қана емес, экономикалық маңызы да бар. Цифрландыру азаматтар, бизнес және мемлекет арасындағы қашықтықты қысқартып, қызметтерге қолжетімділік құнын төмендетеді.

Қазақстанның цифрландыру саласындағы серпілісі басқа елдер үшін жақсы үлгіге айналды: Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗМҰ) Global Innovation Index 2025 рейтингінде «Үкіметтің онлайн-қызметтері» көрсеткіші бойынша Қазақстанды әлемде 10-орынға қойды. ДЗМҰ цифрлық мемлекеттік қызметтерді елдің инновациялық дамуындағы ең мықты көрсеткіштердің бірі ретінде бағалайды.

Экономиканы жаңғырту адами капиталды сапалы түрде жаңартуды да қажет етеді. Қазақстанның дамуының жаңа стратегиясында бұл фактор ескеріліп, басым бағыттардың біріне айналды. Ел білім беру мен ғылыми зерттеулерге салынатын инвестиция көлемін арттырып келеді. Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ) ішкі шығындар 2019 жылғы 42,3 млрд теңгеден 2025 жылы 252,5 млрд теңгеге дейін өсті.

Жоғары білім беру саласындағы халықаралық ынтымақтастық дамуда: елде шетелдік университеттердің 32 филиалы жұмыс істейді және шетелдік жоғары оқу орындарымен стратегиялық әріптестіктің басқа да нысандары жүзеге асырылуда. Ұзақмерзімді перспективада бұл экономиканың неғұрлым технологиялық және ғылымды қажет ететін секторларына инвестициялар тарту үшін негіз қалыптастырады.

 Қазақстан халықаралық капитал үшін жаңа бағыттарды ашуда

Соңғы жылдардағы экономикалық трансформация елдің дәстүрлі шикізат секторынан тыс инвестициялық мүмкіндіктерін біртіндеп кеңейтуде. Өңдеу өнеркәсібін, көлік инфрақұрылымын, ауыл шаруашылығын және цифрлық қызметтерді дамыту халықаралық капитал үшін жаңа бағыттарды ашуда. Бұл туралы The World Financial Review британдық іскерлік басылымының мақаласында айтылған.

Қосымша фактор ретінде экономиканың сыртқы міндеттемелер құрылымындағы өзгерістерді атап өтуге болады. Бес жыл ішінде сыртқы борыштың ЖІӨ-ге қатынасы 83,1%-дан 59,4%-ға дейін төмендеді, бұл салыстырмалы борыштық жүктеменің азайғанын көрсетеді.