Арал дағдарысы: Орталық Азия елдері денсаулық пен экология бойынша ортақ шешім қабылдады

Астанада өткен Өңірлік экологиялық форум алаңында «Болашақ ұрпақты қорғау: экологиялық күн тәртібінің өзегіндегі денсаулық — Арал маңы сабақтары мен шешімдері» тақырыбындағы панельдік сессия қорытындысы бойынша ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросының басшысы, Орталық Азия елдері мен Әзербайжанның денсаулық сақтау министрлерінің қатысуымен қоршаған орта қауіптерін азайтуға және денсаулық сақтау жүйелерін нығайтуға бағытталған бірлескен құжатқа қол қойылды.

Сессияның жұмысына Қазақстан Республикасының Премьер-Министрінің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева қатысты.
Аталған алаң Орталық Азия елдері мен Әзербайжанның денсаулық сақтау министрлерін, сондай-ақ ДДҰ Бас директоры Тедрос Адханом Гебреисус және ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросының директоры Ханс Клюгені қоса алғанда ДДҰ басшылығын біріктірді.

– РЭС пленарлық отырысында сөз сөйлеген Қасым-Жомарт Тоқаев экологияның арнайы салалық мәселе емес, даму идеологиясы мен өмір салты екенін нақты атап өтті. Оның негізінде – болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік, әділетті экологиялық көшу және халықаралық ынтымақтастықтың біріктіруші рөлі жатыр. Осы тұрғыда бастамашы болған «Таза Қазақстан» қозғалысы жаңа экологиялық мәдениетті – жеке жауапкершілік, табиғатқа ұқыпты қарау және азаматтық белсенділік мәдениетін қалыптастырады», – деп атап өтті Аида Балаева.

Талқылаудың негізгі тақырыбы тарихи көлемінің 90%-дан астамын жоғалтқан Арал теңізінің тартылу салдары болды. Экологиялық дағдарыс халық денсаулығына ұзақ мерзімді әсер етуде: тыныс алу және жүрек-қан тамырлары ауруларының өсуі, әсіресе әйелдер мен балалар арасында анемияның кең таралуы, сондай-ақ шаңды және тұзды дауылдардың әсері байқалады.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова атап өтті:

– Арал маңы мен Каспий өңіріндегі халықтың денсаулығы қоршаған ортаның жағдайына тікелей байланысты — бүгінде бұл тек экологиялық емес, сонымен қатар медициналық күн тәртібі. Біз денсаулық сақтау жүйесін күшейтуіміз қажет, ол тек емдеумен шектелмей, экологиялық факторлардың салдарын алдын ала болжай алуы тиіс. Қазақстан денсаулық пен экология мәселелері бойынша өңірлік ынтымақтастық платформасын құруды бастамашылық етеді, бұл қауіптерге тек жауап беріп қана қоймай, олардың алдын алуға және келесі ұрпақ үшін орнықты болашақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, деді ведомство басшысы. 

Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше Арал маңы өңірінде 3 миллионнан астам адам тұрады, ал аурулардың 40%-ға дейінгі бөлігі экологиялық факторларға байланысты. Жекелеген аумақтарда репродуктивті жастағы әйелдердің арасындағы анемия деңгейі 50%-дан асады, ал мектеп жасындағы балалар арасында 30–35%-ға жетеді.
Сессияға қатысушылар болашақ ұрпақтың денсаулығын сақтау жөніндегі басым шараларды талқылап, экологиялық қауіптерді азайтуға және денсаулық сақтау жүйелерін нығайтуға бағытталған «Арал теңізі өңіріндегі салауатты болашақ» Жол картасының жобасын ұсынды.

Сессияның қорытындысы бойынша Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан, Әзербайжан және ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросының арасында өңір халқының денсаулығын жақсартуға бағытталған келісілген шараларды бекітетін бірлескен құжатқа қол қойылды. 
— ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросының қолдауымен Қазақстан мен Өзбекстанның денсаулық сақтау министрліктерінің арасында — бірлескен бастамаларды дамыту, деректер алмасу және 2026–2029 жылдарға арналған Жол картасын іске асыру бойынша;
— Қызылорда облысының әкімдігі, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі және ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросы арасында — «Арал маңы өңірінің салауатты болашағы» бастамасы шеңберінде;
— Атырау облысының әкімдігі, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі және ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросы арасында — бірлескен зерттеулер жүргізу, мониторинг жүйелерін дамыту және «Біртұтас денсаулық» тәсілін ілгерілету бойынша бірқатар меморандумдарға қол қойылды.

Еске сала кетейік, бүгін Президент Халықаралық Аралды құтқару қоры құрылтайшы мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысын өткізді.