Алтын дәуірден кейін : Ұлыбритания Қытаймен қарым қатынасты жаңа деңгейге шығарудың жолын іздеп отыр

«Алтын дәуірден» – жаңа шындыққа

Дүйсенбі күні Ұлыбритания парламентінде Қытаймен болашақ қарым-қатынасқа арналған тыңдаулар өтті. Сарапшылар басты сұраққа жауап іздеді: «Алтын дәуір» деп аталған ынтымақтастық кезеңінен кейін Пекин британ саясатында қандай рөл атқаруы тиіс?

«Алтын дәуір» термині Ұлыбритания мен Қытай арасындағы қатынастарға қатысты 2010 жылдардың ортасында пайда болды. Сол кезде премьер-министр Дэвид Кэмерон Пекинмен экономикалық байланысты күшейтіп, инвестициялар мен сауданы кеңейтуге басымдық берді.

Алайда онжылдықтың соңына қарай риторика өзгерді. АҚШ пен Қытай арасындағы бәсекелестіктің күшеюі және қауіпсіздік пен технология мәселелеріне байланысты алаңдаушылықтың артуы британ саясатын айтарлықтай қатаңдатты. Енді Лондонда Пекиннің ықпалы өскен жағдайда ұлттық мүддені қорғау қажеттігі жиі айтылады.

Осы жағдай аясында былтыр билікке келген лейбористер үкіметі принциптер мен прагматизм арасында тепе-теңдік табуға тырысып отыр. Премьер-министр Кир Стармердің кабинеті экономикалық ынтымақтастықты қайта жаңғыртып, қытай инвестициясын тартуға мүдделі. Дегенмен, ол стратегиялық маңызды салаларда қатаң бақылауды сақтап, демократиялық құндылықтарға адалдығын ерекше атап өтті. 

Сақтық танытқанымен, екі ел арасындағы байланыс соңғы уақытта жандана түсті. Ресми кездесулер жиілеген, бірақ олардың мазмұны әзірге жария етілмейді. Дегенмен британ саяси элитасы ішінде Пекинмен қатынасты қалпына келтіру қаншалықты орынды деген сұраққа келгенде бірыңғай пікір жоқ.

«Бірізді саясат жоқ»: хаостың арасындағы прагматизм

Гонконгтың бұрынғы губернаторы, қазір Лордтар палатасының мүшесі Кристофер Паттен тыңдауларда Ұлыбританияның Қытайға қатысты әлі күнге дейін бірізді және тұрақты стратегия қалыптастырмағанын айтты.

— Қытайдың бізбен қарым-қатынасын қалай шебер құрып отырғанын көру біз үшін оңай, бірақ біз өз тарапымыздан оған қалай қарайтынымыз түсініксіз. Бәрі ретсіз және үкімет Қытайға қатысты маңызды шешім қабылдауға қабілетсіз сияқты көрінеді, — деді ол.

Паттеннің айтуынша, Лондонның Қытаймен саяси қайшылықтар экономикаға ауыр соққы әкеледі деген қорқынышы шындыққа жанаспайды.

— Біздің саясатта ұзақ уақыттан бері бір жаңсақ пікір бар — егер Қытаймен келіспесек, экспорт пен экономикалық байланыс міндетті түрде зардап шегеді. Бірақ фактілер бұны растамайды, — деді ол.

Ол тіпті шиеленіс кезеңдерінің өзінде екі ел арасындағы сауда көлемі өскенін еске салды. Паттеннің пікірінше, Қытай ең алдымен прагматикалық мүддесін басшылыққа алады — саяси ахуалға қарамастан, өзіне пайдалы тауарды сатып алады. Сондықтан Лондон өз принциптерін қорғау кезінде Пекинді «ренжітіп алудан» қорықпауы керек.

Қытай Ұлыбританияны «Батыс альянсының бөлігі» ретінде көреді

«Британ-Қытай орталығының» төрайымы Изабель Хилтон Қытай Ұлыбританияны жеке саяси күш ретінде емес, Батыс коалициясының элементі ретінде қабылдайтынын айтты.

