Ақын Маралтай Райымбекұлы білгісі келген жылқының кісінеу құпиясын ғалымдар тапты

The Associated Press агенттігінің зерттеуіне сүйенген Aikyn.kz жылқы  кісінеуінің жұмбақтарын талдайды.

Жылқының кісінеген үні жануарлар әлемінде бірегей құбылыс. Ғалымдар оның қалай пайда болатынын енді тапты. Жылқылар жаңа достар тапқанда, бұрыннан таныс жылқыларды көргенде және жемшөп берілетін қуанышты сәттерде кісінейді. Бірақ осы өзіне тән дыбысты, кісінеуді олар қалай шығаратыны ұзақ уақыт бойы ғалымдар үшін жұмбақ болып келді. Бұл жұмбақ енді шешілді.

Кісінеу – ысқыру, пысқыру мен «ән салудың» қосындысы екен. Арнайы зерттеу жүргізген Копенгаген университеті ғалымдарының пікірінше, екітонды кісінеу жылқыларға бір мезетте бірнеше хабарды жеткізуге көмектесуі мүмкін.

Кісінеу – бір мезетте қатар шығатын жоғары және төмен дыбыстардың тосын үйлесімі екен. Ол бір жағынан қорсылдағанға, бір жағынан шиқылдағанға ұқсайды.

Төмен тембр аса құпия емес еді. Ол көмейдегі тін жолақтарының үстімен ауа өткен кезде пайда болады. Бұл тіндер дірілдеп, дыбыс шығарады. Бұл тәсіл адамдардың сөйлегені мен ән салғанына ұқсайды.

Ал жоғары жиіліктегі дыбысты шығару себебін ғалымдар көп уақыт түсіндіре алмады. Кейбір ерекшеліктерді есептемегенде, ірі жануарлардың дауыс аппараты жақсырақ дамығанымен, олар әдетте төмен дыбыстар шығарады. Онда жылқылар мұны қалай істейді?

Жаңа зерттеуге сәйкес, олар ысқырады екен. Зерттеушілер жылқылар кісінегенде және жылқыға тән кең тараған дыбысты, яғни әлдеқайда жұмсақ, әрең естілетін кісінеуді шығарғанда, ішкі жағында не болатынын түсіру үшін, олардың мұрын жолдары арқылы шағын камера енгізді. Олар өлген жылқылардың оқшауланған дауыс сіңірлерін мұқият сканерлеп, ішінен ауа үрлеп тексерген.

Нәтижесінде, кісінеудің жұмбақ болып келген жоғары дыбыстары – жылқының дауыс аппаратынан басталатын ысқырықтың бір түрі екені анықталды. Ауа дауыс аппаратындағы тіндерді дірілдетеді, ал одан сәл жоғарырақ аймақ жиырылып, ысқырық шығатын өте шағын тесікті қалыптастырады. Бұл біздің ауызбен шығаратын ысқырығымыздан өзгеше.

«Мұнда ысқырық элементі бар деп ешқашан ойламаппын. Бұл шынымен қызық, енді мен оны ести аламын», – дейді Коннектикут университетінде жылқыларды зерттейтін Дженнифер Надьо.

Кейбір ұсақ кеміргіштер, мысалы, егеуқұйрықтар мен тышқандар, осындай жолмен ысқыра алады. Бірақ жылқылар – бұндай қабілеті бар алғаш белгілі ірі сүтқоректілер. Олар сондай-ақ «ән салу» кезінде дауыс сіңірлері арқылы ысқыруға қабілетті жалғыз жануарлар болып отыр.

«Кісінеу жай ғана кісінеу емес, екі түрлі механизм тудыратын екі бөлек негізгі жиіліктің өзара әрекеттесуінен пайда болатынын білгенде, біз қатты қуанып кеттік», – деп жазды зерттеуге пікір білдірген Ратгерс университетінің жылқы шаруашылығы орталығынан Алиса Хербст электронды хатында.Әлі шешілмеген басты сұрақтардың бірі – жылқылардағы осы екітонды дыбыс қалай пайда болды? Пржевальский жылқылары ұқсас дыбыстар шығара алады, бұланда да осындайға жақын үн бар. Бірақ жылқылардың алыс туыстары саналатын есектер мен зебралар бұндай жоғары дыбыстарды шығара алмайды.

«Екітонды кісінеу жылқыларға бір уақытта бірнеше хабар жеткізуге көмектесуі мүмкін. Кісінеудің әртүрлі биіктігі олардың қарым-қатынас кезінде сезімнің анағұрлым күрделі ауқымын білдіруіне жағдай жасайды. Олар эмоцияны осы екі өлшем арқылы көрсете алады», – дейді зерттеу авторы, Копенгаген университетінің ғалымы Элоди Мандель-Брифер.

Жылқы алғаш рет қазақ даласында 5000-6000 жыл бұрын (Ботай мәдениеті) қолға үйретілгенін біздің ғалымдар ағылшын, америкалық және француз әріптестерімен бірлесіп дәлелдегенін білеміз. «Қазақ пен жылқы – егіз ұғым» деп жиі естиміз, бірақ осы қасиетті жануардың кісінеу себептерін біздің ғалымдар зерттемепті. Ал қазақ ақындары білгісі келіпті. Жылқының эмоциясын кісінеу арқылы беруін ақын Маралтай Райымбекұлы да жазған екен:

«Тұлпарға мінген Ұлы даланың,

Тарпаң мінезді ұлы боламын...

Тарпаң тұлғалы, кісі бейнелі

Бабалар бүгін түсіме енбейді.

Солардан қалған жүрек қой мынау

Жүрегім, неге, кісінемейді?».

Ақынның мына өлеңін оқып отырып, «қазақтың жылқылары да қазақша кісінейтін шығар» деген ой келді. Дұрыс емес пе, сіз қалай ойлайсыз?!