Қазақстанда өңіраралық көші қон қарқынды жүріп жатыр

2025 жылы Қазақстанның 17 облысындағы ауылдық жерлерден шамамен 638 мың адам көшті. Олардың шамамен 44 пайызы өз облысының шегінен тыс жерге қоныс аударған. Атап айтқанда, 31 пайызы елдің үш ірі қаласы – Алматы, Астана және Шымкентті жаңа қоныс ретінде таңдаған. Мұндай деректерді өңірлік даму жөніндегі Qazaq Expert Club сарапшысы Фатима Герфанова Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйене отырып хабарлады.

"Дегенмен, бұған қарап, ауылдар босап, ал мегаполистер үлкейіп жатыр деп ойлау жаңсақ болады. Өйткені, мұнда ауыл халқының таза кемуі емес, көшіп кеткендердің жалпы ағыны туралы сөз болып отыр. Сондықтан бұл көрсеткішті көшіп келгендер саны, халықтың табиғи өсімі және жалпы тұрғындар саны сияқты факторлармен бірге қарастыру қажет", – деді ол. 

Сарапшының сөзінше, көші-қон ағындарының құрылымы Қазақстандағы ауылдық көші-қонның үш түрлі сценарий бойынша дамып жатқанын көрсетеді.

Бірінші сценарий – мегаполистерге тікелей көшу. Бұл жағдайда ауыл тұрғындарының едәуір бөлігі өңірден кетіп, елдің ірі қалаларына немесе көршілес экономикалық орталықтарға қоныс аударады. Мұндай модель Түркістан, Ақмола, Қызылорда облыстары мен Ұлытау облысына тән.

Ең айқын мысал – Түркістан облысы. Ауылдық жерден көшіп кеткен 135,3 мың адамның 61%-ы басқа өңірлерге қоныс аударған.

Олардың басым бөлігі Шымкентке кеткен, ал Түркістан қаласының өзі ауылдық көші-қон ағынының небәрі 3%-ын ғана қабылдаған. Бұл облыс орталығы мәртебесінің өзі қаланы автоматты түрде тартымды орталыққа айналдырмайтынын көрсетеді.

Осыған ұқсас жағдай Ақмола облысында да байқалады. Мұнда да ауылдан көшкендердің 61%-ы облыстан кетеді, ал сыртқы көші-қон ағынының жартысына жуығы Астанаға бағытталған. Көкшетау әкімшілік орталық болғанымен, жалақы, жұмыс орындары, білім беру және қызмет көрсету сапасы бойынша елордамен бәсекелесу объективті түрде қиын.

Екінші сценарий – халықты өңір ішінде ұстап қалу. Мұнда адамдар ауылдан кетсе де, көбіне өз облысындағы қалаларға көшеді. Мұндай модель Ақтөбе, Қарағанды, Маңғыстау, Қостанай, Атырау, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарына тән.

Ең жарқын мысал – Ақтөбе облысы. Ауылдық елді мекендерден кеткен тұрғындардың небәрі 10%-ы ғана облыстан тыс жерге қоныс аударады. Бұл – барлық 17 облыс арасындағы ең төмен сыртқы көші-қон көрсеткіші. Мұндай нәтиже көші-қонның жоқтығын емес, өңірдің өз еңбек нарығы арқылы тұрғындарын ұстап қала алатынын көрсетеді.

Оған ұқсас жағдай Қарағанды облысында да байқалады. Мұнда ауылдан көшкендердің тек 21%-ы ғана өңірден кетеді.

Қарағанды мен Теміртау қалалары жұмыс орындарын, дамыған өнеркәсіпті және тұрақты экономиканы қамтамасыз етеді. Сондықтан көптеген тұрғын үшін облыс ішінде көшу басқа өңірге қоныс аударуға толыққанды балама болып отыр.

Үшінші сценарий – аралас модель. Бұл жағдайда сыртқы көші-қон өңір ішіндегі халықтың қайта бөлінуімен қатар жүреді. Мұндай жағдай Алматы, Жамбыл, Жетісу, Абай және Солтүстік Қазақстан облыстарына тән.

Ерекше орын алатын өңір – Алматы облысы. Бұл ауылдық жерлерде оң көші-қон сальдосы тіркелген жалғыз өңір. Негізінен сөз Алматы қаласының маңындағы Қарасай, Талғар және Іле аудандары туралы болып отыр. Ресми түрде бұл ауылдық аумақтар саналғанымен, іс жүзінде олар әлдеқашан қалалық агломерацияның бір бөлігі ретінде жұмыс істейді. Адамдар бұл жерлерге мегаполиске жақын болу, жұмыс орындары және тұрғын үйдің салыстырмалы қолжетімділігі үшін көшіп келеді.

Ақмола мен Қарағанды облыстарын салыстыру да ерекше назар аударады. Екі өңір де елордаға жақын орналасқанымен, көші-қон үлгісі мүлде өзгеше. Ақмола облысында ауылдық көші-қон негізінен Астанаға бағытталса, Қарағанды облысында тұрғындардың едәуір бөлігі өңірдегі қуатты экономикалық орталықтардың арқасында өз аймағында қалып отыр.