— Қытай үшін Ұлыбритания ірі сауда серіктесі емес, бірақ ол әлі де ғаламдық ықпалға ие: БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі ретінде, әлемдегі бесінші экономика және әсіресе жоғары білім беру саласындағы қызмет көрсетуші ел ретінде. Стратегиялық тұрғыдан Ұлыбритания Қытай үшін маңызды, себебі ол НАТО мүшесі және АҚШ-тың жақын одақтасы болғандықтан, Пекин оны не бейтараптандыруы, не ескеруі керек күш ретінде көреді, — деді Хилтон.

Оның айтуынша, Еуропалық одақтан шыққаннан кейін Лондонның Қытай алдындағы ықпалы айтарлықтай әлсіреген.

— Біз ЕО құрамында болғанда, Қытай үшін ең ірі сауда блогының бөлігі едік. Сондықтан Еуроодақтан шығу — ықпалымыздың едәуір төмендеуіне алып келді. Бұл бізді Қытайдың ықтимал қысым түрлеріне әлдеқайда осал етті, — деді ол.

Қытай – қарсылас, бірақ жау емес

Британдық барлау қызметінің бұрынғы қызметкері Найджел Инкстер тыңдауларда Қытайды жау емес, стратегиялық сын-тегеурін ретінде қарастыруға шақырды.

«Менің ойымша, Қытай Ұлыбритания үшін Кеңес Одағы секілді экзистенциалдық қауіп төндіріп тұрған жоқ. Қытай – бұл сын-қатер, кей жағдайда қауіп төндіруі мүмкін, бірақ біз елемей өте алмайтын және өзара әрекеттесуге тиіс ел», — деді ол.

Инкстердің айтуынша, Пекинде «Шығыс өркендеп, Батыс әлсіреп барады» деген түсінік орныққан, сондықтан Қытай барған сайын белсендірек әрекет ете бастады.

«Мені алаңдататыны — АҚШ-та Қытайдың даму шегіне жеткені туралы пікірдің таралуы. Бұл көзқарас олардың Қытайға қатысты саясатын, әсіресе сауда саласында қалыптастырып отыр. Қытайды бағаламау қауіпті, өйткені оның нақты әрі елеулі мүмкіндіктері бар», — деп ескертті сарапшы.

Терроризм және ұлттық қауіпсіздік саласындағы сарапшы Джонатан Холл Ұлыбритания парламентін жасырын шетелдік ықпалдан қорғауды күшейту қажет екенін айтты. Оның пікірінше, Қытайды Ұлыбританияның жаңа «Шетелдік ықпалдарды тіркеу» тетігінің күшейтілген деңгейіне енгізу керек.

Бұл жүйе АҚШ-тағы «шетел агенттерін тіркеу туралы заңға» ұқсас және шетел үкіметтерінің мүддесінде әрекет ететін лоббистер мен кеңесшілердің қызметін ашық етуге бағытталған.

Бағдарлама екі деңгейден тұрады:

саяси деңгей — шетел мемлекеттерінің атынан жүргізілетін кез келген лоббистік әрекетті тіркеу;

күшейтілген деңгей — Ұлыбританияның ұлттық мүдделеріне қауіп төндіретін елдерге арналған.

Қазір бұл тізімге Ресей мен Иран кіреді. Холлдың Қытайды қосу жөніндегі ұсынысы Лондонның Пекин ықпалына қатысты алаңдаушылығының күшейгенін көрсетеді.

Тыңдаулар барысында қатысушылар ұлттық қауіпсіздік, адам құқықтары мен экономикалық мүдделер арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажеттігін атап өтті. Пекинге қатысты саясатта Германия мен Жапонияның теңгерімді, прагматикалық тәсілдері мысал ретінде келтірілді. Сондай-ақ Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония және Оңтүстік Кореямен ынтымақтастықты нығайтып, Қытаймен өзара іс-қимылдың келісілген стратегиясын әзірлеу қажеттігі айтылды.